Quny ósken qulpynaı

Jazdyń da jyry kóp

Eskeldi aýdanyna qarasty Terekti aýylynda ornalasqan «Lazarenko N.P» sharýa qojalyǵy 10 jyldan beri jerden rızyǵyn terip, qulpynaı men tańqýraı ósirip keledi. Qazirgi kezde baǵbandar otbasy kúnine shamamen 700-800 kılo qulpynaı, eki kúnde bir 100-150 kılodan tańqýraı jınaıdy.

Lıýbov Lazarenkonyń aı­týyn­sha, kúıeýi men onyń baýyr­la­rynyń jermen jumys isteýge degen yntasyn oıatqan ákeleri Petr Andreevıch eken. Ol búkil ómirin jergilikti ujym­shar­dyń jumysyna arnaǵan maıtalman maman. Keıinnen paıǵa jer alyp, jemis-jıdek ósire bastaǵan. Mine, ýaqyt óte kele bul kásipti balalary jalǵastyrǵan. Olar óz aldyna bólek otbasyn quryp, jeke shańyraq kótergennen keıin de búkil áýletimen osy iske den qoıǵan. Qazir jerdiń bir de bir bóligi bos jatqan joq, bárinde jemis aǵashtary men jıdekter jaı­qalyp ósip tur. Ýchaskeniń basym bóligin qulpynaı men tań­qý­raı alyp jatyr. Bos oryn­darǵa gúlzarlar, túrli-tústi jaz­dyq gúl­der otyrǵyzylǵan. Laza­ren­ko­lar ǵalamtordyń kóme­gimen baǵ­bandyqqa qatysty kóp nárse úı­renip, ony tájirıbede jıi paıda­la­natynyn aıtady.

«Biz negizinen qulpynaı men tańqýraı ósiremiz. Jıdekter paı­daly ári dámdi bolǵanyna qaraı bapty kóp tileıtin kirpııaz ósimdikter. Sondyqtan ony barynsha kútip-baptaý kerek. Tańǵy samalmen baý-baqshany aralap, ósý qarqynyn baqylaımyz. Qa­zir bilikti baǵbandar san alýan
ádis­pen jemistiń mańyzyn jo­ǵalt­­paı kóbeıtip keledi. Bular da bir bala sııaqty, aıalap-álpesh­tep otyrmasańyz solyp qalýy múmkin, tek iste erinbeý qajet. Neǵurlym ónim mol bolýy úshin, soǵurlym tyńbaı eń­bek­tenýińiz shart», deıdi L.Lazarenko.

Biraz kún jaýyndy bol­ǵan­dyq­tan, baqta jumys­shy­lar ónim jınaýdy qoıa turyp, kóshet egýge daıyndyq jumystaryna ki­ris­ken. Bir aıdan keıin kóshet jersingen soń daıyn qulpynaı kósheti polıetılen plenkasy­men jabylǵan topyraqqa otyr­ǵy­zylady.

«Qazirgi kezde qulpynaı 2 gektar jerdi alyp jatyr. Biz «Albıon» desert sortyn ósi­rip otyrmyz. Onyń jemisi nár­li, jupar ıisti, berik keledi. De­gen­men qatty ystyqta jemisi usaq­ta­lyp ketedi. Sondyqtan bıyl ónim ortasha boldy. Oǵan sebep bıylǵy qysta qardyń az túsýi. Bul sort ónimdi mamyrdyń basynan bastap qara kúzge deıin beredi. Eń bastysy – dámi tama­sha, ónimdiligi mol, jaqsy saq­talady, tasymaldaýǵa da qo­laı­ly ári formalary da kóz tar­tady. Baqsańyz, sopaq túri de, júrek pishindes formasy da bar», deıdi baǵban ósirip otyrǵan suryp­tar­dyń ereksheligine toqtalyp.

О́nimdi ótkizýde qıyndyq joq. Taldyqorǵannan kóterme ba­ǵa­­da alyp ketetinder kóp. La­za­renko otbasynyń ósirgen qul­py­naılaryn astanalyq tur­ǵyndardyń da dastarqanynan kórýge bolady. Sol sııaqty О́ske­men, Semeı jáne basqa qala­larda da óz tutynýshylary bar. Munda azdaǵan kılodan alýǵa nıetti adamdardyń da qolyn qaı­tarmaıdy. Kez kelgen satyp alý­shyny qýana qarsy alady. Maqsat – tutynýshynyń talabyna saı áreket etý.

Alma baǵy da bıyl jaqsy jemis bergen. Jemistiń mol­dy­ǵynan aǵash butaqtary ıilip jerge tııýge shaq tur. Búldirgen de pise bastaǵan. Sharýa qojalyǵyna tıe­sili jer ýchaskesiniń jalpy alańy 20 gektarǵa jýyq. Za­man­ǵa saı jańa tehnıkalarmen tolyq qamtamasyz etilgen. Kásip ıeleri jemis-jıdek ósirýdiń túr­li ádisterin paıdalanýdy qolǵa alǵan. Máselen, jıdektiń sapasyn jaqsartý úshin tamshylatyp sýarý ádisi qoldanylady. Bul ádis sýdyń jıdek tamyryna tikeleı barýyna múmkindik bere­di. Memleket tarapynan kórsetiletin qoldaýlarǵa qol jetkizse, óńdeý ónerkásibin ashý­ǵa nıetti. Naqtyraq aıtqanda, djem men tosap daıyndasaq degen oıda júr.

«Osy sharýa qojalyǵynda jumys istep júrgenime 12 jyl boldy. Jumys qıyn emes, kerisinshe, osy isten lázzat alamyn. Eńbek­aqyny kúndelikti beredi. Basshylyq tarapynan da kómek jıi kórsetilip turady. Bizdiń alqaptaǵy qulpynaı óte dámdi. Oǵan alys aýyl-aımaqtan arnaıy kelip alyp ketetinder dálel», deıdi eńbekker Elena Syryh.

Jermen jumys isteýden ja­lyq­paıtyn kásipkerler Nıkolaı men Lıýbov Lazaren­kolar jı­dektiń basqa da túrlerin ósirip kórýdi josparlap otyr. Qazir sharýashylyq seleksıonerlerdiń tańqýraı men búldirgendi býdandastyrý arqyly jasaǵan jıdektiń jańa túrine erekshe mán bergeli otyr. Onyń alǵashqy kóshetteri otyrǵyzylyp, aldy ónim bere de bastaǵan. Laza­ren­ko­lar otbasy bul jıdekke de qyzyǵýshylardyń kóp bolatynyna senimdi.

Jemis-jıdek alqabynda jer­­gilikti turǵyndardan 10 adam tu­raqty jumys isteıdi. Olar­ǵa tegin túski as, tań­erteń jáne kesh­ki tasymal uıym­das­ty­ryl­ǵan. Maýsym kezinde ju­mys­­shy­­lardyń sany edáýir kóbe­ıe­di. О́nim kóbeıgende úlken kúsh qajet, áıtpese erte pisken je­mis­­terdi der kezinde sabaǵynan úz­be­seńiz ezilip ketýi múmkin.

Qysta da qarap qalmaıdy

Jetisý óńiriniń topyraǵy qu­nar­ly. Amalyn tapsańyz, jyl on eki aı jemis egip, shalqyp oty­rýǵa bolady. Máselen, bıyl Kóksý aýdanynyń halqyn jıdek ónimderimen qamtamasyz etý úshin alǵash ret 0,25 gektar jerge jańa ádispen qulpynaı ósirildi. Jylyjaıǵa ǵylym men tehnıka jetistikterin qoldaný arqyly ońtústikkoreıalyq «Solhıan» sur­py egilgen eken. Biz aýdanǵa sapar barysynda bul ıgilikti istiń mán-jaıyna úńilgen edik.

2 gektar jerge ıelik etip otyr­ǵan «QazAgroServıs» JShS 2014 jyldan beri jylyjaı isimen aınalysady. Seriktestik basshysy Svetlana Zýbovıch jylyjaıda kók jýa, gúldiń san alýan túrin ósirýmen qatar osy qysta alǵash ret jańa ádispen qulpynaı ósirýdi bastaǵanyn jetkizdi. Nátıje jaman emes. Keler jyly da qalys qalmaı, ónimdi kóbeıtsek degen nıette otyr.

«Bıyl alǵashqy ónim bolǵan­dyq­tan 700 kılo qulpynaı aldyq. Qulpynaı ózge kókónister sekildi kóp jylýdy qajet etpeıdi. Bar bolǵany 5-6 gradýs jylylyqta ósip shyǵady. Al qystygúni aıazda 10-15 gradýs jyly bolsa jetkilikti. Qulpynaıdyń úl­­ke­niniń salmaǵy 50-55 gram­ǵa jetedi. О́ńirdegi birden-bir qulpynaı ósiretin jylyjaı bolǵandyqtan bolashaqta sura­nys joǵary bolady dep oılaımyz. Aldaǵy ýaqytta ónim kólemin arttyrýǵa jumys is­teı­miz. Degenmen, mol ónim alý úshin jylyjaıdyń jylytý júıesin kógildir otynǵa aýys­ty­rý qajet. Qolbaılaý bolyp otyr­ǵan jalǵyz jaı osy ǵana. Bul máselede Kóksý aýdanynyń ákimdigi qol ushyn berýge da­ıyn ekendikterin aıtty», deıdi Svetlana Zýbovıch.

Jylyjaıǵa qajet qondyr­ǵy­lardy «Jetinar» ne­sıe­lik kor­porasııasynyń kóme­gimen ornat­qan. Maýsymdyq jumystar kezin­de 10-ǵa jýyq adamdy, tu­­raq­ty jumyspen 2 adamdy qamtyp otyr. Jylyjaı or­na­lasqan Balpyq bı aýyly oblys ortalyǵynan alys emes. Sondyqtan tutynýshy tabýda qıyndyq joq. Sebilgen qulpy­naı­dyń koreıalyq tuqymy – qystyq sort. Qulpynaı jel­toq­san men mamyr aıy ara­ly­ǵyn­da pisedi. Aldaǵy ýaqytta nysanǵa kógildir otyn tartylsa, seriktestik jylyjaı aýqymyn keńeıtip, qııar men qyzanaq ósirip, jańa jumys oryndaryn ashýdy josparlaýda.

«Negizinen aýdanda qul­py­­­­­­^­naı bıznesi tolyq damy­ma­­­ǵan, na­­ryqta­ kóbine shetten áke­­­­lin­gen qul­pynaı saýda­la­nady. Ke­­­le­shekte­ jıdek da­qyl­da­­ry­nyń, onyń ishinde baqsha qul­py­­­naıynyń túrin keńeıtý men ónim­­diligin arttyrýdy maq­sat etý­­­de­miz. Osy jobany júzege asy­rý arqyly aýdan halqyn otan­dyq ónimmen qamtý múm­kin­di­gi artady. Joba sátti júzege assa jańa tehno­logııa ózge de eldi me­kenderdegi fer­merlik sharýa­shy­lyqtarǵa en­gizile­tin bolady», deıdi Kóksý aýdany ákiminiń oryn­­basary Ulan Dosymbekov.

Byltyrmen salystyrǵanda qulpynaıdyń baǵasy birshama ósti. Oǵan kóptegen jaǵdaı áser etýde. Degenmen, basqa óńir­ler­men salystyrmaly túr­de alyp qarasaq, Jetisýda baǵa birshama arzan deýge bolady. Onyń ústine munda ósirgen qulpynaılardyń sorty erekshe. Sondyqtan bolar, dámi til úıiretin osy bir jıdekti tutynýshylar erekshe baǵalaıdy. Qazir eskeldilik baǵ­ban­dar shaǵyn jáshikterge ónimdi myjylmaıtyndaı etip muqııat salyp, shetinen saýdalap jatyr. Al kóksýlyq jylyjaı ıeleri ke­lesi maýsymǵa daıyndyqty bas­tap ketti.

Jetisý oblysy