Qazaqstan-Qytaı: Qarym-qatynastyń jańa deńgeıi

Menińshe, Qytaı basshysy buryn qalyptasqan jappaı áriptestik qatyna­syn qaıtalap, ony álemdik qaýym­das­tyqqa kórsetkisi keletin sııaq­ty. Bul sapardyń nátıjesi retinde birneshe kelisimshartqa qol qoıylady dep jos­parlanýda. Birinshi kezekte, QHR basshysy ekonomıkalyq qatynastardy jańa deńgeıge kóterýdi maqsat etedi. Ekinshiden, qazirgi geosaıası ózgeris pen turaqsyzdyq jaǵdaıynda ShYU-nyń sheńberinde Qazaqstan-Qytaı qarym-qatynasyn burynǵy ýaǵdalastyqtar negizinde jańa mindettemelermen tolyqtyrýdy kózdeıdi. Iаǵnı ózgerip jatqan halyqaralyq jaǵdaıǵa baılanysty eki memlekettiń strategııalyq áriptestigi odan saıyn nyǵaıa túsedi. Kelissózder kezinde qaýipsizdik máselesi basty orynda bolýy múmkin. Ol ásirese aımaqqa úshinshi bir kúshter yqpaly­nyń taralýynyń aldyn alýǵa baǵyttalýy yqtımal.

Qazirgi tańda Qytaı ekonomıkasy óte úlken syn-tegeýrindermen betpe-bet kelip otyr jáne muny tutas álemdik qaýymdastyq kórip otyr. Ol AQSh-pen, Eýroodaqpen bolǵan qarym-qatynastyń nasharlaýyna baılanysty týyndap otyrǵan jaǵdaı. Qazirgi tańda AQSh pen Qytaı qarym-qatynasy óte qıyn daǵ­darysty deńgeıde desek, artyq aıt­qandyq bolmaıdy. Bul óz kezeginde Qytaı­dyń syrtqy ekonomıkalyq qarym-qatynasyn qaıta qaraýǵa májbúrlep otyr. Qytaıdyń ońtústik-shyǵysyndaǵy elder AQSh bastaǵan koalısııanyń yqpalynda. Al Reseıdegi jaǵdaı nemen aıaqtala­tyny belgisiz. Aýǵanstandaǵy jaǵdaı áli kúnge deıin kúrdeli kúıde qalyp otyr. Sondyqtan Qazaqstan baǵyty birden-bir qaýipsiz baǵyt bolyp sanalady. Iаǵnı bizdiń dáliz – Qytaıdyń Eýropa elderine, Taıaý Shyǵysqa, Jerorta teńizi aımaǵyna taýar tasymalyndaǵy biregeı ári qaýipsiz jol. Sondyqtan osy joldyń turaqtylyǵy men tynyshtyǵyn qamtamasyz etý Qytaı úshin mańyzdy. Osynyń barlyǵyn eskersek, QHR Tóraǵasy úshin Qazaqstanmen aradaǵy qarym-qatynasty jańa deńgeıge kóterý mańyzdy.

Buǵan deıin Qazaqstannyń eko­nomıkalyq qarym-qatynastary kóbine shıkizattyq sektorǵa baǵyttaldy. Qytaı ınvestısııasy da osy qazaqstandyq munaı-gaz qorlaryn ıgerý, taý-ken óndirisin damytýǵa baǵyttaldy. Saýda-sattyqta negizinen shıkizatty Qytaıǵa eksporttaý, al daıyn ónimdi Qazaqstan­ǵa ımporttaý formýlasy boıynsha júrgizilip keldi. Biraq sońǵy 5 jylda Qazaqstan Úkimeti tarapynan óndiris salasyna basymdyq berildi. Tıisinshe buǵan Qytaı da nazar aýdara bastady.

Sondyqtan qazirgi tańda Qazaqstan osy óndiris sektoryn damytýǵa ınvestısııa quıýdy talap retinde qoıady dep oılaımyn. Prezıdent ótken Joldaýynda elimizdi ımportqa táýeldilikten aryltý týraly shegelep aıtty. Bul – óte ma­ńyz­dy mindet. Endigi ınvestısııa óndi­ris, óńdeý ónerkásibine baǵyttalýy kerek. Sonymen qatar ol tikeleı Qazaq­stannyń baqylaýynda bolýǵa tıis.

Tursynhan ZÁKENULY,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory,

tarıh ǵylymdarynyń doktory,

shyǵystanýshy