Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Iá, otbasynda bolsyn, qoǵamda bolsyn aldyńǵy býyn aǵalardyń asyl amanatyn arqalap, ózinen keıingi óskeleń urpaqqa ózgerissiz qaldyrý júgi jastardyń moınynda ekeni anyq. Búgingi tańda jastardy qoldaý jumystary júıeli júrgizilýde. Memleket tarapynan meılinshe mol múmkindik berilýde. Sonyń birqatary Prezıdenttiń jýyrdaǵy Joldaýynda da aıtyldy.
«Jastarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetý – memleketimizdiń basty mindetiniń biri. Eńbekpen qamtıtyn túrli shara arqyly kelesi jyly 100 myń jasty jumysqa ornalastyrýymyz kerek. Jastardyń kásipkerlik bastamalaryna qoldaý kórsetý jalǵasady. Olarǵa jeńildetilgen tártippen jyldyq ósimi 2,5 paıyz bolatyn shaǵyn nesıe beriledi. Bul sharalar qoǵamnyń barynsha úılesimdi ári ádiletti bolýyna yqpal etedi», dedi Memleket basshysy Joldaýynda.
Eldiń bolashaǵy jastardyń qolynda degendi búgin ǵana aıtyp otyrǵan joqpyz. Aqıyq aqyn Maǵjan Jumabaevtyń ózi «Men jastarǵa senemin» dep jyrlady emes pe.
«Bolamyn degen balanyń betin qaqpa, belin bý» degen tálimdi támsildi ustanyp, ult bolashaǵyn jarqyn qylamyn dep umtylǵan ushqyr oıly jastardyń talabyn ushtaýǵa asyǵatyn qasıet qanymyzda burynnan bar.
Ekonomıka ınstıtýty Zamanaýı zertteýler bóliminiń meńgerýshisi Aısulý Tursynbaıqyzy bul bastamalardyń barlyǵy jastardyń damýyna óz septigin tıgizetinin jetkizdi. Degenmen barlyǵyn baqylaýda ustaý mańyzdy ekenin tilge tıek etti.
«Negizinen elimizde áıelder men jastar arasynda jumyssyzdyq deńgeıi joǵary. Resmı statıstıka 5 paıyzdan asa dep kórsetedi. Degenmen de jumyssyzdardyń kóbi osy jastar ekeni jasyryn emes. Sebebi ol jastardyń biliktiligi, alǵan mamandyǵy saı kelmeıdi nemese mamandyǵy boıynsha naryqta jumys joq. Sondyqtan 60 paıyzdan astamy óz mamandyǵy boıynsha jumys istemeıdi. Sonymen qatar keıbir jerde eńbek ótilinsiz, belgili qarym-qabiletsiz jastardy jumysqa qabyldamaıdy. Ásirese shaǵyn sektorda. Osy tusta jumyssyz jastarǵa nemese óziniń ıdeıasy bar, bastamasy bar kásipkerlikke bet alǵan jastar bolsa, bul olarǵa jaqsy múmkindik. Sebebi kez kelgen kásipti bastaýǵa bastapqy qarjy kerek. Mysaly, qajetti qurylǵylar satyp alýǵa, tipti keńseni jalǵa alýǵa degen sııaqty. Shaǵyn nesıeniń ózi jastarǵa úlken kómek bolar edi. Tipti onyń paıyzy 2,5 bolsa, jastar úshin taptyrmas múmkindik dep oılaımyn. Bul nesıe arzan. Negizgi másele – bárine qoljetimdi bolýynda, ár jastyń alýyna múmkindik berilýinde. Jáne jastardyń qarajatty múmkindiginshe maqsatqa saı jumsaýynda. Sebebi olar belgili bir zatty emes, kásibine qajetsiz dúnıeni satyp alýǵa jumsasa, bólingen aqshadan ekonomıkaǵa da, kásip bastaımyn degen jastardyń ózine de paıda bolmaıdy. Qaıbir jylda elimizde 30 jasqa deıingi jastarǵa 500 myńdaı sýbsıdııa berildi. Biraq onyń tıimdiligi durys baǵalanbady. Tipti keıbir jastar jaı bir qurylǵylardy satyp alýmen shekteldi de, ári qaraı jumys istemedi. Sol sebepti jastardyń kásibin ary qaraı dóńgeletip áketýine septik bolatyndaı kólemdi qarajat bolsa, bir jaǵy alǵan adamnan esebin, salyǵyn talap etip otyratyndaı baqylaýda bolsa deımiz», dedi A.Tursynbaıqyzy.
Sonymen qatar ol jalǵan esep jastar arasyndaǵy jumyssyzdyqty sheshpeıtinin atap ótti.
«Bir sózben aıtqanda, bólingen aqsha maqsatty túrde jumsalýyn qadaǵalap otyrǵan jón. Joldaýda 100 myń jasty jumysqa ornalastyrý keregi aıtyldy. Sol 100 myń sandy shyǵarý úshin, neshe túrli naýqandyq jumys, kóshet otyrǵyzý, jol tazalaý sııaqty ýaqytsha is-sharalar ótkizip, soǵan osynshama jas qatysty, osynshama tólem aldy dep qaǵaz júzinde esep ótkizý jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq máselesin túbegeıli sheshpeıdi. Eger osylaı júzege asatyn bolsa, bul kózboıaýshylyq bolyp shyǵady», dedi Ekonomıka ınstıtýty Zamanaýı zertteýler bóliminiń meńgerýshisi.
Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Al jas kásipker Azamat Máýlenuly memleket tarapynan kórsetiletin qoldaýdy tıimdi paıdalaný úshin jastar da jan-jaqty, zamanaýı, kreatıvti bolý kerek dep esepteıdi.
«Men oqýymdy aıaqtap, dıplomymdy alyp birneshe mekemede jumys istedim. Tájirıbe jınaqtadym. Mamandyǵym boıynsha biliktiligimdi arttyrǵym keldi. Shyny kerek, kóp qyzmet usynýshylardyń aılyq jalaqysy kóńilimnen shyqpady. Sol sebepti qazir jeke kásipke aýysyp jatyrmyn. Prezıdenttiń Joldaýda «jeńildetilgen tártippen jyldyq ósimi 2,5 paıyz bolatyn shaǵyn nesıe beriledi» degeni, árıne jas kásip ıelerine zor kómek. О́zimniń de birneshe bıznes josparym bar. Biraq onyń barlyǵynyń júzege asýy joǵaryda aıtylǵan jeńildetilgen nesıeniń somasyna baılanysty. Birinshi oıym – brendtik kıimder satý. Onyń jeke markalyq logotıpin jasaý. Suranysqa qaraı, kúrteshe, juqa kıim nemese qysqa jeńdi jeńil jeıdeler ispetti toptamamen satý. Mysaly, elimizde «Qazaq Republic» brendi jumys isteıdi. Sapaly dúnıeler shyǵarady. Qasym-Jomart Toqaev otandyq kásipkerlerdiń jumysyna, bıznestiń túıtkildi máseleleriniń sheshimine jáne memlekettik qurylymdar tarapynan kórsetilip jatqan qoldaý týraly, qazaqstandyq zamanaýı biregeılikti qalyptastyrý jóninde jıi aıtady. Búgingi tańda elimizdegi kreatıvti ındýstrııany damytýǵa memleket erekshe kóńil bólip otyr. Men de osyndaı maqsatta halyqqa qoljetimdi baǵada sapaly dúnıeler shyǵarsam deımin. Taǵy bir oıym, kishigirim dúńgirshek sııaqty kofehana ashý. О́tkende Nur-Sultan qalasyndaǵy Abaı kóshesinde «Abai joly» degen kofehana kórdim. Áleýmettik jelidegi paraqshalary da qyzyqty. Abaı Qunanbaıuly atamyzdyń eńbekke, bilimge, izdenimpazdyqqa jeteleıtin, talaptandyratyn, baı bolýǵa yntalandyratyn qara sózderinen, óleńderinen úzindiler jarııalap qoıypty. Bul bir jaǵynan kásip bolsa, ekinshi jaǵynan bilim. Osyndaı dúnıeler ashqym keledi. Árıne, ár kásiptiń óziniń ótimdi maýsymy bar. Sol jaǵyn da eskergen jón», deıdi keıipkerimiz.
Onyń aıtýynsha, búgingi tańda kásipke bet burǵan jastardyń qatary qalyń. Tek solardyń baǵytyna barynsha qoldaý kórsetilse, kásiptiń san qyrly tetikteri tereń túsindirilse deıdi.
«Oqý bitirgen soń «Jastar praktıkasy» jobasy boıynsha jumysqa ornalastym. Ol kezde alatyn aılyǵym 80-90 myń teńgeniń shamasynda. Atalǵan joba – jumys tappaı júrgen jastarǵa úlken múmkindik. Biraq aılyǵy az jáne ýaqyty qysqa. Bir jyl ǵana isteýge bolady. Mysaly, qyrkúıek aıynda kirgen bolsańyz, jeltoqsanda kelisimshart aıaqtalyp, ornyńyzdy bosatýǵa týra keledi. Eger oryn bolsa, ári qaraı turaqty jumys negizinde isteýge bolady. Osy jobaǵa jastardy tartý úshin birinshi aılyǵyn arttyrsa, kem degende 120 myń teńge bolsa, keletin jastardyń sany kóbeıe túsetini anyq. Jalpy aıtarym, búginde áleýmettik jelide ártúrli qysqa merzimdi kýrstardy oqyp, tabys taýyp júrgen qurdastarym kóp. О́ziniń oıy bar, jobasy bar osy jastarǵa qoldaý, demeý kórsetilse, bul memleket úshin de tıimdi bolary sózsiz. Buryn qazaqtyń jigitteri bazarda arba ıterip júr dep nalıtynbyz. Qazir jastar ondaı jumysqa barmaıdy. Sebebi jahandaný zamany, tehnologııanyń dáýiri bastaldy. Sondyqtan osyndaı zamanaýı tásilderdi meńgergen jas kásipkerler joǵaryda aıtylǵan jeńildetilgen nesıeniń ıgiligin kórse deımin», dedi jas kásipker Azamat Máýlenuly.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń mamandaryna habarlasqanymyzda, Prezıdent aıtqan jeńildetilgen tártippen beriletin shaǵyn nesıeniń sharty men erejesi áli daıyn emestigin jetkizdi. Deıturǵanmen, aldaǵy ýaqytta onyń da tártibi men talaptary aqparat kózderinen kórine bastaıdy. Sol kezde joǵaryda aıtylǵan baqylaý máselesi, qoljetimdilik sııaqty tetikter nazarǵa alynsa deımiz. Jeke kásipke ynta-jigerin jumsap, ýaqytyn bólip júrgen jastar qoldaýdan qalys qalmaı, tıisti qarajatty tıimdi paıdalansa, elge de, ekonomıkaǵa da úles qosary sózsiz.
