Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Bir qaraǵanda, tártip saqshylaryna túkirikten basqa aınalysatyn sharýa joq pa deýińiz múmkin. Keıbireýler túkirik jaıly Oraza kezinde ǵana oıǵa alyp jatady. Shyn máninde, qazir aıaldamalar men qoǵamdyq oryndarda túkirikten aıaq alyp júrý qıyn. Buryndary nasybaı atatyndar túkiredi dep oılaýshy edik. Túngi ýaqytta jınalǵan jastar da «búgin ne isteımiz?» dep túkirgisi kelmese de, qolyn qaltasyna salyp, sotqardyń «róline» enip, aınalasyn kól qylatyn. Qazir densaýlyǵy syr bergennen be, turmystyq problemadan sharshaǵannan ba ekiniń biri jıi túkire beretin bolypty. Kórinbeıtin jerge qaqyrsa bir jón, adamdar kóp jınalatyn qoǵamdyq oryndarda «tańba» salady.
Bul másele qoǵam arasynda qyzý talqyǵa túsip, belsendiler qoǵamdyq oryndarda túkirgen adamdardy zań aıasynda jazalaýdy usynǵan bolatyn. Densaýlyq saqtaý mınıstri Ajar Ǵınııat bul usynysty qoldaǵan-dy. «Men qoǵamdyq oryndarda túkirýge tyıym salýdy tolyǵymen qoldaımyn. Bul – mádenıet, bul – gıgıenaǵa jáne tárbıege qarama-qaıshy. Barlyǵymyz birge depýtattarǵa osyndaı bastama kóterýimiz kerek. Tyıym salý degen sóz zań turǵysynan alsaq, saldary jaýapqa tartý máselesin qozǵaýy múmkin. Sondyqtan ábden pisirip, qoǵam talqysynan ótkizý kerek», degen edi mınıstr.
Kóp uzamaı bul máselege Nur-Sultan jáne Almaty qalalarynyń máslıhat depýtattary da ún qosty. Nur-Sultan qalalyq Polısııa departamenti jergilikti polısııa qyzmeti basqarmasynyń basshysy Arman Aıtmaǵametov qoǵamdyq orynda túkirý máselesi zańmen qalaı rettelgenin túsindirip berdi.
– 17 qyrkúıekte qalalyq máslıhat depýtattary qoǵamdyq orynda túkirgeni úshin qoldanylatyn ákimshilik jaýapkershilikti kúsheıtý týraly másele kótergen bolatyn. Onyń ishinde kólikte ketip bara jatyp túkirýshilerge de sharany kúsheıtý usynylǵan. Qoǵamdyq tártipti buzýdyń atalǵan túri úshin Ákimshilik quqyq buzý týraly kodekstiń 434-babynyń 2-qosymshasy boıynsha 5 aılyq eseptik kórsetkish (15 900 teńge) aıyppul kózdelgen. Atalǵan áreket qaıtalansa, aıyppul eki ese artady, ıaǵnı 31 800 teńge arqalaıdy. Habarlama alǵannan keıin 7 kúnniń ishinde aıyppul tólense, somasy 50 paıyz qysqarady, – dedi departament ókili.
Qoǵamdyq orynda tek ýrnaǵa túkirýge ruqsat etilgen. «Ýrnaǵa túkirý – tártip buzý bolyp sanalmaıdy. «Ýrnaǵa túkirgen edim, qıys ketip qaldy» dep aqtalatyndar bolýy múmkin. Zańda «nóldik tózbeýshilik» degen uǵym bar. «Qıys ketti», «dál tústi» dep sózbuıdaǵa salýǵa bolmas. Sondyqtan ýrnadan tys túkirýdiń bári zańdy buzý bolyp esepteledi. Sáıkesinshe aıyppul salynady. Júrek aınyp qusý – túkirý emes. Adam qasaqana quspaıdy. Sondyqtan adam faktoryn, ondaı jaıttardy sol kezde qarastyramyz. Jekelegen jaǵdaılar bar ekenin túsinemiz. Biraq ondaı jaǵdaıdyń ózinde árkim ózi bylǵaǵan jerdi tazalap ketip otyrýy kerek», deıdi basqarma basshysy.
Qazirgi ýaqytta quqyq buzýdyń mundaı túri kóshedegi kameralar arqyly avtomatty rejimde de, polısııa qyzmetshileriniń qadaǵalaýy nátıjesinde de anyqtalýda. Árıne, azamattardyń habarlaýy arqyly da belgili bolyp jatady. Eger mundaı áreketke kýá bolsańyz, tártip buzylǵan sátti foto nemese vıdeo túrinde tirkep, «102» mobıldik qosymshasy arqyly málimdeýge bolady. Deı turǵanmen, qoǵamdyq tártip buzýdyń atalǵan túri kóbinese kóshedegi beınebaqylaý kameralary arqyly anyqtalyp jatady. Máselen, bir kúnniń ózinde Nur-Sultan qalasy boıynsha polısııa qyzmetkerleri dál osy túkirý áreketine jatatyn 23 ákimshilik zań buzý faktisin anyqtaǵan. Olardyń bári ákimshilik jaýapqa tartyldy. Anyqtalǵan 23 jaıttyń 17-si kóshedegi kameraǵa túsip qalsa, altaýyn polısııa qyzmetkerleri tirkegen.
Almaty qalasynda da «túkirýshilermen» kúres qarqyndy júrgizilýde. Munda jyl basynan beri «102» qosymshasy arqyly azamattar 500-ge jýyq habarlama joldaǵan. Sonyń ishinde eń jıi kezdesetini – túkirgen adamdardyń fotosy men vıdeosy eken. Almaty qalalyq polısııa departamentiniń resmı ókili Saltanat Ázirbektiń málimetinshe, jyl basynan beri 5 myńnan astam almatylyq qoǵamdyq jerde túkirgeni úshin ákimshilik jaýapkershilikke tartylypty. «Qoǵamnyń árbir múshesi salǵyrttyq tanytpaı, qyraǵy bolsa, der kezinde dabyl qaqsa, onda bizdiń aınalamyzdaǵy ortany jaqsartýǵa barynsha múmkindik bar», deıdi ol.
Almaty qalasynyń turǵyny Zárý Dosymbaevtyń Atyraýdan kóship kelgenine 30 jyl bolypty. Mamandyǵy – ekolog. Tabıǵat janashyrynyń aıtýynsha, adamdy jastaıynan mádenıetti bolýǵa otbasynda tárbıeleý kerek. «Adamnyń mádenıettiligi óz otbasynan bastalady. Bárimiz túkire bersek, demalatyn aýamyzdy ózimiz lastaǵan bolamyz. Onyń quramynda mıkrob bolady. Ol aýaǵa taraıdy. Al dalada oınap júrgen balalar da, ózge adamdar da sol aýamen tynystaıdy. Aýrý-syrqaýdyń tez taralýyna alyp keledi. Densaýlyqqa zııandy tusyn eskergen jón», deıdi ekolog.
Damyǵan shetel memleketterinde kóshedegi tazalyq máselesi qatań qadaǵalanady. Mysaly, Beıjińde kóshede túkirgeni, qoqys tastaǵany, tipti ıtiniń «búldirip» ketken áreketi úshin arnaıy aıyppul salynady. Sıngapýrde saǵyz shaınamaq túgili, ony saqtaýǵa, bir-birine taratýǵa bolmaıdy. Ol esirtkimen teńestirilgen jáne bul úshin úlken aıyppul (1000 AQSh dollary) arqalaısyz. Sondaı-aq tastalǵan qoqys úshin 500-den 1000 dollarǵa deıin, kóshede túkirgeni úshin 1000 dollar, jedelsatyda temeki tartqany úshin 1000 dollar aıyppul qarastyrylǵan. Malaızııada asfaltqa tastalǵan saǵyz úshin 1 aı qoǵamdyq jumys jáne 500 dollar kóleminde aıyppul salynady. Mundaı salaqtyq úshin Ulybrıtanııada 90 fýnt sterlıng aıyppul belgilengen. Al Birikken Arab Ámirlikterinde kóshede tastalǵan saǵyz úshin kináli adam – 137 dollar, temeki tuqyly úshin 55 dollar tóleıdi.
Alystan mysal izdep kerek emes. Irgedegi Qytaı men Qyrǵyzstanda kóshede túkirgender, usaq-túıek qoqys tastaǵandar qomaqty aıyppulǵa kesiledi. Kóshede túkirý problemasyn bizdiń eldiń qoǵam belsendileri kóp jyldan beri aıtyp keledi. Birneshe márte oǵan tyıym salý týraly bastama kóterilgenimen, qoldaý tappady. Seń endi qozǵala bastaǵandaı. Kópshilik júretin jerlerde túkirý – aınalańdaǵy adamdardy qurmettemeý ekenin esten shyǵarmaǵan jón!
