Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Aýyl syrtynda shoǵyrlanyp, qonaqtardy kútýge saılanyp turǵan biraz adam ishinde Botagóz apasy da bar edi, Gúlnáriniń bir jeri maıyp bolmady ma dep, zyr júgirip qasyna ushyp jetip, ushyqtap kóterip, ústi-basynyń shańyn qaqqylaı bastady:
– Munyń ne, qulynshaǵym!
– Ahmet atekemdi birge qarsy alamyz degen óziń emessiń be? Meni tastap ketip... – О́kirip ji-
bermek bop jutqynshaǵyn oınata, aýzyn loqsı kere túsip, kilt tıyldy. – Qandaı kisi ol? Kórset maǵan! Ahmet degen kim? Papamnyń dosy ma? Kórset, qazir!
Sol-aq eken, attylar kútisken topqa janasa kep, sálem alyp, barshasy qaýqyldasa qaýyshyp, ishindegi Mirjaqyp kózin tańdana alaıtyp jiberip, qyzyn jerden kóterip aldy da:
– Bul esimin ózińizge syrttaı qanyq etken Gúlnárim ǵoı, – dep, at ústindegi Ahmet aǵasynyń qolyna jeńil qaqpaqyldaı qoıdy.
– Úlkeıip qalypty ǵoı ózi, naǵyz izbasaryń bolady eken, – dep Ahmet sábıdiń betinen úńile ıiskep, qushaǵyna sál qysty da ákesine keri umsyndy.
– Meniń atym Gúlnár, – dep taq ete qaldy sonda Ahmet atasynyń qushaǵynan bosaǵysy kelmeı typyrlaǵan sábı. – Men bilem, seni, papam aıtqan... Áıdik jaqsy kórem, ózińdi!
– Al men she, ákeńdeı súıinishpen, ystyq kórem seni!
Boıshań, aqsary óńdi, kórikti Ahmettiń qomaqty kelgen murnyna salǵan pensnesiniń qara jibek baýy oń jaq tósqaltasyna, oraı shalǵan túbit shalmasynyń astyna jasyrynǵan eken, Gúlnár sony ustaǵysy kelip umtylǵanymen, ákesi atyn tebinip qalyp, sál oza tústi de, Ahań aǵasyna jymııa kózin qysyp qoıdy.
– Gúlnáriń bolǵaly tur eken! – degen Ahmet keýildene jaınań etip, sylań jorǵasymen qaptaldasa, taıpalta syrǵytty.
* * *
– Ata, ateke!
– Týý, aınalaıyn-aı, ata, ateke degen meıirimdi sózderdi senen alǵash estidim-aý! – dep Álıhan Bókeıhan atasy, júzin kekseleý etip kórsetetin qoıý murtyn bir sıpap, Ahmettiń oń tizesinde otyryp, qos qolyn usyna talpynǵan Gúlnárdi ózine ıkemdep shaqyrdy.
Gúlnár Ahmet atasynyń oń tizesinen lyp etip yrǵyp tústi de eki-úsh qadam jerde otyrǵan Álıhan atasynyń qoınyna qoıyp ketti.
– Aınalaıyn, sol! – dep Gúlnárdiń selkildegen tulymshaǵynan, mańdaıynan ıiskelegen atasy maýqyn basqandaı bop, asa jadyrap, shattana kúlimsiredi. – Aıtshy, Gúlnártaıym, Ahmet atań ekeýmiz seni qalaı jaqsy kórip, erkeletimiz, osy? Sábı oıyn sezip-bilmekke degen astarly sózin Ahmetke qarap kózin qysyńqyrap aıaqtady.
– Iá, aıta ǵoı, – dep Ahmet te ony jaýapqa jeteleı tústi.
Gúlnár esh suraqqa tosylmaıtyn. Áke-sheshesimen erkin, oınaqy, qysylmaı sóılesip, oıyn ashyq aıtýǵa ysylyp qalǵan keıippen, bul joly da taq-taq etkizip shubyrtyp jiberdi:
– Meni Álıhan atekem mańdaıymnan ıiskelep jaqsy kóredi, kóp-kóp erkeletedi, biraq tikenek murtynyń pispeginen qorqam, – dep ekeýin de dý kúldirip aldy da, Ahmet atasyna kóz qıyǵyn sala sózin ári jalǵady. – Al Ahmet atekem qos betimnen shópildetip súıip alyp, ólerdeı jaqsy kóredi!
Qos tulǵanyń nemere súımegen kezderi ǵoı, «atekelegen» tátti sózdi alǵash ret osy Gúlnárdiń aýzynan estigende de jandary shyraılanyp, shalqyp-tasyp, máz bolysqan edi. Mine, taǵy masaırap, aýyr oıdan arashalanyp, keýilderi kóterilip otyrǵan jaıy bar. Ult taǵdyryn qyzǵyshtaı qorıtyn alapat aýys-túıis kezeńde osylaı júıke tynyqtyryp, oı sergitpektiń de qajettigine kóńil senip qana emes, ózderin umyta «bala bop» ketkendikterine ishteı túlep, shıryǵysqandaryn qaıtersiz. Myna qarashy, kishkene júrek «ólerdeı jaqsy kóredi» dep súıispenshiliktiń ózin jikke bólip tur-aý! Ahmet sábı sarabynyń tereńdigine tánti bolyp, bul sózdiń qadirin onyń óz aýzynan estimekke qumartty da:
– Gúlnár balam, seni Álıhan atań da men sekildi alalamaı, teń jaqsy kóredi ǵoı, «ólerdeı jaqsy kóredi» dep, maǵan qarata aıttyń. Sonda eki atańnyń jaqsy kórýinde aıyrmashylyq bar dep oılaısyń ba?
Gúlnár kózin baqyraıta ashyp:
– Iá, oılaımyn! – dep salsyn tikesinen.
– Ne sebepten? Qalaı? – Ahmet kádimgideı abdyrap, tosyla kútti jaýabyn.
– О́ıtkeni, óıtkeni... Sen, atekem, meni oń tizeńe otyrǵyzyp áńgime aıtyp beresiń ǵoı. – Jan-jaǵyna alaqtap Álıhan atasynyń kóńilin jyǵyp almaıyn degendeı, sál bógelip myrs etsin. – Bul atekem, meni ylǵı sol jaq tizesine mingizip, átkenshek tepkizedi. Áńgimesine balbyrap uıyqtap ketem.
Atekeleri qosarlanyp, selkildeı kúlisti.
– Ee-ee, mánis qaıda jatyr! Súıispenshilik pen jaqsy kórýdiń de oń men soly bolaryn osy bala bizge sypaıylap jetkizip otyrmasa ne qylsyn, bátir-aý! – dep Álıhan kúlkiden jasaýraǵan kózin ýqalap, Ahmetke kádimgideı oı tastaı sóılep, buryldy.
– Bala deımiz-aý!.. – Ahmet basyn kúlimsireı ızedi...
Al Gúlnár taqyldaýyn qoıar emes, Álıhan atasyna úńile qarap:
– Sende bala bar ma? – dedi de, osy suraǵyn álgindegi ǵana jadyrańqy qabaǵy kenet túsip ketken Ahmet atasyna aınytpaı qaıtalady.
Álıhan degbirsizdenip, kóziniń astymen Ahmetke janaryn júgirte qoıdy... tili kúrmelip, túnerip ketipti... О́zi bolsa, baryn «bar» dep aıtýǵa júdá júreksindi...
* * *
Gúlnárdiń jıyrmaǵa jeter-jetpes shaǵy. Ákesi aıdaýda, ózi sheshesimen septesip, on jasar Álibek inisin baǵysyp, kúneltisip júrgen qııamet kezeń. Mamyr tańy dúnıeni mamyrajaı kúıge bólep, Almatyny ertegideı sylańdatyp tastaǵanymen, móldirlik te qubylmaly ǵoı. Tabıǵat tosyn tomsarǵan almaǵaıyp, ajarsyz bir kúni Alataýdan túnere túsken qara bult bulardyń bosaǵasyna qaıǵy sheńgelin syǵymdaı salǵan.
Betin jyrtqan Ǵaınıjamaldyń quıqa shymyrlatar jan daýysy aýany tilgileıdi. «Aıyryldym, aıyryldym, jalǵyz tuıaqtan!» dep júrek jyrtqan zarymen jerge domalaı túsip, qobyraǵan shashyn julymdaıdy. «Qoı, Gúlnáriń bar, Alladan medet sura soǵan!», degen basý sózder qulaǵyna jeter emes. О́rshelene túsedi, órekpip. Mirjaqyptyń kindiginen taraǵan Abylaı, Halıda, Naýryzbaılardyń sońynan ketken myna Álibegin atatek jalǵasyna balap, baýyr etindeı kórýshi edi... «Ketti, ketti, Álibegim! Jalǵyz Gúlnárim saý bolsynshy!..» Daýysy qarlyqty, aýa qarmaı alqyna sybyrlady: «Mirjaqyp-aý! Júregiń úzilip túspedi me, ne sezesiń, sen? Bir sumdyqty elestetip jatyrsyń ba? Álibegiń joq endi, joq endi!..»
Osy kezde esik aldyna jıylǵan Almatynyń óńkeı betkeustarlary áldekimge jol berip, sálemdese yǵysqandaı bolyp, dúrligińkirep qaldy. «Ahmet aǵa kele jatyr, myna qaptaldy ashyńdar, sheginińder», degen eskertýlerden qaıǵy bulty tipten qalyńdaı túskendeı boldy. Joqtaý, aıqaı-uıqaı sál saıabyrsyp, árkim ishki muńǵa ezilip turdy. Ǵaınıjamal da esin tez jıyp, shashyn jaýyp, oramalymen betin súrtkiledi.
Ahmet baıaý basyp ózi Gaıa dep erkeletetin súıikti kelininiń aldyna kelip, bir tizesin búge qushaǵyna jeńil tartyp, bosaǵan kóńiline yryq bere, qos ıyǵyn solqyldata eńkildep jylap jiberdi. Bylaıǵy adamdarmen de jaǵalaı qol berip kóriskennen soń, Ǵaınıjamalǵa burylyp qamyǵa sóıledi:
– Gaıa shyraǵym, qaıǵyńa ortaqpyn. Mezgilsiz solǵan gúl úzilip tústi, Álibek endi ortamyzdan máńgi ketti. Bárimizdiń janymyzǵa qatty batyp otyr, taǵdyrdyń jazýyna qarsy túse almaısyń, arty tek qaıyrly bolsyn! – Qyzarǵan kóziniń jasaýraǵan etegine oramalynyń jıegin tıgize, dymqylyn basyp, sózin jalǵady. – Qalǵandardyń, Mirjaqyptyń amandyǵyn tileıik, aqyryn sura, aqyryn sura, sabyr et. Balasynyń dúnıe salǵanyn Mirjaqypqa estirtip, jazbańdar, ózi aýyryp júrgeninde qınalar. Úmiti úzilmesin, artymnan ergen ul-qyzym, súıenishim bar dep júrsin! Al Gaıa qalqam, myqty bol, barlyq salmaq endi ózińe, myna Gúlnár balama túsedi! Mirjaqyp úshin qaıǵyǵa ezilmeı, bekem bolyńdar, eńselerińdi tikteńder! Kelip te qalar Mirjaqybym! «Ádilet qalmas joqtaýsyz, Mirjaqyp qalmas aqtaýsyz!» dep Faızolla qarı aıtpap pa edi... Úmitti bolaıyq!
Osy sózderin aýyr oıdyń jeteginde shyrmalyp otyryp, júrek kúrsinisinen ázer sýyrtpaqtap jetkizgen Ahmet tómen syrǵyǵan pensnesin saýsaǵymen nuqyp kóterip, anadaı jerdegi býlyǵa jylap, búrise qalǵan Gúlnárdi kózimen izdep taýyp, qasyna baryp osharyla júreledi. Onyń qos qolyn ýysyna syıdyryp, saýsaqtaryn salalap turdy da, betinen ópti. Baz baıaǵy kishkene kezindegideı emirenip súıdi.
Gúlnár tas-túıin bekinip, tymyraıyp aldy da:
– Men endi jylamaımyn, Ateke! Aqyryn suraımyn! Endigi armanym – ákemdi kútý! – dep atasynyń moınyna oratyla ketti.
Ajal azǵyryndy degen sol, araǵa bes aı túskende, «jylamaıtyn» Gúlnárdi taǵdyr taǵy talqysyna salyp edi. Sonaý alys Karelııanyń Sosnoves lagerinde Mirjaqyp ákesi kóz jumdy. Elý jasyna bir jarym aı jeter-jetpeste ultshyl jannyń uly júregi toqtady. Jylamaq túgili, sheshesi ekeýi sulap túsip, esterinen aıyryldy...
Taǵy sol, baıaǵy Álibektiń qazasyna jıylǵan kileń janashyrlar, tipti tanymaıtyndardyń da qarasy kóp qaıyryldy. Ortalarynan Ahmet beınesi eńselenip kórinedi. Ústindegi kıimi asa jupynylaý. О́ńi bozaryp, samaıy aq qylaýlanyp, kózi shúńireıip ketken. Esteri endi kirgen Ǵaınıjamal men Gúlnárdiń qasyna kelip, ıile túsip, aqyryn basý aıtty:
– Gaıa qaraǵym, Gúlnár balam, sender úlken qazanyń ústinde otyrsyńdar! Álibek qaıtqanda, «aqyryn sura» degen edim, endi Mirjaqyp inim ótkende ne aıtarymdy bilmeı otyrmyn! – dep tamaǵyn qysqan óksikke qaqalyp, basyn tómen salbyratyp jiberdi. Osy kezde aıanyshty haldegi uly kisiniń qınalǵanyn kórip, shydas bermegen Gúlnár:
– Atekem-aý! Biz de sizge kóńil aıtamyz! Myqty bolyńyz! – dep janushyra jalynyp, báıek qaǵyp: «endi men, ákemniń ómirimen ómir súrem!» – dedi de ornynan tas-túıin atyp turdy.
* * *
Kóz jasyn kóldetip, ál-dármeni quryǵan Gúlnárdiń tún balasyna oıyna ne kelip, ne ketpedi dersiz. 1928 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy Qyzylordanyń qaqaǵan úskirigindeı tabıǵat pen adam jany qosa jan alqymǵa alynǵan qyspaqty esh zaýalmen teńestirýge kelmes. Syrtta daýyl sýyryp tur. Úreıli túnniń túńligin túrgendeı bop Mirjaqyp, «úshtiktiń» kúshimen qaıyrylǵan qolyn qatty serpip, Ǵaınıjamal men Gúlnárine buryldy da: «Biz áli oralamyz!..» dep qora jaqtan kúńirene kisinegen Alakóz atyna qaraı atyla jetti...
«Biz áli oralamyz!..» Sol túngi ózegin tilgilegen qýatty daýys qulaǵynda únemi jańǵyryǵyp turatyndaı edi. Ahmet atasymen sońǵy bir qysyltaıań ushyrasqanda da ákesiniń osy sózderi júregin týlatyp jibergen. Atekesi eńsesin tiktep: «Barý, qaıtý – pesheneńdegi is!» dep áldeneni jumbaqtaý ǵyp, eleýsiz aıta salǵandaı bolyp, betinen súıgen... Eki aıdan soń, 1937-niń jeltoqsanynda atylyp ketti! Qos arystyń da oralmaq úmiti kesildi. Biraq olar áýlıe eken, rýhtary oralaryn sezgendeı eken.
Gúlnár tósegine tiktelip otyrdy da sý alǵyzyp ishti. Ishtegi jalyn órtin eshteńe baspasyn sezdi. Qýanysh pen qaıǵydan qatar syǵymdalǵan júregi úzilip, úzilip ... áreń tiriletindeı. Tek «Aqtaldy! Aqtaldy!» degen óz daýysy ǵana kóńiline medet. Myna qaıtalaýlardan jaǵy talmaıtyndaı: «Aqtaldy – Shákárim Qudaıberdiuly!»; «Aqtaldy – Ahmet Baıtursynuly!»; «Aqtaldy – Júsipbek Aımaýytuly!»; «Aqtaldy – Maǵjan Jumabaıuly!» Qýanyshtan eńiredi! Qolqasyn sýyrǵan bir suraqty Táńirge qoıǵandaı bop ańyraǵan kúıi qos qolymen kók saýdy:
– Meniń Mirjaqyp ákem nege aqtalmady, Qudaıym-aý?! Nege osy arystarymnyń qatarynda aqtalmady?! Nege keshiktirdi? Ne jazyp edi, qazaǵyn oıatqannan basqa?! Endi qaıttim, aıtyńdarshy?! «Halyq jaýynyń qyzy» bop kórge túsýden basqa ne amalym qaldy, Táńirim-aý! Táńirim-aý!..
* * *
1988 jylǵy 4 qarasha. Shelektep jaýǵan jaýynnan myna Alataý ómirinde tuńǵysh ret jarqyrap jýylyp, shaıylǵan shyǵar, bálkim? Dál osy týǵan kúninde Gúlnár Mirjaqypqyzy da sábıdeı pák kúıinde osynaý kiri aralas ómirge saf altyndaı taza quımasymen qaıta kelgendeı edi. Júregindegi «Halyq jaýynyń qyzy» qaraly jamylǵysyn máńgilikke sypyryp tastap, qaıta jaratylǵandaı bop edi... «Táýbe, Aqtaldy – Mirjaqyp Dýlatuly!»
«Biz áli oralamyz!» dep edi ákesi, oraldy bári! Gúlnár endi jylamaıdy! Taı-talassa, Taǵdyrdy jylatady!..
* * *
1991 jyldyń maýsym aıy. Torǵaıda Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatulynyń kúnderi ótip jatyr. Qos arysqa ádebı-memorıaldyq mýzeı ashylyp, jurt endi aq jamylǵy astyndaǵy keýde músinderdiń ajaryn qyzyqtamaq bolyp yntyǵýly. Mine, sypyryldy. Kóterińki, qýanyshty daýystar shapalaq tarsylyn jutyp jiberdi.
– Ahań men Jaqań!
– Paı-paı azattyq úshin jan qıǵan qos arys!
– Ultynyń rýhanı kósemi Ahań! Qazaǵyn oıatqan Jaqań!
Qoshemet sózderden qulaq tunady. Kóptiń ishindegi Ahmettiń baýyryna basqan qyzy Sholpan, Mirjaqyptyń Gúlnári, Júsipbektiń Lızasy ádeıi usynǵan, jan-jaqtan laqtyrylǵan gúl astynda qaldy.
– Baqyttan bas aınaldy degen osy shyǵar! – Sholpan Gúlnárǵa álsiz kúlimsiredi.
Gúlnár áreń til qatty:
– Sholpan apa! Apa desem,óńim be bul, túsim be?
Beti jaspen aıǵyzdalǵan Lıza qosarlanyp: «óńiń, óńiń» deı berdi de, shalqalaı talyqsyp ketti. Nyǵyzdala lyqsyǵan halyq ony súıemeldep qaldy. Sátte kózin ashyp alǵan Lıza:
– Osy qyzyqty Maǵjan aǵamnyń Zylıhasy kórgende ǵoı! – dep basyn shaıqady.
– Aıtyp edik, densaýlyǵy syr berdi ǵoı, – dep Gúlnár dirildegen ıegin áreń basty. Sosyn nazaryn qos báıterekke tiktep, eriksiz kemseńdeı tústi. – Atekem-aý! Ákem-aý!
...Ahań men Jaqań Torǵaıdaǵy tas tuǵyrynan kúlli qazaqqa shapaǵatyn shashyp turǵandaı edi!
...98 jyl ǵumyrynda aýzynan «Atekesi» bir túspegen Gúlnár apaı, Ahmet atasyna degen sol sábı kezgi ińkárliktiń, súıispenshiliktiń týyn sál eńkeıtpeı tik ustap, dúnıeden ozyp edi-aý!
Qaısar ÁLIM,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
