Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Ýaqyt kúttirmeıtin másele
Quqyq júıesin, sottar men prokýratýrany, zań shyǵarmashylyǵyn, jalpy aıtqanda ádilet júıesin memlekettik tilge kóshirý, qazaqsha sóıletý máselesin nyqtap qolǵa alatyn ýaqyt keldi. Jasyratyny joq, elimizde qazaq tilinde qujat aınalymyn júrgize alatyn, quqyq termınologııasyna jetik, sot prosesin júrgizetin, zań jazatyn, taldaıtyn, zańdardyń oryndalýyn memlekettik tilde talap etetin zańgerler tapshy. Quqyq júıesindegi qujat aınalymy, is qaǵazdardyń deni resmı tilde júrgizildi. Termınologııasy qalyptasqan, halyqtyń kópshiligi jetik meńgergen tilde jumys istegen árkimge qolaıly, yńǵaıly boldy. Osylaısha, barlyq sala sııaqty quqyq salasynda da qujat aınalymynyń qazaqstandyq modeli orys tilinde qalyptasty. Qazaqshaǵa aýdarylǵanmen zańnyń da, qujattyń da túpnusqasy, jumys isteýge arnalǵan nusqasy orys tilinde boldy. Al sol orysshadan aýdarylǵan qazaqsha zańdar jumysqa kelmeıtin, túsiniksiz, qateler men sáıkessizdikterge toly qoıyrtpaqqa aınaldy. Sondyqtan irgetasy orys tilinde qalanǵan bul júıeni reformalap, qaıtadan qazaqsha qalyptastyrý ońaı sharýa bolmaı tur. Barlyq isin orys tili arqyly úılestirip úırenip qalǵan memlekettik organdar, mınıstrlikter, Parlament, prokýratýra men sot júıesi ázirshe sol baıaǵy úırenshikti soqpaqpen keledi.
Mátindegi mánsizdik
Quqyq salasyndaǵy memlekettik tildiń jaǵdaıyn saralap, sheshim izdegende aldymyzǵa bir-birimen sabaqtasyp jatqan, biriniń sheshilýi ekinshisine baılanysty myna 4 másele shyǵyp otyr. Osy 4 másele Jańa Qazaqstannyń kún tártibine alynyp, zerttelip, júıeli josparly túrde qolǵa alynsa, memleketimizdiń quqyq júıesi tolyǵymen memlekettik tilge kóshetinine senimdimin.
Birinshisi, qoldanystaǵy qazaqsha zań mátinderindegi aqaýlar máselesi. Joǵaryda aıtylǵandaı túpnusqasy oryssha daıyndalyp, qazaqshasy ala-qula aýdarmamen usynylǵan, termınologııalyq birizdilik saqtalmaǵan, sóılem qurylymy aýyr, jasandy, keı kezde qazaqshaǵa jetik kásibı zańgerlerdiń ózi túsinbeı qınalatyn, jumysqa jaramsyz zańdar, zańnamalyq aktiler men quqyqtyq qujattar – qazirgi ómirimizdiń shyndyǵy.
Bul rette, quqyq salasynda qazaqsha aýdarma jasaý, ásirese zańnamalyq aktilerdi memlekettik tilge aýdarýdyń jeńil sharýa emes ekenin de moıyndaǵan jón. Kásibı zańger mamandardyń pikirinshe, Ata Zańymyzdan bastap zańnamalyq ıerarhııamen tómen túskende ár satydaǵy, ár deńgeıdegi, kez kelgen quqyqtyq aktiniń mátini aqaýdan ada emes. Tipti keı kodekster men zańdardyń oryssha jáne qazaqsha mátinderi arasyndaǵy aýytqýlardan týyndaǵan maǵyna qateleri azamattarymyzdyń taǵdyryna teris yqpal etetindeı qaýipti deńgeıde.
Máselen, zańgerler tarapynan kezinde kóp aıtylǵan Konstıtýsııamyzdyń 61-babynyń 7-tarmaǵyndaǵy, 53-baptyń 3-tarmaqshasyndaǵy, 47-babynyń 2-tarmaǵyndaǵy aýdarma qateleri kóp jyldardan keıin túzetildi. Alaıda, ókinishke qaraı, Konstıtýsııamyzda zań tehnıkasynyń tilge qatysty talaptaryna qaıshy sanalatyn bir qujattaǵy quqyqtyq termındi birneshe sınonım arqyly jazý áli de kezdesedi. Mysaly, Konstıtýsııada «haqyly» degen maǵynany beretin sóz 5 jerde «quqyly», 27 jerde «quqyǵy bar», 16 jerde «haqyly» dep jazylǵan. Sondaı-aq Konstıtýsııada termınologııalyq turǵydan daýly sózder de kezdesedi. Oǵan mysal retinde 25-baptyń 2-tarmaǵynda orys tilinde «dostýpnaıa sena» sózi «shama-sharqy kóteretin aqy», 27-baptyń 2-tarmaǵynda «estestvennye prava rodıteleı» tirkesi «ata-ananyń etene quqyǵy» sııaqty aýdarmalardy kórsetýge bolady. Bul Konstıtýsııamyzdyń 27 jyldyq tarıhynda san ret zańgerler tarapynan talqylanyp, kózge shuqyp júrip túzetilgen túri. Quqyqtyq memlekettiń tiregi, quqyqtyq sana men mádenıettiń qalyptasýynda sheshýshi róli aıqyndalǵan negizgi zańymyzdyń bul jaǵdaıy jaýapty qyzmetkerlerdi oılandyrýy kerek.
Ekonomıkalyq qarym-qatynastardyń konstıtýsııasy sanalatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Azamattyq kodeksi de quqyqtyq olqylyqtar, qısynsyzdyqtar men zań termınderiniń úılesimsizdiginen ada emes. Máselen, alysqa barmaı Azamattyq kodeksimizdiń oryssha «Otnoshenııa, regýlırýemye grajdanskım zakonodatelstvom» dep atalatyn 1-baby men «Grajdanskoe zakonodatelstvo Respýblıkı Kazahstan» dep atalatyn 3-baby qazaqsha «Azamattyq zańdarmen retteletin qatynastar» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyq zańdary» dep aýdarylǵan. Bul tirkestegi «Zakonodatelstvo» degen termınniń qazaqshaǵa «zań» emes, «zańnama» dep aýdarylatynyn bilý úshin zańger bolýdyń qajeti joq. Bul termın kodekste 25 ret osylaı qate qoldanylǵan. Bul jerde eskeretin bir jaıt, «Quqyqtyq aktiler týraly» zańymyzdyń 1-babynyń 16-tarmaǵynda «zakonodatelstvo» sózi «zańnama» dep durys aýdarylǵan jáne praktıkada da burynnan beri qoldanylyp júr. Sondaı-aq Azamattyq kodekstiń «Tolkovanıe norm grajdanskogo zakonodatelstva» dep atalatyn 6-baby qazaq tiline «Azamattyq zań qalyptarynyń túsinilýi» dep aýdarylǵan. Iаǵnı ár termındi bólshektep jeke-jeke qaraıtyn bolsaq, «grajdanskoe zakonodatelstvo» – «azamattyq zań», «zakonodatelnaıa norma» – «zań qalyby», «tolkovanıe» – «túsinilý» dep qısynsyz aýdarylǵan. Sonymen qatar «nedvıjımoe ımýshestvo» degen tirkes sol kodekstiń ishinde 17 jerde «jyljymaıtyn múlik» dep atalsa, 41 jerde «qozǵalmaıtyn múlik» dep jazylǵan.
Eń mańyzdy zańnamalyq aktilerdiń jaı-kúıi osy. Qoǵamdyq ómirimizde jıi qoldanatyn, negizgi kodekster men zańdarymyzdyń barlyǵynda irili-usaqty aqaýlar jetip artylady.
Túpnusqa qazaqsha jasalsa...
Quqyq salasyndaǵy memlekettik tildiń jaǵdaıyn saralaǵanda aldymyzdan shyǵatyn ekinshi másele – elimizdegi zań shyǵarmashylyǵynyń jaı-kúıi. Iаǵnı zańdardy qazirgideı orysshadan aýdarmaı, áýel bastan memlekettik til – qazaq tilinde jazý máselesi. Aldynda eskertilgendeı quqyq júıesindegi memlekettik tildiń problemalary bir-birimen sabaqtasyp, aralarynda sebep-saldar qatynasy bar máseleler. Zań mátinderindegi aqaýlardyń basty sebebi zańdardyń o basta, túpnusqada qazaqsha jazylmaýynda, zań shyǵarmashylyǵynyń qazaqsha damymaı, sol burynǵy ádetimen oryssha jalǵasýynda dep paıymdaýǵa tolyq negiz bar. Qazirgi tańda zańnamalyq aktilerdiń qazaqshasyn oqý da, túsiný de qıyn, sondyqtan qarapaıym azamattardy bylaı qoıǵanda, qazaq tilinde quqyqtyq qyzmet kórsetip júrgen kásibı advokattar men quqyqtyq keńesshilerdiń ózderi memlekettik tilde jazylǵan zańdardy orys tilindegi nusqasymen salystyra otyryp oqyǵanda ǵana tolyq túsinetinderin aıtady. Negizinen zańdardyń mátini dáıekti, qarapaıym halyqqa uǵynyqty tilmen, quqyq tehnıkasyna saı, qısyndy jazylýy kerek. Sonda ǵana quqyqtyq retteý qajettiliginiń maqsaty oryndalyp, azamattardyń ózderine arnalǵan zańdarda qamtylǵan normatıvtik uıǵarymdardy durys túsinýi, baıandalǵan quqyq normalarynyń talaptaryn durys qabyldaýy qamtamasyz etiledi. Buǵan jetý úshin basty shart – zańdardyń memlekettik tilde, halyqtyń tilinde jazylýy dep bilemiz.
«Zańdar nege memlekettik tilde jazylmaıdy?» degen suraq sońǵy jylda qoǵamdyq oıdy jıi mazalap, Parlament minbelerinde, dóńgelek ústelderde, baspasózde qyzý talqylanatyn máselelerdiń birine aınalyp kele jatyr. Aıtylǵan oı-pikirlerdi júıeleı kele, zań shyǵarmashylyǵyndaǵy qazaq tiliniń jutań haliniń, zańdardyń memlekettik tilde shyǵarylmaýynyń basty sebebi – tek ózimizdiń qaıratsyzdyǵymyz ben nemquraılyǵymyz dep qorytýǵa tolyq negiz bar. Osy másele týraly sóz bolǵanda – qazaqsha quqyqtyq tepmınologııa qalyptaspaǵan, zańdardy qazaqsha jazatyn maman joq, memlekettik tildiń mártebesi naqty aıqyndalmaǵan, zańdardyń eń basynan qazaq tilinde jazylýy normatıvti túrde bekitilmegen degen sııaqty tolyp jatqan sebepter aıtylady. Biraq munyń bári óz qaıratsyzdyǵymyzdy aqtap alý úshin aıtylǵan syltaý ekenin ishteı árqaısymyz bilemiz, sezemiz. О́ıtkeni jumys barysynda zańnyń sáıkessizdikke toly, túsiniksiz qazaqsha nusqasyn oqyp, túzetip, qatesin aıtyp jetkizgenshe, baıaǵydan úırenshikti de túsinikti orysshasyn oqı salý zańger, sot jáne prokýratýramyzǵa yńǵaılyraq.
Prezıdenttiń 2021 jylǵy 15 qazandaǵy №674 Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń quqyqtyq saıasatynyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasyna zer salaıyq. Bul qujattyń 4-bóliminde qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń qazaq jáne orys tilderinde ázirlený kerektigi ashyq aıtylǵan. Sonymen qatar norma shyǵarý qyzmetinde qazaq tilin odan ári damytý maqsatynda normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń jobalaryn orys tiline aýdarýdy qamtamasyz ete otyryp, olardy áýel basta qazaq tilinde ázirleýdiń mańyzdylyǵyna basa nazar aýdarylǵan. Qarap otyrsaq, bul másele Memleket basshysynyń nazarynan da tys qalmaǵan. Demek ádilet júıemizdi, sottarymyzdy, zańdarymyzdy, jalpy memleketimizdi qazaq tilinde sóıletý osy tujyrymdamaǵa sáıkes josparly túrde júzege asyrylmaq.
«Turyńyzdar, sot kele jatyr»
Úshinshi másele – sot júıesindegi tildik ahýal. Elimizde, ásirese qalalyq jerlerde sot prosesteriniń basym bóligi orys tilinde ótetini belgili. Muny keńestik dáýirden beri sot praktıkasynyń, is qaǵazdaryn júrgizýdiń, kásibı termınologııanyń orys tilinde qalyptasýymen túsindirýge bolady. Joǵaryda aıtylǵandaı zańnyń oryssha nusqasy túsiniktirek, jyldar boıy oryssha jazylyp kelgen, daıyn úlgidegi prosessýaldyq qujattardy qoldaný yńǵaılyraq bolǵandyqtan, aryzdar da sol tilde jazylady, sot pen prokýrorǵa da sol tilde jumys istegen tynysh.
Aldymen bul saladaǵy zańnamaǵa nazar aýdaraıyq. Qazaqstan Respýblıkasynyń Azamattyq prosestik kodeksiniń sot prosesi júrgiziletin tilge qatysty 14-baby (týra osyndaı norma Qazaqstan Respýblıkasynyń qylmystyq-prosestik kodeksiniń 30-babynda da bar) «azamattyq ister boıynsha sot isin júrgizý qazaq tilinde júrgiziledi» dep áp ádemi bastalady da keıinnen Konstıtýsııa men Til týraly zańdaǵy sııaqty bul jerde de zań shyǵarýshy jol ortadan memlekettik tilge «resmı kóleńkesin» ilestirip jibergen. Iаǵnı kelesi sóılem «sot isin júrgizýde qazaq tilimen qatar resmı túrde orys tili, al zańda belgilengen jaǵdaılarda basqa tilder de qoldanylady» dep jalǵasady. Til janashyrlary sot prosesin qazaq tilinde júrgizýdiń bir tetigi retinde Azamattyq prosestik kodekstiń 14-babynyń 2-tarmaǵyn kóp alǵa tartady. Bul tarmaqtaǵy «sot isin júrgizý tili sotqa talap qoıý berilgen tilge baılanysty sot uıǵarymymen belgilenedi» degen norma «áýel basta sotqa talap-aryz qaı tilde berilse, sot prosesi sol tilde júredi» degenge keledi. Iаǵnı azamattyq is júrgizýdiń tili talap-aryz berilgen til negizinde anyqtalatyndyqtan sotqa alǵash aryzdy memlekettik tilde berý arqyly prosestiń qazaq tilinde júrgizilýine muryndyq bolýǵa bolady. Alaıda sot tájirıbesinde bul erejege qatysty da túıtkilder joq emes. Qazaqsha quqyqtyq qyzmet usynatyn advokattar men quqyqtyq keńesshiler talap-aryzdy qazaqsha berip, sot isin júrgizýdiń tilin óz yńǵaılaryna keltirgenimen, proses barysynda túrli sebeptermen, keıde sharasyzdyqtan artqa sheginýge májbúr bolatyndaryn ókinishpen aıtady. Olardy bul qadamǵa – sotqa deıingi tergeý amaldaryn qazaqsha júrgizetin tergeýshiniń tabylmaýy, memlekettik tilge qınalǵan qarsy taraptyń, prokýror men sottyń ótinishi, sondaı-aq dálelder men qujattardyń, normatıvtik dereqqor men zańnamanyń tolyǵymen orys tilinde bolýy, ýaqyt únemdeý sııaqty faktorlar ıtermeleıtin kórinedi.
Prezıdentimiz aıtpaqshy, Jańa Qazaqstan degenimiz Ádiletti Qazaqstan. Ádilet eń aldymen sot júıesiniń ádiletti, senimdi bolýymen júzege asyrylady. Ádiletti sot – sheshimi zańǵa negizdelgen, jumysy da, shyǵarǵan sheshimi de taraptarǵa túsinikti, árkim oıyn erkin, ózine qolaıly tilde jetkizip, týyndaǵan ár suraǵyna tolyq jaýap ala alatyn sot. Joǵarǵy sottyń statıstıkalyq derekterine súıensek, qazaqtildi halyq sany qarqyndap artqanymen, sottarda memlekettik tilde júretin isterdiń sany ol qarqynǵa ilespeı jatyr. Bunyń sebebi halyqtyń óz tilinde qyzmet alǵysy kelmeýi emes, kerisinshe sot júıemizdiń, advokattar men quqyqtyq keńesshiler qaýymdastyǵynyń memlekettik tilge jetik kadr tapshylyǵynan qazaqtildi aýdıtorııanyń suranysyna jaýap bere almaýynan dep boljaýǵa negiz bar. Bul – Jańa, Ádiletti Qazaqstanǵa jaraspaıtyn, jedel túrde túzetýdi talap etetin olqylyq.
Bilikti zańger tapshy
Tórtinshi máselege keleıik. Elimizdiń quqyq júıesin tolyǵymen memlekettik tilge kóshirý úshin, sonymen qatar qoldanystaǵy zań mátinderindegi aqaýlardy túzetip, zańdardy eń basynan qazaq tilinde jazýdy bastap, sot prosesterin tolyǵymen memlekettik tilde júrgizý úshin sapaly qazaq tildi zańgerler kerek. Al quqyq júıemizge aýadaı qajet bul zańgerlerdi qalaı daıarlamaqpyz?
Statıstıkalyq derekterge súıensek, elimizde 61 joǵary oqý orny zańger mamandardy daıarlaýmen aınalysady eken. 19 mıllıon halqy bar el úshin bul san az emes. Tipti keıbir mamandardyń paıymdaýynsha, bul san álemdik statıstıkamen sáıkestirilgende biz úshin óte kóp jáne bul – kóptik túlekterdiń bilim deńgeıiniń tómen bolýyna yqpal etýshi faktorlardyń biri. Negizinen ár oblysqa jáne respýblıkalyq deńgeıdegi qalaǵa quqyqtyq kadrlar daıarlaıtyn bir-bir joǵary oqý orny jetkilikti.
Barshaǵa málim, jańaqazaqstandyq qoǵamnyń suranysyna jaýap beretin, qazaqshaǵa jetik, teorııalyq jáne praktıkalyq turǵydan myqty zańger kadrlar daıarlaýdyń basty sharty – osy atalǵan erekshelikterdi óz boıyna jınaǵan myqty professýra, zańger ǵalymdardyń bolýy. Jasyratyny joq, bertinge deıin (tipti qazirdiń ózinde solaı) quqyqtyq bilim berýde orys tiliniń ústemdigi júrip turdy. Zań fakýltetterinde alǵashqy qazaqsha bólim 1989 jyly ashylǵan eken. Biraq qazaqsha ǵalymdar men oqytýshy kadrlardy daıarlaý isi tek 2000-jyldarda ǵana qarqyn ala bastady. Problemanyń basty túıini, qazaqsha quqyq oqytatyn, memleketimizge zańger kadrlar daıarlaıtyn zań fakýltetteriniń ózderi kadrǵa zárý. Munyń basty sebepteriniń biri – zań fakýltetteri ózderine ǵylymı kadr daıarlaıtyn, ǵalymdar arasyndaǵy urpaqtar sabaqtastyǵyn úzbeı jalǵastyratyn ǵylymı mektepterdi qalyptastyra almady. Sondyqtan zańger ǵalymnyń, quqyq salasyndaǵy ýnıversıtet professorynyń qoǵamdaǵy orny, mártebesi de tómen.
Germanııa, Fransııa, Shveısarııa sııaqty elder zań ústemdigi ornaǵan, zańǵa qurmet eń joǵary deńgeıge jetken elderde zańgerlerdiń de qoǵamdaǵy bedeli óte joǵary bolady. Al osy zańgerlerdi daıarlaıtyn zań fakýltetterindegi professor-ǵalymdardyń bedeli odan da asqaq. О́ıtkeni árbir zańger professor, birinshiden, ǵasyrlar boıy qalyptasqan, sol elderdiń quqyǵy men demokratııasynyń, qoǵamdyq qatynastarynyń retteýshisi sanalatyn zańdarynyń qalyptasýyna tikeleı yqpal etken ǵylymı mektepterdiń ókili. Ekinshiden, Eýropalyq quqyq professorlary quqyqtyń teorııasy men praktıkasyn árqashan birge alyp júredi. Osylaısha, bir jaǵynan aýdıtorııada dáris oqysa, ekinshi jaǵynan sol teorııalyq bilimdi is júzinde, quqyq praktıkasynda qoldanýshy zańger-sot, advokat, keńesshi bolyp qyzmet atqarady. Úshinshiden, ol memleketterde zań jobalarynyń daıyndalýynda memlekettik organ emes, tıisti salada bedeldi zańger ǵalymdar men ǵylymı mektepterdiń sózi ótimdirek. Tórtinshiden, olarda doktrına, ıaǵnı zańger ǵalymdardyń eksperttik oı-pikiri quqyqtyń qaınar kózi retinde zańmen bekitilgen. Sondyqtan sottar úkim shyǵarǵanda, taraptar daýlasqanda óz ustanymdaryn dáıekteý úshin zańǵa qalaı súıense, sol salada bedeldi professordyń pikirine de solaı súıene alady.
Bizdiń quqyq salasyndaǵy professorlar men oqytýshylardyń kópshiliginiń basty olqylyǵy praktıkadan, qoldanbaly quqyqtan alshaqtap ketýlerinde. Iаǵnı kóp jaǵdaıda ýnıversıtet oqytýshysy ózi oqytyp jatqan pánine qatysty zańnamadaǵy ózgeristerden jáne sot praktıkasyndaǵy daýly máselelerden beıhabar bolady. Sondyqtan ol pándi oqyp shyqqan stýdenttiń shynaıy ómirde jumysqa turǵanda tıisti máselege qatysty kásibı daǵdysy kem bolatyny, aıtpasa da túsinikti. Osydan keıin jumys berýshiler «zań fakýltetteriniń túlekteri praktıkalyq jumysqa ıkemsiz, zańdy bilse de qoldanysynan, sot tájirıbesinen habary joq» degen shaǵymdar kóp aıtylady.
Búgin elimizde bolyp jatqan qoǵamdyq-saıası úderisterdi, sondaı-aq osy úderisterge sáıkes ulttyq sana-sezimde bolyp jatqan ózgeristerdiń qarqynyn eskersek, jaqyn keleshekte jańaqazaqstandyq qoǵamnyń memlekettik tildiń qoldanys aıasyn tez arada keńeıtýdi talap etetinin boljaý qıyn emes. Biz kóterip otyrǵan máseleniń barlyǵy – qoldanystaǵy zańdardyń aqaýlary, qazaqsha zań ádebıetteriniń jetkiliksizdigi, zańdardyń memlekettik tilde jazylmaýy, qazaqsha quqyq termınologııasynyń, sot praktıkasy men is qaǵazdaryn júrgizý tiliniń qalyptaspaýynyń túıini de, sheshimi de aınalyp kelgende kadr, sapaly maman máselesine kelip tireledi. Eń bastysy, Jańa, Ádiletti Qazaqstannyń qaıta túlep, damýy memlekettik tilsiz, onyń josparly túrde quqyq júıesiniń barlyq salasynda qoldanysqa enýinsiz múmkin emes ekenin eń basynda zańgerler qaýymy retinde ózimizdiń túsinýimiz jáne osy jolda aıanbaı eńbek etýimiz kerek. Osy rette Ahmet Baıtursynulynyń «Sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalmaq» degen eskertýin árdaıym este saqtaǵanymyz jón.
Marat AHMADI,
M.Nárikbaev atyndaǵy KAZGUU ýnıversıtetiniń ǵylymı ister jónindegi vıse-provosty
