Memleket basshysy Prezıdent ókilettigi merzimderiniń sanyn jáne uzaqtyǵyn qaıta qaraý qajet ekenin aıta kelip, 7 jyldyq bir merzimmen shekteýdi usyndy.
«Bul bastamanyń negizi qandaı? Bir jaǵynan, 7 jyl – kez kelgen aýqymdy baǵdarlamany júzege asyrý úshin jetkilikti kezeń. Ekinshi jaǵynan, Prezıdent mandatyn bir merzimmen shekteý Memleket basshysynyń jalpyulttyq damýdyń strategııalyq mindetterin sheshýge barynsha jumylýyn qamtamasyz etedi», degen bolatyn Qasym-Jomart Toqaev.
Qazir qoǵam Prezıdent bastamasyn túrli deńgeıde talqylap jatyr. Dál osyndaı mazmundy talqylaýdyń biri M.Nárikbaev atyndaǵy KAZGUU ýnıversıtetinde ótti. Belgili sarapshylar Qazaqstandaǵy prezıdenttik ınstıtýtty reformalaý týraly pikirlerimen bólisti.
Zań ǵylymdarynyń doktory, ýnıversıtet professory, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Sotynyń eks-sýdıasy Sergeı Ýdarsevtiń aıtýynsha, Prezıdent usynyp otyrǵan konstıtýsııalyq jańalyq bılikti monopolızasııalaý qaýpin aıtarlyqtaı azaıtady.
– Prezıdentti bir merzimge ǵana saılaý normasyn engizý mańyzdy. Memleket basshysynyń ózi atap ótkendeı, biz bılikti jasaqtaýdyń jáne onyń qyzmetin qamtamasyz etýdiń órkenıetti qaǵıdattaryn bekitýge tıispiz. Jańa prezıdenttik júıe saıası turaqtylyqty nyǵaıtyp, qoǵamdyq qurylystyń qazaqstandyq úlgisin ornyqtyrady degen senim bar. Prezıdentti bir merzimge ǵana saılaý normasy saılaýdan keıin Parlamenttiń qaraýyna usynylmaq. Parlament oń sheshim qabyldasa, Otanymyzda jańa saıası dáýir bastalady, – dedi Sergeı Ýdarsev.
Onyń aıtýynsha, Qasym-Jomart Toqaev usynǵan bastama – demokratııalyq dástúrleri qalyptasqan, quqyqtyq jáne saıası mádenıeti qalyptasqan, damyǵan elderde kezdesetin tájirıbe. Máselen, Prezıdentti ekinshi márte qaıta saılaý quqyǵynsyz bir merzimge bekitý Albanııa (5 jyl), Armenııa (7 jyl), Izraıl (7 jyl), Ońtústik Koreıa (5 jyl), Kolýmbııa, Meksıka (6 jyl), Mońǵolııa (6 jyl) sekildi elderde qoldanylady.
– Venesııa komıssııasynyń baıandamasynda (2018) «Demokratııalyq júıeni saqtaý úshin prezıdenttik ókilettik merzimin shekteý arqyly halyq óz ókilin tańdaý quqyǵyn óz erkimen shekteıdi» delingen. Venesııa komıssııasynyń pikirinshe, «adamnyń qaıta saılanýǵa jeke quqyǵy joq. Konstıtýsııada qarastyrylǵan taǵy bir merzimge saılaný múmkindigi – saıası ómirge qatysý quqyǵynyń, atap aıtqanda, laýazymǵa saılaný quqyǵynyń bir túri nemese shektelýi». Sondyqtan Konstıtýsııada qaıta saılaný múmkindigin belgileý nemese prezıdenttiń ókilettik merzimin bir merzimge shekteý adam quqyǵyn buzbaıdy, – dedi S.Ýdarsev.
Zań ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Soty janyndaǵy ǵylymı-konsýltatıvtik keńestiń múshesi Roman Melnık atalǵan taqyrypty Qazaqstan Konstıtýsııasy arqyly ashýǵa tyrysty.
– Qazaqstan Konstıtýsııasynyń 40-babyna sáıkes, Prezıdent memlekettiń ishki jáne syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıdy. Prezıdenttiń ókilettik merzimi, olardy ózgertý – saıasattyń bir bóligi. Kóbinese álemdik masshtabta belgili bir memlekettiń saıası vektoryndaǵy ózgerister basqa elder úshin úlgi bolady. Saıasat árqashan qazirgi memlekettiń denesinde «tiri» organ bolyp qala berýi kerek. Prezıdent óziniń ókilettikterine súıene otyryp, jańa saıası baǵyt izdeýge, qajet bolǵan jaǵdaıda buryn qabyldanǵan sheshimderdi jańartýǵa quqyly jáne mindetti. Prezıdent Konstıtýsııaǵa sáıkes eldegi kez kelgen saıası ózgeristerge bastama jasaýǵa quqyly, – dedi R.Melnık.
Zań ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly usynystar ázirleý jónindegi jumys tobynyń múshesi Sara Idrysheva Prezıdent ókilettiginiń merzimderin ózgertý máselelerinde Qazaqstan Respýblıkasynyń quqyqtyq saıasaty halyqaralyq ınstıtýttar maquldaǵan erejelerge tolyq sáıkes keletinin atap ótti. Sonymen qatar professor Qazaqstanda bul ózgerister Respýblıkanyń qazirgi Prezıdenti usynǵan reformalar prosesinde usynylatynyn jetkizdi.
– Biz mundaı jaǵdaıda konstıtýsııalyq quqyq salasyndaǵy bedeldi uıym Venesııa komıssııasyna súıenemiz. Qasym-Jomart Toqaev usynyp otyrǵan bastamalar dál osy komıssııanyń erejelerine qaıshy kelmeıdi. Bul komıssııanyń ǵana emes, jalpy halyqaralyq normalarǵa sáıkes. Sondyqtan bizdiń qoǵamda buǵan qatysty túsinispeýshilik týyndamaýǵa tıis, – deıdi S.Idrysheva.
Zań ǵylymdarynyń kandıdaty, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵary Sot Keńesiniń múshesi Jannetta Kalısheva Prezıdenttiń qazirgi jaǵdaıda saıası jańǵyrý jáne saıası reformalar baǵytyn iske asyryp jatqanyna nazar aýdardy.
– Menińshe, Memleket basshysy saılaýǵa barýǵa daıyn ekenin jáne prezıdenttikke kandıdattar arasyndaǵy básekelestikten qoryqpaıtynyn kórsetti. Jetijyldyq merzim Memleket basshysy belgilegen memlekettik basqarý, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası máselelerdi sheshý reformalaryn teńestirýge múmkindik beredi. Tek prezıdenttikke kandıdattar arasyndaǵy durys jáne adal básekelestik, ákimshilik resýrstardy paıdalanbaý, saılaýshylardyń senimi, ókilettikterdi sapaly oryndaý saıası reformalar men qaıta qurýlarǵa jańasha serpin beredi, – dedi J.Kalısheva.
Eske sala keteıik, elimizde bıyl Prezıdent saılaýy, kelesi jyly Májilis jáne máslıhat depýtattarynyń saılaýy ótedi. Sodan keıin Úkimet quramy jasaqtalady. Sonyń nátıjesinde, 2023 jyldyń ortasynda Prezıdent, Parlament, Úkimet sııaqty negizgi saıası ınstıtýttardyń bári qaıta jańǵyryp, jańarady.
