Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Aldaǵy kezeńniń bizge júkteıtin basty mindeti – qýatty eldiń ıesi jáne kemel halyq bolý. Mádenıetsiz qoǵamnyń damymaıtyny, rýhanı qazynasynan aıyrylǵan eldiń eńsesi kóterilmeıtini beseneden belgili. Ekonomıka men saıasatty qatar alyp júrip damytý – ýaqyt talaby. Osy sebepten saıası-ekonomıkalyq reformalardy jáne qoǵamdyq oı-sanany jańǵyrtý úrdisin jalǵastyryp, zamana talabyna beıimdelgen ulttyń jańa rýhanı bolmysyn qalyptastyrýdyń qajet ekendigi belgili.
Altyn Ordanyń ataqty ámirshileri men Qazaq Ordasynyń dańqty handarynyń izi qalǵan jerde urpaq sabaqtastyǵy jalǵasyn tapsyn degen maqsatta Ulttyq quryltaı ótti. Ulytaýdyń ǵasyrlar boıǵy uly mıssııasy qaıta jalǵasyn tapty. «Elińe qarap, erteńińe qamdan» demekshi, Prezıdentimizdiń Quryltaıda sóılegen sózinde ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrýǵa aıryqsha mán berý qajet ekeni, jastardyń boıynda otanshyldyq qasıet qalyptastyrý kerek ekeni atap aıtylǵan bolatyn.
Tehnologııanyń adam ómiriniń mańyzdy bir bóligine aınalǵany málim. Onsyz ómirdi elestetý múmkin bolmaı qaldy. Alaıda jańa tehnologııa damyǵanymen mádenıet pen kórkem minezdiń, ımandylyq pen adamgershiliktiń deńgeıi tómendep, quldyrap barady. Qatygezdik, nemquraıdylyq, zorlyq-zombylyq, zulymdyq syndy adam bolmysyna jat minez beleń ala bastady.
Qazirgi kezde álem halyqtarynyń rýhanı daǵdarys keship otyrǵany aıan. Bul daǵdarystan eń birinshi zardap shegetin – jastar. Jastar adamzattyq jáne ulttyq qundylyqtardan alystap, jat dúnıelerge sanasyz túrde kirip ketip jatyr. Tirshiliktiń zańdylyǵy men qundylyqtardyń orny aýysty. Sonyń saldarynan jastar rýhanı kúızeliske, ishimdik, esirtki syndy jaǵymsyz ádetke, jynystyq beıbastaqtyqqa, ózge de mádenıetsizdikke boı aldyryp júr. Biz bul máseleni ashyq aıtyp, el bolyp, jurt bolyp talqylaýymyz kerek.
Jastardyń osyndaı qıyn jaǵdaıǵa túsýine sebepshi bolyp otyrǵan basty máseleniń biri qoǵamdaǵy ádiletsizdik pen jumyssyzdyq ekeni anyq. Jastar sanasynda «seniń atyń tura tursyn, meniń atym júre tursyn» deıtin toǵyshar, jaman pıǵyl ornyǵa bastady. Ádiletti memleket bolmaı, berekeli qoǵam qurý múmkin emes. Ádiletsizdiktiń túbinde jeke bastyń múddesin eldik múddeden joǵary ustaý, jershildik pen topshyldyq jatyr. Sonyń saldary jemqorlyq syndy qoǵamdy ishteı ydyratatyn indetke jol ashady. Al odan shyǵar jol – adamnyń jáne qoǵamnyń sanasyn ózgertý, kórkem minez ben mádenıetti damytý. Sondyqtan jastardyń qarym-qabiletine, eńbekke degen talpynysy men iskerligine mán berilýi qajet. «Eńbek – erdiń kórki, er – eldiń kórki» deıdi halqymyz. Naǵyz der shaǵyndaǵy, namysty qyz-jigitterdiń jigerin jasytpaý amaldaryn jasaý – is tutqasyndaǵy azamattardyń paryzy. Tasqyny taý qoparatyn talantty jastar óneri men bilimin ultynyń upaıyn túgendeýge jumsaǵany abzal. Osy sebepten jastarǵa qashanda táýekelmen, senimmen qarap, erteńgi keleshekke búgin bereshek bolmaý úshin jalyndy jas tolqynnyń batyl qadamyna jol ashý qajet!
Jastar – ulttyń úlken kúshi, elimizdiń bolashaǵy. Ulttyń zamanǵa laıyq mádenı kody jastardyń jan tereńine sińirilýi kerek. Osy sebepten Prezıdentimizdiń tapsyrmasymen bolashaqqa baǵdar bolatyn Jastar konsepsııasy daıyndalyp jatyr. Bul qujat arqyly jastar boıyna senim uıalaıtyn bolady, endeshe, jastar da bolashaqqa senimmen qaraıdy degen sóz.
HHI ǵasyrdaǵy aqparattar tasqyny, jańa tehnologııanyń qarqynmen damýy, qundylyqtardyń ózgerýi tutas qoǵamǵa, onyń ishinde jastarǵa áser etetini belgili. Áleýmettik jeliniń jastarǵa tanysýǵa, aralasýǵa, aqparat alýǵa múmkindik bergenimen, jaǵymsyz minezge de jeteleıtinine kýá bolyp otyrmyz. Vırtýaldy álemde myńdaǵan adammen aralasyp júrgen keıbir jastardyń otbasynan bastap, týysqandarynan, jaqyn dostarynan, elinen alystap, týǵan jerinde óz-ózin jat sanap, ulttyq bolmysty bylaı qoıǵanda, adamdyq tabıǵatynan ajyrap bara jatqany baıqalady. Osynyń saldarynan bizdiń qoǵamda da anomııa jáne gedonızm oryn alyp, qoǵamnyń túkpir-túkpirine jaıylyp jatyr.
О́z ýaqytynda ulttyń boıynda jınaqtalǵan tájirıbe men rýhanı qundylyqtarǵa tıisti deńgeıde mán berilmegendikten adamnyń kórkem minezi men qoǵamdyq mádenıettiń damýy keıinge ysyryldy. Sonyń saldarynan kóshedegi júris ózgerdi. Úlken men kishi arasyndaǵy qarym-qatynas úzildi. О́zara qurmet azaıdy. Qoǵamnyń rýhanı áleminde bos keńistik (vakýým) paıda boldy. Biz «Kezengenniń kezinen saqtan, soıqandynyń sózinen saqtan» degen halyq danalyǵyn umyta bastadyq. Endi ózimizge jat kózqarastar men senimder, bolmysymyzǵa bóten minezder men is-áreketter sol bos alańnyń ornyn toltyrǵysy keledi. Al búginde Batys pen Shyǵysty jaılaǵan mundaı «ortaq mádenıetti» qalyptastyrý múmkin emes ekenin álemdik tájirıbeden anyq baıqap otyrmyz.
Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly: «О́tken – ótti, ótkendi qýǵandy qoıyp, osy kúıińdi túzeýge jón izdeý kerek» degen bolatyn. Iá, biz qazirgi jaǵdaıda osy kúıimizdi túzep, ózimizdegi ulttyq qundylyqty, salt-dástúrdi, ádet-ǵurypty qaıta jandandyryp, dala danalyǵyn, babalar sózin negizge alyp, qoǵamdyq ózgeriske bet burýymyz kerek. Sondyqtan biz maqsat etken basty saıası ustanym – jahandaný jaǵdaıynda ulttyq qundylyqtardy damytý, ulttyq rýhty kúsheıtý.
Bul rette álemdik qundylyqtarmen úılestire otyryp ulttyq mádenıetti damytý áldeqaıda tıimdi bolary sózsiz. Jahandyq mádenıettiń yqpalynda turǵan vırtýaldy álemde jáne áleýmettik jelide kúndelikti altyn ýaqytyn sarp etip jatqan «qazirgi sıfrly adam» ulttyq mádenıet pen jahandyq mádenıetti bólip qarastyrǵysy kelmeıdi. Osy sebepten eki mádenıet arasynda baılanys qurý qajettigi týyndap otyr. Eger biz qazirden bastap jastarymyzdyń bilimin jáne ıntellektýaldyq deńgeıin kótermesek, ártúrli rýhanı daǵdarysqa qarsy tótep bere alatyn minez qalyptastyrmasaq, mádenıetin damytpasaq, qoǵamdyq ımmýnıtet álsireı túsip, jastarymyz túrli ıdeologııanyń jetegimen kete beretin bolady. Bul másele der ýaǵynda sheshilmese, bolashaqta qater bolyp aldymyzdan shyǵary aqıqat.
Jańa býyndy jat dúnıelerden aryltý jáne ulttyq qundylyqtardyń negizinde qalyptasqan bilim men ǵylymǵa, óner men mádenıetke mán berý – basty mindet. Al qundylyqty qalyptastyratyn – Adam. Ultqa adal qyzmet etken, qoǵamdyq damýdyń árbir salasynda eńbek sińirgen qaıratkerler men talantty tulǵalardy tanytý baǵytynda judyryqtaı jumylyp jumys istesek, jastar syrttan pir, basqa dúnıeden tulǵa izdemeıdi. Al bizdiń tarıhymyz tuǵyrly tulǵalarǵa baı ekeni anyq.
Bul rette uly Abaıdyń «Tolyq adam» konsepsııasyna arqa súıeýimiz kerek. «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta, sonda tolyq bolasyń elden bólek» dep Abaı tolyq adam sıpatyn atap kórsetedi. Osy úsh uǵymnan týyndaıtyn ádilet, rahym, meıirim, ar-uıat, talap, eńbek, óner sııaqty qasıetterge erekshe mán beredi.
Bizdiń ıdeologııa «maıdanynyń» aldynda óz tulǵamyzdy tárbıeleý mindeti tur. Abyz qalamger Sherhan Murtaza: «Sapaǵa aınalmaǵan san jeme-jemge kelgende san bolýdan qalady» degen. Bolashaq tulǵalarymyzdy joǵary mádenıettiń, ıaǵnı ózgeriske, jańarýǵa jáne ózge mádenıettermen yqpaldasýǵa múmkindik beretin ashyq mádenıettiń negizinde qalyptastyrǵan jón dep sanaımyz. Osy turǵydan kelgende, tulǵa – ózge mádenıettiń ókilimen emin-erkin aralasatyn jáne óziniń qundylyǵynan alystap ketpeı, ózgemen baılanysyn jalǵastyra alatyn adam bolý kerek.
Ol úshin qarapaıym ustazdan bastap, bıik minberlerden sóz alatyn laýazym ıeleri myna mindetterdi nazarǵa alǵany jón dep oılaımyz.
Birinshiden, qoǵamda naqty ıdeıa men ıdeologııany júıelep qalyptastyrý.
Ekinshiden, qoǵamdyq mádenıet pen kórkem minezdi damytý.
Úshinshiden, únemi úırenýge jáne jetildirýge daǵdylaný júıesin jasaqtaý.
Tórtinshiden, jańalyqqa umtylatyn sanany damytý.
Besinshiden, sapaly jumys isteýge yntalandyrý jáne óz isine jaýapkershilikpen qaraýdy úıretý.
Osynyń negizinde ulttyq qundylyqqa negizdelgen bilim jáne ǵylym júıesi jumys isteý kerek. О́ıtkeni Alash zııalylary aıtqandaı, «Qazaq isindegi neshe túrli kemshiliktiń kóbi túzelgende oqýmen túzeledi». Basqa jol joq. Sondyqtan jastardy mádenıetke, otansúıgishtikke, eńbekqorlyqqa otbasynan, bilim alyp júrgen kezinen bastap baýlý qajettiligi týyndaıdy. Eńbeksúıgishtik, tártip, uqyptylyq, ózgeni qurmetteý syndy qasıetke úıretý – bárimizdiń ortaq mindetimiz. Ol úshin nasıhat aıtyp keregi joq, naqty baǵdarlama men úlgi bolatyn model kerek. Qazirgi tańda Skandınavııa memleketteri men Ońtústik Koreıa syndy elder bul modeldi qalyptastyryp úlgerdi.
«Qaımaǵy buzylmaǵan qaıran dinim...» dep Muqaǵalı aqyn jyrlaǵandaı, ateıstik qoǵamda ómir súrsek te ımandylyq pen adamgershilikten baz keshken joqpyz. Halyqtyń sany az bolsa da, ultymyzdyń mádenı kody bizdi saqtap keldi. Kitap oqıtyn, kitapty qurmetteıtin, qalamgerler qaýymyn syılaıtyn jáne qoldaıtyn el edik. Kórkem ádebıetti oqyp mádenıetimiz damydy, ónerimiz órge shyqty. Tilimiz ádebıet arqyly baıı tústi, aıasy keńeıdi. Dástúrli óner, mýzyka, teatr, kıno syndy óner salalary álemdik deńgeıge kóterildi. Sonyń arqasynda rýhymyz saqtaldy. Demek búginde álemdik deńgeıdegi mádenı ekspansııalarǵa tótep berý úshin berik ulttyq ustanym kerek. Barlyq rýhanı salany damytýdyń jańa jolyna kóshý – ýaqyt talaby.
Sońǵy shırek ǵasyrda biz kitap shyǵarýmen ǵana aınalystyq, biraq kórkem ádebıetti memlekettik deńgeıde damytýǵa tolyqqandy qoldaý jasamadyq. Qazirgi jastar ótken ǵasyrda, Táýelsizdikten buryn jazylǵan shyǵarmalarǵa úńiledi, áli kúnge deıin sol kitaptardy izdep oqıdy.Táýelsizdik jyldarynda jazylǵan shyǵarmalar, eldi eleń etkizgen týyndylar saýsaqpen sanarlyqtaı. Osy sebepti biz ulttyq ádebıetti, mádenıet pen ónerdi damytatyn jáne tyń týyndylar shyǵaratyn Ulttyq qor quryp, talantty tulǵalarǵa qoldaý kórsetýimiz qajet degen usynysty ortaǵa salamyz.
Damyǵan eldiń eshqaısysy kitap pen gazetten bas tartqan emes. Kerisinshe jańa tehnologııa damyǵan saıyn baspa ónimi men baspasózge degen talap artyp otyr. Al biz jappaı sıfrlandyrýǵa kóshemiz dep qaǵaz ónimderine mán bermeı kettik. Bul – tereń oılanatyn másele. Qazir eń iri qala ortalyqtarynyń ózinde kitap dúkenin tabý qıynǵa soǵady. Bizdiń halyq kitap oqıtyn, ónerge qyzyǵatyn ultqa aınalýy kerek.
Mádenıet pen óner damymaı, adamdyq kórkem minez de, qoǵamdyq mádenıet te damymaıdy. Al ony damytatyn ár salanyń ókilderi – zııaly da, óner adamy da, kásipker de. Memleket kásipkerler qaýymyn únemi qoldap otyrady. Búginde memleket-jekemenshik seriktestik arqyly mektep, balabaqsha salǵan kásipkerler bar. О́ziniń tapqan tabysymen meshit, mektep, balabaqsha salyp, halyqtyń ıgiligine syıǵa tartqan mesenattarymyz da az emes. Endigi kezekte aýyl men aýdandarda, oblys pen qala ortalyqtarynda kitaphana, mádenıet úıi, teatr men fılarmonııa, sol sııaqty jastar ortalyǵyn salyp beretin mesenattardyń sany kóbeıse dep armandaımyz. Shyntýaıtyna kelgende, árbir kásipker azamat batyr Baýyrjan Momyshuly aıtqandaı, «elim dep ezilip, jurtym dep jumylyp halyqqa qyzmet etý kerek». Sonyń ishinde ulttyń mádenıetin kóterýdi de esten shyǵarmaǵany jón. Ol úshin tıisti organdar da mesenat kásipkerlerdi qyzyqtyratyn jáne yntalandyratyn júıe jasaqtaı alsa, qane?!
Sonymen qatar aýyl men aýdandaǵy, qala men oblystaǵy halyqtyń sanyna qaraı mádenıet uıymdary jelisiniń eń tómen memlekettik normatıvterin qaıta qarap, jumys isteıtin jańa normatıvterdi bekitken jón. Bul – óte mańyzdy máselelerdiń biri. О́ıtkeni halyqtyń sany da, mádenıetke degen suranys ta artyp keledi. Biraq oǵan jaýap beretin uıymdar az.
Aqparat salasynda memlekettik tildegi ınternet-kontentti damytý – basty másele. Qazaq tilindegi ulttyq mýltıplıkasııa men kompıýterlik oıyndardy ınternet jelisinde kóbeıtý qajet. Bul iske áý bastan-aq júıelep kirisýimiz kerek edi. Balalarǵa arnalǵan «Balapan» telearnasy jumys isteıdi. Endigi kezek – jasóspirimderge arnalǵan telearna. Reıtıng qýatyn, jastarymyzdy adastyratyn beıádep tok-shoýlarǵa shekteý qoıylatyn ýaqyt jetti. Toqsan jyldyq tarıhy bar respýblıkalyq «Baldyrǵan» balalar jýrnaly, «Ulan» gazeti sııaqty basylymdardy jańa sapaǵa kóterý – kezek kúttirmeıtin shara.
Jańa Qazaqstan ıdeıasy – elimizdiń keleshek damýynyń baǵdary. Osy damý jolynda bizdegi etnostardyń basyn biriktiretin – til saıasaty. Bul – kún tártibindegi ózekti másele. Qazaq tili buǵan deıin de ultaralyq til bolǵan. Keshegi Qazaq Ordasy, onyń arǵy jaǵyndaǵy Aq Orda, odan arǵy áıgili Altyn Orda memleketteriniń tili qazaq tili (qypshaq tili) bolǵan. Al Altyn Ordanyń Eýrazııa dalasyndaǵy ondaǵan etnostyń Otany retindegi uly derjava bolǵany tarıhtan belgili. Altyn Ordanyń memlekettik tili álemdegi eń uly tildiń biri retinde halyqaralyq qarym-qatynas tili deńgeıine deıin kóterilgenin sol zamannan jetken jylnamalar men ózge de jádigerler tolyq aıǵaqtaıdy.
Uly Abaı: «Adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nársemen ozbaq. Onan basqa nársemen ozdym ǵoı demektiń bári de – aqymaqtyq» degen. Paıǵambardyń ózi: «Men kórkem minezdi tolyqtyrý úshin keldim» degen eken. Endeshe, mynandaı eki faktor bizdiń qoǵamdaǵy mádenıettiń túıindi problemalaryn sheshetin negizdeme bolar edi. Olar:
Birinshiden, ar-ujdan.
Ekinshiden, kórkem minez.
Ar-uıat pen kórkem minez ishki mádenıetke negizdeledi. Kórkem minez ben mádenıettiń negizinde ulttyq mádenıet, din, salt-dástúr, ádet-ǵuryp jatyr. Al bizdiń salt-dástúr ata-baba ustanǵan din men dala danalyǵynan týyndaıdy. Árıne, biz kóterip otyrǵan máseleniń barlyǵy ulttyq tárbıege negizdeledi. «Tárbıe basy – tal besik» degen sóz tegin aıtylmaǵan. Al ulttyq tárbıeniń qaınar kózi – folklor, ádebıet, salt-dástúr, týǵan topyraǵymyzda dúnıege kelgen, oıshyl ǵulamalarymyzdyń eńbekterindegi tárbıe qaǵıdalary. Otbasy tárbıesiniń ulttyq erekshelikteri, týystyq qarym-qatynas, jeti ata týraly túsinik, perzenttik paryz ben qaryz, ar-namys, sana-sezim jáne adamgershilik, otansúıgishtik, eńbeksúıgishtik qasıetteri.
Búgingi tańda qoǵamdyq-saıası ómirimizdegi dinniń mańyzy ózektiligin joıǵan joq. Din HHI ǵasyrdyń «megatrendine» aınalyp otyr. Kópultty jáne kópkonfessııaly qoǵamǵa negizdelgen jáne kúrdeli geosaıası jaǵdaıda ornalasqan Qazaqstan úshin din máselesiniń mańyzy arta túspese, kemimeıtini belgili. Biz «álmısaqtan musylmanbyz» dep tárbıe kórgen, «eshkimniń ala jibin attama» dep ósıet tyńdaǵan urpaqtyń ókilimiz. Azýy alty qarys keńes ókimetiniń ózi ateızmdi basty qarýy etip, jas urpaqty dinnen alshaqtatýǵa ıdeologııanyń bar tetigin qoldanǵan kezeńde de qudaısyzdyq qursaýyna ilikken joqpyz.
Barshamyzǵa belgili din joly degenimiz – meıirim men súıispenshilik joly. О́zińdi sheksiz ǵalamnyń bir bólshegi retinde sezine otyryp, Uly Qudiretpen sanasý. Endeshe, sońǵy jyldary túrli jolmen ár salada tamyr jaıýǵa qareket jasap jatqan jat dinı aǵymdarǵa qatań tosqaýyl qoıyp, halqymyzdyń yntymaǵy men birligin saqtaýǵa aıanbaı úles qosý el patrıoty retinde ár azamatqa paryz. Bul oraıda ımamdar men din qyzmetkerlerine artylar jaýapkershilik pen mindet asa aýqymdy.
Sózimizdi qorytyndylasaq, sıfrly tehnologııa dáýirinde jas urpaqqa adamgershilik tárbıesin berýge, ulttyq tárbıe berýge el erteńi úshin janymyz aýyrady dep esepteıtin barshamyz jumyla kirisýimiz kerek.
Málik OTARBAEV,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń keńesshisi
