Bas qalanyń jas teatrlarynyń biri, bıyl tarıhyna 15 jyl toltyryp otyrǵan irgeli óner ordasy – Nur-Sultan qalasy ákimdiginiń Jastar teatry sahnasynda rejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nurqanat Jaqypbaı qoltańbasymen qoıylǵan áıgili jyr jaýhary shyn máninde ónerdiń úlken jańalyǵyna aınaldy.
Nurqanat Jaqypbaı – ulttyq rejıssýraǵa ózindik qoltańba, sony saraptaýymen engen sanaýly sýretkerdiń biri. Rejısserdiń áý bastaǵy tańdaǵan soqpaǵy da, maqsaty da aıqyn – sahnadaǵy qaı týyndysyna da jańalyqpen kelý, ózgelerge uqsamaý, ónerdiń bar múmkindigin shegine deıin paıdalaný. N.Jaqypbaı úshin sahnadaǵy uzyn-sonar sóz áreketinen buryn, qımyl men oı áreketine basymdyq berý zor mańyzǵa ıe. Sol sebepti de rejısserdiń keıipkerleri syldyr sózge sarań, kórermenine oryndy-orynsyz aqyl aıtýdan aýlaq, kerisinshe, qııalǵa baı, jan dúnıesi syrshyldyqpen serik, oılanǵysh, tolǵanǵysh keledi. Sahnadaǵy keıipker ómirin sýretker sózden emes, eń birinshi áreketten, qımyl estetıkasynan izdeıdi.
Tabıǵatynan estet rejısser bul qoıylymyna da sulýlyq pen tazalyqty negizgi tirek etken. Ǵasyrdy ǵasyrǵa jalǵaǵan jaýhar jyrdyń Jastar teatry sahnasynda jandaný men til qatý ádisi de, «sóıleý» qalyby da ózgeshe. Evgenıı Brýsılovskııdiń zamanaýı únde jańasha óńdelgen klassıkalyq mýzykasy kórermenin formalyq, ıdeıalyq hám kórkemdik ereksheligimen baýraıdy. Qazaqtyń baıyrǵy salty – bastańǵy stılinde órbıtin mıýzıklde negizinen jastardyń syry men muńy, armany men muraty, eń bastysy, kirshiksiz mahabbaty alǵa shyǵady. Ásirese Jibek rólindegi – Nazerke Serikbolova men Aıym Júsipbekova, Tólegen – Meıirǵat Amangeldın, Dúrııa – Shehnaza Qyzyhanova, Bekejan – Bekjan Kerimbaev pen Danııar Orazaev, Shege – Jandáýlet Bataı men Nurlybek Tólegenniń shynaıy oıyny hám akterlik ishki organıkasy, vokaldyq múmkindigi teatr súıer qaýymǵa esten ketpes áser syılady.
Qoıylymdy tamashalap otyryp, ulttyq klassıkalyq mýzykanyń saf qunaryna bas qoıyp, akterlerdiń jandy daýysta jekeleı de, hormen de jetkizgen sezim sýretteri men ún ıirimderinen shyn máninde janyńyz lázzat alyp, ishińizge, júrek túkpirine saqtap kelgen bar muń men syryńyzǵa mýzyka, tek qana mýzyka dárý bolady. Dramalyq akterlerdiń mýzykany dál osylaı joǵary kásibı deńgeıde ıgerip, tıtteı de shashaý shyǵarmaı, bir demmen, bir notada oryndaýy – sahnagerler eńbegine eriksiz bas ıgizedi.
Nurqanat Jaqypbaı rejıssýrasynyń basty kredosy – eńbek, eńbek jáne eńbek. Mańdaı ter tógilmegen, jan qınalmaǵan jerde tańdaı qaqqyzar bıik ónerdiń týmaıtynyn sýretker kezekti jumysy arqyly taǵy bir márte dáleldedi. Teatr – sıntetıkalyq óner desek, sol santaraptylyqtyń bar túrin rejısser sahnada sátti paıdalanady.
Jalpy, rejısser retinde Nurqanat Jaqypbaıdyń ózine ǵana tán qoltańbasy, sýretkerlik saraptaýy – oqıǵany sımvolmen sóıletý stılimen erekshelenedi. Iаǵnı Nurqanat Jaqypbaı – sımvolıst. Rejısser sahnada bar qupııasyn ashyp tastamaıdy. Sýretkerlik saraptaýynda jumbaq, astar, allegorııa basym. Sol arqyly ónerdi turmystyq qarabaıyrlyqtan alshaq áketip, kórermenin talǵam men óre bıigine qaraı jeteleıdi. О́ziniń jasyrǵan jumbaǵyn sheshýge qyzyqtyrady. Sondyqtan da rejısser jumysy kórermendi jalyqtyrmaıdy, kerisinshe qupııasynyń syryn bilýge ózine qaraı tartady, qyzyqtyrady. Nurqanat Jaqypbaıdyń keıipkerleri kórermenine eshqashan aqyl aıtyp, qoıylym boıy keńinen kósilip otyrmaıdy. Kerisinshe, sońǵy sózdi ár adamnyń ózine, júrek únine qaldyrady. Spektaklden ár kórermen óz armanyn, óz oıy men muratyn, óz túsinik-tanym, talǵam-paıymyna qaraı jeke-dara arqalap shyǵady. Bul «Jibektiń» de muraty sol.
Jastar teatry sahnasynda sýretkerlik bıikte saraptalǵan spektakl álemniń qyraǵy teatr sarapshylarynyń nazarynan tys qalmady. 2018 jyldyń shilde aıynda festıval uıymdastyrýshylarynyń arnaıy shaqyrýymen Ońtústik Koreıa elinde ótken XII Degý Halyqaralyq mıýzıkl festıvalinde (DIMF – Daegu International Musical Festival) joǵary deńgeıde óner kórsetip qaıtty. Bul – Qazaq teatrlarynyń arasynan alǵash bolyp sýyrylyp shyǵyp, jahandyq kásibı mıýzıkl festıvaline joldama alǵan jas ta bolsa jańashyldyǵymen únemi jasampazdyqqa umtylyp júretin Jastar teatrynyń álemdik sahna mádenıetin baǵyndyrýǵa baǵyttalǵan kezekti sátti qadamdarynyń biri.
Aıtýly baıqaý Nıý-Iork mıýzıkl festıvalinen keıingi ekinshi orynda turǵandyqtan, úlken sahnaǵa joldama almas buryn, kez kelgen teatr ujymy irikteý kezeńiniń birneshe satylarynan súrinbeı ótip, júzden júırik ekenin dáleldeýi shart. Degenmen, «Jibek» bul synnan da súringen joq. Úsh aıǵa jýyq júrgen irikteý kezeńiniń 3 satysynan da «Jibek» álem kórermeni qyzyǵa qaraıtyn týyndy ekenin dáleldep, aqtyq synǵa joldama aldy. Fransııa, Reseı, Qytaı, Koreıa, Ulybrıtanııa, Taıvan syndy álemdik mıýzıkl salasyn damytyp kele jatqan eldermen bir qatarda turdy.
Mıýzıkl qoıý mádenıeti áldeqashan óndiris bıigine kóterilip, damyp ketken álemniń alpaýyt elderimen teń dárejede ıyq tirestire óner kórsetken Jastar teatry ujymy dodaǵa ózge qoıylym emes, «Qyz Jibekti» usynýy tegin bolmasa kerek. Dál osy týyndymen 1934 jyly qazaqtyń tuńǵysh opera teatry shymyldyǵyn túrse, 1936 jyly Máskeý qalasynda ótken qazaq ádebıeti men mádenıetiniń onkúndiginde kómeıine bulbul uıa salǵan Kúlásh Baıseıitova, Qurmanbek Jandarbekov, Qanabek Baıseıitov, Manarbek Erjanov bastaǵan talanttar shoǵyry keńes kórermenin dúr silkintken bolatyn. Esimi ańyzǵa aınalǵan sol daryndaryń izin jalǵaı álemniń asa iri mıýzıkl festıvalinde baq synaý úshin Koreıa asqan teatr ujymy qazaqy dil men dástúrdi ón boıyna úılesimdi jarastyrǵan ulttyq qoıylymdy jahan nazaryna usyndy. Ulttyq naqyshpen órnektelip, salt-dástúrdi óner bıiginde sátti bederlegen týyndy Koreı eli men qonaqtarynyń úlken suranysyna ıe bolyp, ystyq yqylasyna bólengen sol tarıhı sátine bizdiń de kýá bolǵanymyz bar. Demek qazaq teatrynyń bul mereıi uzynqulaqtan jetken qurǵaq aqparat emes, osy joldar avtorynyń óz kózimen kórip, Tegý tórindegi aıryqsha tolqynysty sezimdi bastan keshken áserleriniń aıshyqty úzikteri.
Festıval qorytyndysy boıynsha, «Jibek» mıýzıkli táýelsiz teatr sarapshylarynyń sheshimimen ári 6 aı boıy júrgizilgen álemdik reıtıng boıynsha Ulybrıtanııa memleketinen keıin II orynǵa jaıǵasty. Sol kórsetkish arqyly qoıylymdy 2 jyldyń ishinde álemniń 30 000-nan astam kórermeni tamashalap, ulttyq ónerimizdiń ózgeshe órnegine tańdaı qaǵysty. Bul – sóz joq, qazaq teatrynyń mereıi.
Sondaı-aq aıtýly qoıylym 2018 jyly Almaty qalasynda ótken Qazaqstannyń halyq ártisi R.Seıtmetovtiń 80 jyldyǵyna arnalǵan Qazaqstan drama teatrlarynyń XXVI Respýblıkalyq festıvalinde «Úzdik spektakl» – Gran-prı júldesin ıelengeni de teatr ujymy úshin zor maqtanysh.
Odan bólek, 2019 jyly Túrikmenstan astanasy Ashhabad qalasynda ótken III Halyqaralyq «О́rkendeý dáýirindegi teatr óneri» teatr festıvalinde baq synap, arnaıy dıplom ıegeri atansa, sol jyly Túrkııa eliniń Konıa shaharynda ótken XII Halyqaralyq Túrkitildes elder arasyndaǵy «Myń tynys – bir daýys» festıvaline qatysyp, arnaıy dıplommen marapattaldy.
2020 jyly álemdik pandemııaǵa baılanysty formaty ózgeshe ótken XIV DIMF (Deagu International Muzical Festival) dúnıejúzilik Tegý festıvaliniń (Ońtústik Koreıa respýblıkasy) uıymdastyrýshylary 2007 jyldan beri qatysqan 61 memlekettiń 284 qoıylymy arasynan eń úzdik 9 mıýzıkldi iriktep alyp, kórermen nazaryna qaıta usyndy. Sol «úzdik toǵyzdyqtyń» arasynda Jastar teatrynyń «Jibegi» de bar.
О́ner – ulttyń jany ári aınasy desek, Táýelsizdik tusaýyn kesken talantty teatr ujymynyń túrki álemi tórindegi tuǵyrly orny men asqaq abyroıy – kúlli qazaq óneriniń mereıi hám mártebesi ekeni anyq. Osynaý klassıkalyq týyndyny zamanaýı tilde sóılete bilgen rejısser Nurqanat Jaqypbaıdyń tól týyndysy áli talaı asýlardy baǵyndyratynyna senimimiz mol. Al jahan janaryn jaýlaǵan «Jibekti» Qazaqstan Respýblıkasynyń Abaı atyndaǵy ádebıet pen óner salasyndaǵy Memlekettik syılyǵyna ábden laıyq dep sanaımyz.
