Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Reseı men Ýkraına arasyndaǵy geosaıası jaǵdaı álem elderiniń taýar jetkizýdegi dástúrli baǵyttaryn qaıta qaraýǵa májbúr etkeni málim. Osy oraıda múddeli taraptardyń Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyna degen qyzyǵýshylyǵy aıtarlyqtaı artty. KAZLOGISTICS Qazaqstan kólik odaǵynyń deregine súıensek, geosaıası jaǵdaı shıelenise túskeli beri Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty arqyly bizdiń elden ótetin júk kólemi birneshe ese ósken. Máselen, 2017 jyly atalǵan baǵyt boıynsha Qazaqstan arqyly 500 konteıner tasymaldansa, 2021 jyly kórsetkish 25 myń konteınerge deıin ulǵaıǵan.
Dese de júk aǵynynyń ulǵaıýy Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyndaǵy birqatar máseleniń betin ashyp berdi. Máselen, balamaly baǵyt boıynda qozǵalysqa kedergi keltiretin, tıisinshe ınfraqurylymdy damytýdy qajet etetin oryndar bar. Sol sebepti Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn damytýǵa múddeli tórt memlekettiń – Qazaqstan, Ázerbaıjan, Grýzııa jáne Túrkııanyń bıligi óz elderiniń aýmaǵyndaǵy ınfraqurylymdyq qýattardy jedel keńeıtýdi qolǵa ala bastady. Bul jerdegi áńgime teńiz porttaryna ǵana qatysty emes. Sondaı-aq temir jol, avtomobıl joldary, paromdyq ótkel, aýystyryp tıeý stansalaryna da qatysty bolyp otyr.
«Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty» halyqaralyq qaýymdastyǵynyń bas hatshysy Gaıdar Ábdikerimovtiń aıtýynsha, kólik baǵytyndaǵy jetildirýdi qajet etetin oryndardyń deni Kaspıı teńiziniń boıynda ornalasqan. Sonyń biri Qazaqstanǵa tıesili.
– Júk jóneltýshiler tarapynan túsken ótinimderdiń sanyna qaraǵanda, Qazaqstan Aqtaýdaǵy óz porty arqyly búginde 15 mln tonnaǵa jýyq júk jibere alatyn múmkindikke ıe. Alaıda ázirshe bizdiń naqty múmkindigimiz jylyna 4 mln tonnany ǵana qurap otyr. Ári ketkende 5 mln tonna tasymaldaı alamyz. Bul ósip kele jatqan suranystardan úsh-tórt ese tómen. Sondyqtan qazaqstandyq tarap búginde Qytaı shekarasynan beri qaraı jańa avtomobıl jolyn salýdy, Aqtaý portynyń qýatyn eseleýdi jáne Kaspııde paromdyq ótkel salýdy josparlap otyr, – deıdi Gaıdar Ábdikerimov.
Halyqaralyq qaýymdastyqtyń bas hatshysy taǵy birneshe problemalyq aımaqty atap ótti. Sonyń biri – Kaspıı teńiziniń Ázerbaıjan jaǵalaýyndaǵy Alıat teńiz porty. Muny Baký halyqaralyq teńiz saýda porty dep te ataıdy. Onyń da qýattylyǵyn jedel túrde arttyrý kerek. Tasymalǵa «tusaý» salatyn núktelerdiń qatarynda Ázerbaıjannyń temir joldaryn da atap ótý mańyzdy. Bul eldiń temir joldary qazirgi talaptarǵa jaýap bere almaı otyr. Osy oraıda, Ázerbaıjan tarapy temir joldyń múmkindigin arttyrýǵa kirisip te ketti. Tipti Qazaqstannan 50 lokomotıv satyp alǵany da esimizde.
Mine, osyndaı kedergilerden keıin júk tasymalyna qatysty naqty máseleler týyndaǵan. Máselen, qazaqstandyq júk jóneltýshiler Ázerbaıjan men Grýzııa arqyly tasymaldaýda qıyndyqtar kóp ekenin aıtyp, shaǵymdanyp otyr. Jóneltilgen júkter áý basta kórsetilgen merzimde jetpeı, dittegen jerge únemi keshigip barady eken.
– 24 tamyz kúni bizdiń kompanııa 24 vagon katodty mys jóneltti. Júk Quryq portyna deıin tez jetti. Odan keıin paromǵa tıeldi. Alaıda 3 qyrkúıekten beri júgimiz Ázerbaıjan temir jolynyń ınfraqurylymdyq problemalaryna baılanysty Bakýǵa jaqyn mańdaǵy Alıat portynda qańtarylyp tur. Bul – bir. Ekinshi másele tarıfke qatysty. KazMinerals sáýir aıynan Potı porty baǵytyna júk jónelte bastady. Sodan beri Ázerbaıjan jáne Grýzııa tarabynyń tarıfteri ortasha eseppen 18 paıyzǵa ósti, – deıdi KazMinerals kompanııasynyń ókili Aıdar Qalıasqarov.
Onyń aıtýynsha, kompanııa Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty arqyly aı saıyn 1,5 myń tonna júk jóneltýdi josparlap otyr. Alaıda jospardyń naqty oryndalýy jetkizý merzimine baılanysty. Eger júk dittegen jerge únemi keshigip jetetin bolsa, kompanııa Transkaspıı baǵytynan basqa balama baǵytty qarastyryp kórmek. Aıtalyq, júkti avtokólikpen jetkizýge de bolady jáne bul qazirgi baǵytpen salystyrǵanda áldeqaıda arzan ári jyldam.
– Bastapqyda Aqtaý portynan tıelgen júk Ázerbaıjannyń Alıat porty men ázerbaıjan-grýzııa temir joly arqyly Grýzııanyń Potı portyna 25 kúnde jetetin. О́kinishke qaraı, qazir bul merzim eki ese ulǵaıyp otyr, – deıdi ol.
Júkterdiń keshigýine qatysty máseleni «Qazaqmys» korporasııasynyń bas tasymaldaýshysy sanalatyn «Tranko» kompanııasynyń ókili Rahmetolla Qudaıbergenov te atap ótti. Kompanııa bıylǵy 9 naýryzdan bastap Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty arqyly 45 myń tonnadan astam katodty mys nemese 800-ge jýyq jabyq vagon jóneltken.
– Maýsym aıyna deıin mýltımodaldyq tasymaldy paıdalandyq. Iаǵnı júkterdi Aqtaý portyna jabyq vagondarmen ákeldik. Odan keıin ony bos konteınerlerge tıep, Kaspııde júretin fıderlik kemeniń fıtıngtik platformalaryna ornalastyrdyq. Osylaısha, biz 1 302 konteıner jónelttik. О́kinishke qaraı, mamyrdyń úshinshi onkúndiginen beri Grýzııanyń Potı portynda uzaq kidiris bastaldy. Máselen, maýsym aıynda Baký portyna deıin kelgen júktiń ortasha kidirisi 20-30 kúnge deıin jetti. Shildede mysty Aqtaýdyń qurǵaq júk kemelerine tıeı bastadyq. Osy shema boıynsha Bakýge shamamen 9 myń tonna tasymaldandy. 3,5 myń tonna júk tıelgen taǵy bir keme jolda ketip barady. Ári qaraı júkter Grýzııanyń Potı portyna nemese Túrkııaǵa jetkiziledi. Alaıda Potıge keletin barlyq júk qoıma qýatynyń jetispeýshiligine baılanysty kezegin kútip turady, – deıdi Rahmetolla Qudaıbergenov.
«KTZ Express» AQ Logıstıka jónindegi bas dırektorynyń orynbasary Aıbek Qapar tarıfterdiń ósýin konteınerlerdi tasymaldaýǵa arnalǵan qosymsha fıtıngtik platformalardy tartýmen jáne dızel otyny baǵasynyń ósýimen baılanystyrdy. Onyń pikirinshe, Zakavkazede júk tasymaldaý tarıfteri osyǵan deıin 10-14 paıyzǵa ósken. Demek, jyl sońyna deıin budan artyq kóterilmeıdi. Qazaqstan tarapy eksporttyq júkterdi áketýdi qamtamasyz etý maqsatynda qazaqstandyq konteınerlerdi Alıat portynan «mınımaldy» baǵamen áketý úshin ázerbaıjandyq 214 fıtıngtik platformany usynǵan.
– Iá, sheteldik tasymaldaýshylar baǵany birneshe ese kóterýdi josparlaǵanyn atap ótkim keledi. Máselen, jyl basynda Grýzııa shekarasynan Ystanbulǵa deıingi tarıf qyryq fýttyq konteıner biri úshin 500 dollardy qurasa, maýsym aıynda 1 700 dollarǵa deıin kóterý áreketi jasaldy. Bular ony Túrkııadaǵy ınflıasııamen túsindirdi. Sondaı-aq shetelde dızel qymbattap jatyr. Mysaly, dızel baǵasy qańtarmen salystyrǵanda alty ese ósti. Budan bólek, termınal, lokomotıv kúshi sekildi barlyq ilespe qyzmettiń baǵasy qymbattady. Biraq biz olardyń aıtqanyn qabyldamadyq jáne qazirge deıin tarıfti 1 000-1 100 dollar deńgeıinde saqtap otyrmyz, – deıdi Aıbek Qapar.
Ázerbaıjan men Grýzııa tarapynda másele baryn «Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty» halyqaralyq qaýymdastyǵynyń bas hatshysy Gaıdar Ábdikerimov te moıyndady. Onyń aıtýynsha, Ázerbaıjan tarapynda lokomotıv jetispeıdi. Sondaı-aq onda temir jol ınfraqurylymyn modernızasııalaý jumystary júrgizilip jatqan kórinedi. Sondyqtan qazirgi qıyndyqtar osy jyldyń sońyna deıin saqtalýy ábden múmkin.
– Ázerbaıjandyqtar bizden 50 lokomotıv satyp aldy. Onyń 10-y – teplovoz. Olar turaqty jumys isteıdi. Qalǵan 40-y – elektrovoz. 24 elektrovoz dál qazir toqtap tur. О́ıtkeni olar lokomotıvtiń mundaı túrin keıbir jerlerde qoldana almaıdy. Ázerbaıjan tarapy temir jol ınfraqurylymyn jańǵyrtý týraly jospar qurǵan kezde osy jumystyń bárin 2025 jylǵa deıin aıaqtaýdy kózdegen. Alaıda Ýkraına men Reseı arasyndaǵy jaǵdaı barlyq jumysty jedeldetýge májbúr etti, – deıdi ol.
Sonymen qatar Gaıdar Ábdikerimov Ázerbaıjanda týyndaǵan qıyndyqtardyń taǵy bir sebebin atady. Onyń aıtýynsha, Ázerbaıjannyń Alıat porty qazaqstandyq Quryqtan bólek, Túrikmenstannyń Túrkmenbashy portynan da júk qabyldap jatyr. Sondyqtan olar úlgere almaı jatqan kórinedi. Ázerbaıjan tarapy konvensııalyq tyıym jarııalaýdy surap otyr. Qazaqstan tarapy týyndaǵan qıyndyqtarǵa qaramastan, ázerbaıjandyq taraptan bizdiń elden kelgen júkterdi qabyldaýǵa tyıym salmaýdy suraıdy.
– Degenmen, kóńilge medeý bolar sátter de barshylyq. Máselen, Grýzııa temir joldary qarashadan bastap ótkizý qabileti men lokomotıvpen qamtamasyz etý jumystary aıtarlyqtaı jaqsaratynyn habarlady. Qalyptasqan jaǵdaıǵa bul da áser etedi dep úmittenemin. Ázerbaıjan tarapy temir jol ınfraqurylymyn jańǵyrtýdy kelesi jyly aıaqtaýǵa ýáde berip otyr. О́z kezeginde qazaqstandyq tarap Kaspııdegi paromdar sanyn birinshi kezeńde 4-6-ǵa deıin, ekinshi kezeńde 10-ǵa deıin arttyrýdy josparlap otyr. Bul bizge Ázerbaıjan keme sharýashylyǵy men Qazaqstan arasynda tepe-teńdik ornatýǵa múmkindik beredi. Jıyrma fýttyq 350 konteıner tasymaldaýǵa qabiletti «Barys» konteınerlik tasymaldaǵyshyna dál osyndaı qýatqa ıe «Suńqar» konteınerlik tasymaldaýshysy qosyldy. Bıyl bul baǵytta alty qurǵaq júk kóligi tartyldy. Sonymen qatar biz «Túrkistan» jáne «Beket-ata» kemelerin de tarttyq, – deıdi Gaıdar Ábdikerimov.
Eske sala keteıik, Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty degenimiz – 8 memlekettiń aýmaǵyndaǵy 11 myń shaqyrymǵa sozylǵan jol baǵdary. Bul jol Qytaı Halyq Respýblıkasynyń shyǵys jaǵalaýynda ornalasqan Lıanıýngan portynan bastalyp, Eýroodaqqa deıin jetedi. Jol Qytaı, Qazaqstan, Ázerbaıjan, Grýzııa, Túrkııa, Ýkraına, Polsha, Rýmynııa sekildi memleketterdi basyp ótedi. Qysqasy, Shyǵys pen Batysty jalǵaıtyn asa mańyzdy kólik dálizi bolyp sanalady. Qazirgi jaǵdaılarǵa baılanysty Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty negizgi kólik dálizderiniń birine aınalyp otyr.
