Ol da talaıdyń jyryna arqaý bolǵan kógildir meken edi. Qumdy toqtatqan Jáńgirdiń bıligi halyqqa saıaly orman syılaǵan edi. Ol jerde qumnan súzilip shyqqan móldir bulaqtar qoldan jasalǵan, aqqý júzgen kólder bolyp edi.
Bir jylda 10-15 santımetr ǵana ósetin sol qaraǵaıdy ata-babalarymyz uqypty kútimmen ósirip, urpaqqa qaldyrǵan saıaly eskertkish sııaqty osy mekenniń qazirgi qaraǵaı ormanyn meniń kórýge júregim daýalamaıdy. Bári qırap jatyr, jaraly sarbazdaı qulap jatyr. Butalary úzilgen, shyrshalary tógilgen osy bir qaraǵaı ormany meniń kóz aldymnan ketpeıdi.
О́tken ǵasyrdyń elýinshi jyldary, meniń bala kezimde Stalınniń buıryǵymen búkil Keńes eliniń aýmaǵyna aǵash egý naýqany bastaldy. Men ony Aqjaıyq óńirinen de kórdim. Qara joldyń boıyna, ıaǵnı eki jaǵyna neshe túrli aǵashtyń kóshetteri otyrǵyzyldy. Onyń arasynda jemister de boldy. Aqjaıyq boıy áli kúnge deıin sol qoldan otyrǵyzylǵan ormannyń arasynan qaraqat terip júrmiz. Endi olar da tozyp, azaıyp kele jatyr.
Osy orman otyrǵyzý naýqany bastalǵanda – ol úlken qoǵamdyq is boldy. Sol kezde Reseıdiń Maıakovskııimen qatar qoıatyn bizdiń Taıyr Jarokov degen klassık aqynymyz «Japandy orman jańǵyrtty» degen dastan jazdy. Búkil Qazaq eli sol dastandy oqydy.
Ol kezde adamdar da tártipke baǵynǵysh edi. Ormanǵa egilgen aǵashtardy mal jep qoısa bále bolady, oǵan úlken jaza qoldanylady, sondyqtan ony qorǵaý qatań qolǵa alyndy. Sol kezdegi mektep oqýshylaryna deıin árbir túp aǵashty jaz boıy kúzetip shyqty. Mine, sóıtip barlyq joldyń boıyna, búkil Qazaqstanda ormandar paıda boldy. Endi keshegi qaıta qurý kezinde, gaz ben otyn, kómir joq kezde sol aǵashtardyń barlyǵy peshke jaǵýǵa ketti, kúl bolyp aspanǵa ushty.
Jaıyqtyń sýy azaıǵaly onyń jaǵasyna barýdy da qoıdym. О́ıtkeni ǵasyrlyq terekter sulap jatqan jaraly jaýyngerdeı tamyry aspanǵa shyǵyp, shólden qulap jatyr. Orman ólip bara jatyr. Jaıyqtyń qus tumsyǵy ótpeıtin qalyń ormany bul kúni sıregen, ár-ár jerde bir top shoq terekterge aınalǵan. Oraldan Atyraýǵa jetkenshe 500 shaqyrym Jaıyq boıynan men baıaǵy bala kezdegi qoldan egilgen ormannyń tek tuqyldaryn, ár jerde qalǵan birdi-ekili sanaýly ǵana aǵashtaryn kóremin.
Endeshe, bizdiń búgingi ekologııaǵa jaýaptylardyń oılaıtyny ne nárse? Álemde tabıǵattyń jylyp bara jatqany, tipti sonaý soltústiktegi muzdardyń erigeni, jaǵylǵan otyndar, ushaqtar, kólikter kimdi oılandyryp jatyr? Olardan saqtaıtyn jalǵyz jol – jasyl jelek qana. Olaı bolsa, sol tozǵan ormannyń ornyna nege tal ekpeımiz? Qazaq dese, ózińe tıedi. Keremet, záýlim úıler salady. Biraq sol úılerdiń janyna bir tal ekpeıdi. «Biz ne degen tabıǵatqa teris qaraǵan adamdarmyz?» degen oı keledi.
Sońǵy úsh jyldan beri ózender boıy da ysyp ketti. Qarap tursań, tabıǵat bizben sanaspaıtyn sııaqty, bizge renjigen sekildi. Kúnde tańnan ystyq, ańyzaq jel, topyraq boraıdy jáne tóbeden tóngen kún barlyǵyn kúıdirip jatyr. Ekken eginińdi kúıdirip jatyr. Oıda joq jerde burshaq jaýady. Osynyń barlyǵy adamdardyń tabıǵatty renjitkeni-aý dep oılaımyn.
Búginde aqparat quraldary: «Ana ormandy jekeshelep alypty. Kóldiń jaǵasyn opyryp qazyp, jaǵasyndaǵy taldardy kesip jatyr», dep ár jerden jazady. Shyǵys pen batystan, ońtústik, soltústikten de osyndaı aqparattar kóp. Jekeshelep alǵan soń, ol jerge jekeniń úıin salýǵa bári kerek. Qurylys materıaldary kóp kerek bolǵandyqtan, bizdiń tabıǵattaǵy keshegi babalar ósirgen aǵashtardyń barlyǵy kesilip jatyr, kesilip jatyr. Nemese otqa jaǵylyp jatyr. Barlyǵy bir kúndik qýanyshqa oıynshyq bolyp otyr. Sekseýil káýap satatyndardyń qorasyn toltyrýda. Bul da saýdaǵa tústi. Butalary qyrqylǵan sekseýilder de búginde aqshaǵa aınalǵan. Mine, osynyń barlyǵyna jaýapkershilikpen qaraıtyn kezeń kelgen sııaqty.
Men sóz basynda aıtqan Kókshedegi Úkili Ybyraı men Aqan seri eskertkishi turǵan aralyqtaǵy kóne qaraǵaılar da tozǵan, tómengi butalary synǵan, tek basynda ǵana órikteı bolyp jańa butaqtar tur. Osy Kókshe baýyryndaǵy sekseýildiń de búgingi kelbeti Sáken jazyp, kózimizge elestetkendeı ádemi qalpyn saqtaı almaı qalǵan. Árıne, olarǵa da qazir kútim kerek.
Ata babamyz aıtqan: «Úı turǵyz, mal ósir, aǵash ek» degen ósıet bar emes pe edi?! «Endeshe, árbir qazaq aǵash ekse qaıter edi? Ár qazaq balasy osy bir dalany kógaldandyrýǵa ekologııa komıtetimen birge jumys istese qaıter edi?» degen oıdy aıtqym keledi. Bálkim, oqyrsyńdar, oılanarsyńdar. Bul da bir adamzattyń boryshy. Týǵan jerdi qorǵaý, týǵan jerdi gúldendirý, týǵan jerge bir tal egý, týǵan jerge iz qaldyrý degen nárseni oılaý kerek. Meni osyny oılaıtyn urpaq azaıyp bara jatqany qynjyltady.
Tabıǵat Qazaqstanǵa darhandyǵyn jasaǵan. Taý kerek pe, kól kerek pe, ózen kerek pe, qum kerek pe – bári bar bizde. Shyǵystan batysqa deıingi taý bókterinde qaraǵaı orman da bar. Túrli tabıǵat sulýlyǵy Qazaqstanda jetedi. Endi qazirgi esti azamattar sony týrıst ákelý úshin emes, keler urpaq baqytty ómir súrý úshin saqtaýdy oılastyrý kerek. «Týrıst shaqyramyz» dep tabıǵattyń ózi bergen sulýlyqty buzbaý qajet. «Týrısten aqsha tabamyz» dep tabıǵat adamzattyń baǵyna, urpaǵyna syılaǵan baılyqty qorlamaý kerek. Osy týrızmdi damyta otyryp, elimizdiń óziniń baılyǵyn óz urpaǵyna qaldyrýdy da Úkimet bolyp, azamattar bolyp, jalpy urpaq bolyp sanaly túrde oılanyp atqarsa durys bolar edi dep oılaımyn.
Jańa jyldyq bir kúndik qyzyq úshin shyrshanyń bútin butalaryn ákelip, saýdaǵa salýdy tyıý kerek. Shyrsha men qaraǵaıdy qurylys úshin esepsiz kesýdi toqtatýdy oılastyrý qajet. Kesken kúnniń ózinde onyń ornyna jas kóshet otyrǵyzýdy mindetteý kerek. Bul – urpaqtyń densaýlyǵy, eldiń amandyǵy, Uly dalanyń bolashaǵy úshin kerek.
Mine, búgingi aýa raıynyń ysyp turǵany, úlken qalalarda jeldetkishtiń úıdi salqyndatýǵa áli kelmeı jatqany, elektrjúıesiniń álsizdigi, tipti myna búgingi damyǵan zamanda tabıǵatqa tótep bere almaı, ystyqtan júregimiz toqtap, aýyryp, sońynda ólip jatqanymyz – osynyń barlyǵy tabıǵatty renjitip alǵanymyz.
Tabıǵat – bizdiń Anamyz. Al Tabıǵat-Anany renjitýge bolmaıdy, adamdar!
Aqushtap BAQTYGEREEVA,
aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty,
«Otan» ordeniniń ıegeri
