Abaıdyń ádebı murasynyń qoljazba kóshirmeler arqyly saqtalyp jetýi, óz qoltańbasymen túsken túpnusqa mátinniń bolmaǵandyǵy Abaıtanýda kúni búginge deıin qaısybir mánde kúdik, kúmán týǵyzyp otyrǵandyǵy osy baǵytta Abaıtanýdyń negizdi nátıjelerinde túbegeıli ǵylymı yjdahatpen tyń zertteýler júrgizýge mindetteıtini de daýsyz.
Abaıdyń bas tekstology Muhtar Áýezov 1924 jyly baspaǵa daıyndaǵanymen, qıly sebepten 1933 jyly basylym kórgen Abaı shyǵarmalarynyń tuńǵysh tolyq jınaǵyn shyǵarý barysynda qazaq jazýynyń arab qarpinen latynǵa aýysýy, basqa da sebepterden oryn alǵan mátindik aýytqýlarǵa keıinde 206 túzetý jasaǵan.
Sol 1933 jylǵy jınaqta Abaıdyń Muhtar Áýezov jazǵan 4 nusqa ómirbaıanynyń «Abaıdyń týysy men ómiri» atty alǵashqy nusqasy berildi.
Abaıdyń 35 óleńine ǵylymı túsinik jazylady. Osynda qaı óleń nendeı jaǵdaıda, ne sebepten, qashan jazylǵandyǵyna aıaldap otyrýynda; Abaı dáýiriniń tarıhı-áleýmettik tuǵyrlaryna toqtalýynda Muhtar Áýezov Abaı shyǵarmalarynyń hatqa túsý, saqtalý, baspa júzine shyǵý derekterine qatysty eleýli maǵlumat bergen. Abaı zamanynda kádeli sózdiń aýyzdan-aýyzǵa jad arqyly saqtalyp ótip otyrý úrdisi meılinshe ótimdi shyǵarmashylyq óris bolǵandyǵy, Abaı óleńin aınala ortasy negizinen ánge qosyp aıtý arqyly taratyp otyrǵandyǵy ýaqyttyń ózindik bir tańbasy máninde atap kórsetilgen.
Abaıdyń ádebı murasyn ıgerýde Abaı ómir súrgen orta, tarıhı dáýirdiń bederli aıryqshylyqtary; dástúr men dara shyǵarmashylyq poetıkasy; Abaıdyń aqyndyq aınalasy; aqyndyq kitaphanasy; aqyn shákirtteri; Abaı murasyndaǵy din ózegi; Abaıdyń aýdarma shyǵarmashylyq baǵyty; qarasózderdiń janry men mazmundyq mańyzy turǵysynda, Abaıtaný tarıhy, Abaı shyǵarmalarynyń tekstologııalyq túıtkilderi baǵytynda zerdelenip keledi.
Sonaý 1909 jylǵy Abaıdyń rýhanı murattas baýyry Kákitaı Ysqaquly men balasy Turaǵul Abaıuly Sankt-Peterbýrgtegi Ismaıl Boraganskııdiń baspasynan shyǵarǵan tuńǵysh jınaǵy, 1916 jylǵy Samat Ábishuly shyǵarǵan «Abaı termesi» atty kitaby, 1922 jylǵy Qazan, Tashkent basylymdary, 1933 jylǵy tuńǵysh tolyq jınaq, 1939-40 jyldardaǵy eki tomdyq tolyq jınaq, 1945 jylǵy bir tomdyq tolyq basylym, 1954 jylǵy eki tomdyq, 1957 jylǵy eki tomdyq tolyq basylym, 1961 jylǵy bir tomdyq, 1977 jylǵy eki tomdyq tolyq jınaq, 1988 jylǵy basylymy, 1995 jylǵy eki tomdyq tolyq jınaq, 2020 jylǵy úsh tomdyq tolyq akademııalyq jınaq Abaıdyń ádebı murasyn mátindik, ǵylymı negizde júıelep baspadan shyǵarýdyń abaıtanýdaǵy ózindik baǵytyn qalyptastyrdy.
Abaıtaný tarıhynda atalǵan basylymdardyń aqyn murasyn túgendep, ult ıgiligine aınaldyrýdaǵy mán-mańyzy týraly aıtylyp keledi.
Sol negizde, ilgeridegi Abaı jınaqtarynyń dástúrin saqtaı otyryp, ári qazirgi kezeńdegi Abaıtanýdyń ózekti máseleleri, sonyń ishinde tekstologııalyq zertteýler ustanymyna basymdyq berip, alǵash ret Abaıdyń ádebı murasyn saqtaýda aıtýly eńbek jasaǵan Múrseıit Bikiulynyń kóshirme qoljazbalaryn 1905 (1906), 1907 qazirgi jazýǵa kóshirip otyryp ǵylymı aınalymǵa mátindik negizi máninde tartqan; Abaıdyń 1909 jylǵy tuńǵysh jınaǵyn qazirgi jazýǵa jańadan kóshirip bastyrǵan; Abaı jınaqtaryn mátindik negizde arnaıy salystyryp otyryp; qoljazba nusqalardy anaǵurlym qamtı túsip, sol negizde de maqsatty tekstologııalyq saraptaýlar júrgizip daıyndalǵan bul kóptomdyq akademııalyq basylymnyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádebıet pen óner salasyndaǵy 2022 jylǵy Memlekettik syılyǵyna usynylýy – qazirgi qazaq ádebıettaný ǵylymynyń, Abaıtanýdyń ult rýhanııatyndaǵy eleýli mánine aıryqsha mańyz berý.
Kóptomdyqty baspaǵa ázirlegen Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıteti M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty ádebı muranyń jınaqtalyp, saqtalý, baspa júzin kórý; qazaq sóz óneriniń ǵylymı negizde zerttelý ustanymdaryn aıqyndaýshy, júzege asyrýshy, 60 jyldan astam tarıhynda ult ıgiligi, urpaq órisi mindetinde taý-tolaǵaı eńbek atqaryp kele jatqan irgeli ǵylymı, rýhanı ortalyq.
Abaı murasyn ıgerýde, Muhtar Áýezov ǵylymı ıgilikti keńistikke shyǵarǵan Abaıtaný ǵylymynyń qazirgi zamanǵy ózekti máselelerinde arnaıy jobalarmen úzdiksiz jumys júrgizip kele jatqan akademııalyq ujym.
2020 jylǵy Abaıdyń tolyq akademııalyq shyǵarmalar jınaǵynyń arnaıy atap aıtylýǵa tıis birneshe teorııalyq, praktıkalyq mańyzdylyǵy bar. Akademııalyq basylym sharttarynda Abaı murasy alǵash ret baspa júzin kórip otyr. Basylymnyń birinshi tomynda Abaıdyń óleńderi, aýdarma shyǵarmalary berilgen. Tomnyń Túsinikter bóliminde osy ýaqytqa deıin daýly bolyp kele jatqan, ár basylymda árqalaı alynyp júrgen jeke sózderdiń qoljazba nusqalar men Abaı jınaqtaryndaǵy mátidik nusqalaryn salystyra kele jumys tobynyń uıǵarymymen kanondyq mátini máninde qabyldanǵan sózder týraly tolymdy aqparat berilgen deýimizge bolady.
Akademııalyq jınaqtyń ekinshi tomyna Abaıdyń poemalary men qarasózderi; hattary men án murasy berilgen.
Úshinshi tom Abaı murasynyń kóshirme qoljazbalarynyń sıpattamasy; 1909 jylǵy Sankt-Peterbýrgte shyqqan tuńǵysh óleńder jınaǵynyń lıtografııalyq kóshirmesi men qazirgi qazaq jazýynyń kóshirilgen mátini negizinde ázirlengen.
Basylymdy baspaǵa daıyndaǵan jumys tobynyń quramynda Abaıtaný ardageri, áıgili ǵalym, professor, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Mekemtas Myrzahmetulynyń; UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, belgili folklortanýshy, abaıtanýshy ǵalym Seıit Asqaruly Qasqabasovtyń; Abaıtanýda aqyn murasynyń poetıkasy, tekstologııalyq máseleleri, ómirbaıandyq; tarıhı dáýir aıryqshalyǵy baǵytynda uzaq jyldardan beri tynbaı eńbek jasap kele jatqan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Tursyn Jurtbaıdyń; Abaıtaný órisinde tyń poetıkalyq zertteý baǵyty moıyndalǵan belgili ádebıettanýshy, synshy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Tursynjan Shapaıdyń; belgili folklortanýshy, M.O.Áýezov atyndaǵy ÁО́I dırektory, murany ıgerýdiń jańa serpindi baǵyttaryn qalyptastyryp otyrǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Kenjehan Matyjanovtyń; Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-de shırek ǵasyrdan astam HIH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti tarıhy kýrsynan dáris oqyǵan, Abaıtaný máselelerinde birneshe irgeli joba aýqymynda zertteýler jazyp kele jatqan, «Abaıtaný» arnaýly kýrsyna oqý quraldaryn shyǵarǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qanıpash Mádibaevanyń; arab, parsy tiline jetik belgili shyǵystanýshy jas mamandar Tóráli Qydyr men Pákızat Áýesbaevanyń; Abaıdyń án murasyn alǵash ret arnaıy ǵylymı túsinikterin jazyp, baspaǵa ázirlegen belgili ánshi, ónertanýshy Erkin Shúkimannyń bolýy aýqymdy, jaýapty jumystyń tyndyrymdy oryndalýyna ózindik septigin tıgizgendigi daýsyz.
Kóptomdyqty Abaı murasyn ıgerýdegi Muhtar Áýezov ónegesinde daıyndaǵan jumys toby Abaıtanýdaǵy ıdeologııalyq qaqpaılaýdyń zardaptary – HH ǵasyrdaǵy jazý almasýlar týyndatqan tekstologııalyq túıtkilder boıynsha tolymdy maǵlumat berip otyrýǵa den qoıady.
Kóptomdyqta alǵash ret Abaı shyǵarmalarynda qoldanysta bolǵan arab, parsy tilindegi sózderdiń ilgeridegi basylymdardaǵy maǵyna túsinikterindegi alshaqtyqtardyń túp negizinde qazaq sóıleý, jazba tiline arab tilinen engen sózderdiń parsy tiliniń súzgisinen ótip baryp kelý faktisine zer salynǵan.
Kóptomdyqtyń qazirgi bilim berý júıesinde, orta bilim berýde de, joǵary bilim berýde de kádege asyryp otyratyn ǵylymı negizdiligin atap aıtý kerek.
Sońǵy jyldary qazaq ádebıettaný ǵylymynyń basym nátıjeleri bilim mazmunyna jetkilikti deńgeıde tartylmaı otyrǵandyǵy; joǵary mekteptegi jańa mazmundy oqýlyq tapshylyǵy baıqalady. Abaıdyń 2020 jylǵy jańa basylymynda bilimgerlerdi tekstologııalyq salystyrýlar júrgizý baǵytynda jattyqtyrýǵa septigi tıetin baı materıal qory túzilgen. Abaıdyń bir sózi, bir óleńi aýqymynda tutas, ózekti zertteýler júrgizýdiń ustanymdarynda ázirlengen bul basylym qazaq ádebıeti tarıhyndaǵy muranyń aýyzsha taralý, saqtalý úderisi qalyptastyrǵan aıryqshalyqtyń Abaı murasyn da aınalyp ótpegendigin kórsetedi. Abaı shyǵarmalarynyń qoljazba kóshirmeler men jeke jınaqtar aýqymynda qordalanǵan mátindik máselelerinde tiltanymdyq, dúnıetanymdyq baǵytta da ǵylymı paıym qalyptastyrýǵa beıimdeıdi.
Jumys toby negizinen 1909 jylǵy basylymǵa súıenip otyrǵan. Qaısybir tehnıkalyq qateler bolmasa, 1909 jylǵy jınaq mátini Abaı óleńderiniń kanondyq mátini bolyp qabyldanǵany kórinedi.
Akademııalyq basylymda birneshe mátindik nusqany salystyra kelip, maǵynalyq, mazmundyq qısynyn, mánin, sóz áleýetin oılasyp uıǵaryp, «bekitilgen» qoldanystar barshylyq. Tek osyǵan zer salyp, qulaq asar qulyq bolsa. Áıtpegen kúnde «О́leń – sózdiń patshasy», «О́leń sózdiń patshasy», «О́leńi biri jamaý, biri quraý», «bári jamaý, bári quraý», «Tórde otyrǵan», «О́rde otyrǵan», t.b. bolyp, basylymnan basylym «basyp ozyp», sóz túzele qoımaıdy.
Kóptomdyqta Abaı murasynyń saqtalýy, taralýy basylym deregi ǵylymı ustanymda júıeli tutastyqta mazmun túzgen.
Tekstologııanyń álemdik tájirıbesinde, ulttyq sóz óneriniń shyǵarmashylyq aıryqshalyqtarynda, Abaıtanýdaǵy arǵy-bergi zertteýshilerdiń ǵylymı ustanymdaryn negizdi sabaqtastyqta damytý baǵytynda ázirlenip, baspa júzin kórgen «Abaı shyǵarmalarynyń akademııalyq tolyq jınaǵy» kóptomdyǵy (Abaı. Shyǵarmalarynyń akademııalyq tolyq jınaǵy. Úsh tomdyq. – Almaty: «Jazýshy baspasy», 2020) otandyq ádebıettaný ǵylymynyń basym baǵyttarynda júzege asyrylyp otyrǵan bul jobada ádebı murany, shyǵarmashylyq tulǵa eńbegin akademııalyq basylym mártebesinde jaryqqa shyǵarý alǵash ret tolyq máninde júzege asyrylǵandyǵy mańyzynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádebıet pen óner salasyndaǵy 2022 jylǵy Memlekettik syılyǵyn alýǵa laıyqty basylym.
Qanseıit ÁBDEZULY,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory
