Tarıh tereń bederlengen óner

Á.Qasteev atyndaǵy Memlekettik óner mýzeıiniń dırektory Gúlaıym Jumabekova Qytaı óneri kórmesiniń Qazaq elinde uıymdastyrylýynyń ózindik sebebi bar ekenin atap ótti. Qytaı Halyq Respýblıkasy 30 jyl buryn Qazaqstan Respýblıkasymen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornat­qan alǵashqy elderdiń biri. Osy ataý­ly kúnge oraı Qytaı ulttyq munaı korporasııasy Á.Qasteev atyndaǵy óner mýzeıimen seriktestik ornatyp, mýzeı kolleksııasynda jınaqtalǵan jádigerlerden «Qytaı óneri» ǵylymı katalogyn basyp shyǵarýǵa demeýshi boldy. Mýzeı dırektorynyń aıtýynsha, ózi basqaryp otyrǵan óner ordasynda qytaı mádenıetinen habar beretin jádigerlerdi jınaqtaý 1935 jyldan bastalǵan jáne munda stıli, jasalý tehnıkasy ártúrli myńǵa jýyq jádiger saqtaýly tur. 1936 jyly Máskeý men Lenıngradtyń mýzeıleri galereıa qoryna júzdegen eksponat ótkizgen. Olardyń arasynda XVI ǵasyrǵa tán belgisiz sýretshiniń jibekke túrli-tústi týshpen salǵan «Eki hanymnyń portreti» týyndysy stıl tazalyǵymen, jarqyn obrazymen, kórkem qundylyǵymen erekshelenedi.

Ár jádiger kóne tarıh habarshysy ári baı mazmundy qytaı fılosofııa­syna tunyp tur. О́ner de din sııaqty, qupııa shyndyqqa qyzyǵýshylyq tanytady. Qytaı danalyǵyna sáıkes sýretshi aspannyń, jerdiń jáne adamzattyń mánin uǵynbasa, qytaı halqynyń mádenı dástúrin de, ónerin de túsine almaı­dy. «О́ner halyqtyń rýhy týraly ashyq ári naqty kýálik bolyp esepteledi. Qytaı óneriniń biregeıligi nede? Hanzý memleketindegi eki ilim, ıaǵnı konfýsızm men daosızm qytaı ónerin damytýǵa áser etken mádenı ahýal qalyptastyrdy. Daosızm men konfýsıılik ilimniń sa­baq­tasa damýy jáne ózindik úılesim ta­ýyp, birigýi qytaı óneriniń formasy men mazmunyn jasady. Qytaılar barlyq bolmystyń bastaýynda turatyn, bir-birin tolyqtyratyn, bir-birine arqa súıeıtin qarama-qarsy birlikter «ıan-ın» mániniń ıdeıasyn basshylyqqa alady. Olardyń boljamyna sáıkes sýretshi klassık te, romantık te bolmaýy múmkin. Biraq ol mindetti túrde «ıan» ıakı «ın» bolýy kerek. Bul shyǵarmashylyqta natýralıs­tik jáne ıdealıstik sapa úılesýge tıis. Al stılinde jalpylamalyq ta, tulǵalyq ta, dástúr de, biregeılik te kórinis tabýy qajet» deıdi kórme jetekshisi ári «Qytaı óneri» katalogyn qurastyrýshy Marııa Kopelıovıch.

Kórme jetekshisi kelgen qonaqtardyń nazaryn ımperator shapanyna aýdardy. XVIII ǵasyrdyń sońynda jasalǵan «Altyn aıdahar beınelengen ımperator halaty» osydan qyryq jyl buryn jeke adamnyń jınaǵynan alynǵan eken. Onda beınelengen besbasty aıdahar qytaı bıliginiń sımvolıkalyq belgisi ispetti. Ádette, el bıleýshi ımperatordyń kıimi sary tústi bolsa, bul shapan kóktústi. Shapandy ımperator jylyna tek bir ret, aspan kúshine tabynatyn joralǵysyn jasaý úshin ǵıbadathanaǵa kelgende ǵana kıgen. Sondaı-aq vaza syrtyna salyn­ǵan sýretter de tarıh qoınaýynda qalǵan shejireden kóp syr shertedi. Vazalardyń birindegi sýrette týǵan kúnin myń jylda bir ret, tek máńgi solmaıtyn shabdaly gúldegende ǵana atap ótetin batys qudaıy Sıvan Mý beınelengen.

Qytaıdyń álemdik mádenıetke qos­qan súbeli úlesi – kórkem qola men farfordan jasalǵan buıymdary. Kórme­den ata-babalaryna qurbandyq shalý­ǵa arnalǵan dástúrli metall ydystardy kó­rýge bolady. Sondaı-aq ekspozısııada Býddanyń músinderi de jıi kózge shalynady. Sheberlerdiń ár detaldi muqııat, dál óńdegeni, materıaldy barynsha sezingeni baıqalady. Qytaı ejelden kórkemdigi joǵary kestelengen týyndylardyń otany retinde de belgili. Qoldanbaly ónerdiń bul túrin keıde «ınemen keskindeý» dep te ataıdy. Sondaı-aq kórmede tórt myń jyldyq tarıhy bar kórkemdep oıylǵan tastar da alystan menmundalaıdy. Bul ónerdiń jasalý joly men tásilin sheberler qupııa saqtap, urpaqtan-urpaqqa amanattap otyrǵan. Kórmege qoıylǵan XVI –XXI ǵasyrlardaǵy sýretshilerdiń grafıkalyq týyndylary, qysh, farfor, metall músinder men buıymdar tusaýy kesilgen jańa katalog jınaǵynda tolyqtaı toptastyrylǵan.

ALMATY