Sýretti salǵan Aıdarbek ǴAZIZULY
«Elimiz Táýelsizdiginiń 30 jylynda qol jetkizgen jetistikteri az emes. Sonymen qatar keńes zamanynda jol berilgen kemshiliktiń bárin túzetip boldyq dep aıtýǵa áli erte. Máselen, ultymyzdyń ereksheligin aıqyn bildiretin belgi – aty-jónimizdi jazýda birizdilik joq. О́kinishke qaraı, «ov», «ev», «ın» degen jalǵaýdan áli qutyla almaı júrmiz» dep, maqala avtory oryndy oı qozǵaıdy. Bul másele qazaqpyn degen ár azamatty beıjaı qaldyrmaıdy. Tekti birkelki jazý jóninde sóz qozǵaı qalsań boldy, qyzý pikirtalasqa ulasady.
Avtor maqalasynda tegimizdi jazýda kóptegen naqty derekti alǵa tartady. Bári oryndy, bári ózekti. Ol óz oıyn «Ulty qazaq azamattardyń tegin úlken atalarynyń bireýinen alýy – qalyptasqan tájirıbe. Sondyqtan meniń aty-jónim Ońalsyn Islamuly Jumabekten dep jazylǵany durys dep esepteımin. Basqa túbirlik negizderdi alsaq, «Naýryzbaıdan», «Súleımennen», «Esjannan», «Bolattan»...» dep tujyrymdaıdy. Sonymen qatar ózin jıi tolǵandyrǵan eldik máseleni jerine jetkize talqylaı otyryp, óz atyn-jónin jazý týraly aıta kele, «Ulty qazaq azamattardyń tegin «ten», «dan», «nan», «nen» degen jalǵaýlarmen jazýdy usynamyn. Bul jalǵaýlar «kimniń urpaǵy?», «kimnen taraǵan?», «tegi qandaı?» degen suraqtarǵa tolyǵymen jaýap berip, ultymyz qazaq ekenimizdi aıqyn kórsetip turady» dep, óziniń usynysyn kópshilik talqysyna salady.
Menińshe, avtordyń bul usynysymen kelisý, kelispeý – árkimniń óz erkindegi, óz yqtııaryndaǵy jaıt. Tek meniń aıtpaǵym, avtordyń aıtqanyna den qoıyp, kóp bolyp keńesip, bir sheshimge kelýge umtylys jasaý – azamattyq paryzymyz.
Eń aldymen, mundaı eldik másele talqylanǵanda, zańǵa júginerimiz anyq. Mysaly, qazirgi kezde aty-jónimizden «ov», «ev»-ti alyp tastap jazý úshin Qazaqstan Prezıdentiniń 1996 jylǵy 2 aqpandaǵy №2923 Jarlyǵyna súıenetinimizdi kópshilik jaqsy biledi. Sol zańdyq qujatqa sáıkes burynǵy Qalqaev degen tegimdi keńestik kezeńniń sarqynshaǵy retinde alyp júrgim kelmeı, Qalqa dep ózgerttim. Jeke kýáligim men pasportymda da solaı jazylǵan.
Bul erejeniń tegimizdi qazaqylandyrýda kóp septigi tıdi. Endigi kezekte tegimizdi durys ári naqty jazýda jańasha kózqaras qajet. Biz tegimizdi atasaq nemese aq qaǵaz betine jaza qalsaq, sol sátinde-aq qazaq ekenimiz birden ańǵarylýy tıis. Ol ulttyq biregeılikke qadam basý degen sóz.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy 16 naýryzdaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Biz eń basty qundylyǵymyz – Táýelsizdigimizdi saqtap, ulttyq biregeıligimizdiń negizin nyǵaıtyp, elimizdi jańǵyrtý jolynda uıysýǵa tıispiz. Bul – bolashaq urpaq aldyndaǵy qasıetti boryshymyz» dep atap ótti.
Iаǵnı tegimiz arqyly qazaq ultynan ekendigimiz erekshe aıqyndalyp turýǵa tıis. Ol úshin qazirgi qoldanystaǵy «ov», «ev»-ti alyp tastap, atamyzdyń túbirin qaldyrǵan tegimiz Murat (ov), Nábı (ev), t.b.) basqa ult ókilderi tarapynan túsinispeýshilik týdyryp jatqany shyndyq. Bul óz basymnan ótti. Keıde atamnyń atymen ataǵanda ne derimdi bilmeı qalamyn. Kóbinese solaı. Balalardy Sábıt Murat, Qymbat Nábı dep atamyzdyń atyna jazdyq delik. Birinshisi onyń aty, ekinshisi tegi ekenin biz bilgenimizben, basqa ult ókilderi qaısysy qyz bala, qaısysy er azamat ekenin ajyrata almaı álekke túsedi. Osyndaı naqty faktilerge súıene otyryp aıtarym, tegimizdi jazýda túsinbeýshilikter týyndamas úshin áli de bolsa jetildire túskenimiz jón.
Ekinshiden, qazaq halqynda kelin atasynyń atyn esh ýaqytta atamaǵan. Mysaldy alystan izdeýdiń qajeti joq. Meniń 85 jastan asqan anam Álimhan Qadyrqyzy áli kúnge deıin qaınylaryn, meniń kishi ákelerimdi attarymen atamaıdy. Jas erekshelikterine, árqaısysynyń minez-qulyqtaryna qaraı, Omar aǵama «teteles», Nurahman aǵama «myrza jigit», Nurymhan aǵama «tóre jigit», Juman aǵama «enshiles», Olan aǵama «kishkenem», ákemniń qaryndasy Seker táteme «erke qyz» dep, kelin bolyp túsken sonaý keńestik qyzyl saıasat kezinde-aq at qoıyp alǵan, búginge deıin solaı ataıdy. Qazir ǵoı, árbir shańyraqta kelinder atasynyń atyn san márte atap, qulaqtaryn kúnde shýlatyp jatady. Uıat nárse. Ulttyq ádetke jat, ǵurypqa kóleńke túsiretin-aq jaıt. Menińshe, qyzdar turmysqa shyqqanda óziniń teginde qalǵandary jón sııaqty.
Úshinshiden, ulttyq qundylyǵymyzdy qunttaý maqsatynda tegimizdi «qyzy», «uly» degen sózdermen almastyrsaq qalaı bolar edi. Atalarymyzdyń aty ataýsyz qalady dep qam jeýdiń qajeti shamaly. Shejiremiz bar emes pe?! Qazirgi ýaqytta ár rýdyń shejiresi kitap bolyp qattalyp, ár shańyraqtyń tórinen oryn alyp jatqanyn bilemiz. Onyń ústine, tehnologııa kún sanap emes, saǵat sanap damyǵan myna dúnıede ákeńizdiń ákesi turmaq, naǵashylaryńyzdyń atyn jazyp qalsańyz boldy, qajetti derekterdi aldyńyzǵa tarta qoıady. Oqyńyz da, jadyńyzǵa toqyńyz.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinine kelsek, kópshilikke tanymal tulǵa Ońalsyn Jumabekovtiń qazaq azamattarynyń tegi men ákesiniń atyn jazý máselesin túbegeıli sheshý úshin quramynda ǵalymdar, aqyn-jazýshylar, memlekettik jáne qoǵamdyq organdardyń ókilderi, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri bar memlekettik deńgeıde arnaıy jumys tobyn qurý, ulty qazaq azamattardyń tegin (óz aty jáne ákesiniń aty suraq týdyrmaıdy) jazýǵa baılanysty jańa resmı qujattyń jobasyn ázirleý, qoldanystaǵy zańnamaǵa ózgerister, tolyqtyrýlar men qosymshalar ázirleý týraly usynystaryn qoldaımyn. О́zimiz bolyp osy taqyrypty qolǵa almasaq, kópshilik bolyp keńesip, bir toqtamǵa kelmesek, tegimizdi syrttan bireý kelip anyqtap bermeıdi, bizge eshkim de ereje jazyp bermeıdi. Bul – aqıqat.
El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda «О́zgeristi árqaısymyz ózimizden bastaýymyz kerek. Árbir adam jáne búkil qoǵam jańǵyrýy qajet. Qundylyqtarymyz túbegeıli jańarýǵa tıis. Munyń bári – ońaı jumys emes, birtindep qalyptasyp, jyldar boıy jalǵasatyn úderis. Bul jumys bizden joǵary jaýapkershilikti, elimizge jáne bir-birimizge degen janashyrlyqty talap etedi. Bizge eshkim syrttan kelip, eshteńe jasap bermeıtini anyq, bári óz qolymyzda» degen sózderi bizdiń oıymyzben ushtasyp jatqany anyq. Endeshe, osy ózekti máseleni kóp bolyp keńesip, jurtshylyq bolyp sheshelik, aǵaıyn!
Bul taqyryp qazirgi ýaqytta jeke bastyń emes, jalpy halqymyzdyń, qazaq ultynyń múddesi ekenin túsinetin, túısinetin kezimiz keldi. Sondyqtan da utymdy pikirge toqtaıtyn, utqyr sheshim qabyldaıtyn, ultymyz tegimizden aıqyndalyp turatyn erejeni zańdyq turǵydan bekitip alǵanymyz abzal. Siz qalaı oılaısyz, aǵaıyn?!
Nurlan QALQA,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
