Bıtým tapshylyǵyn qalaı retteımiz?

Bıtým negizinen jol qurylysyna paıdalanylady. Jol aktıvteriniń ulttyq sapa ortalyǵy ǵylym jáne jańa tehnologııalardy engizý departamentiniń dırektory Nurjan Dosaevtyń aıtýynsha, jol qurylysynda bıtýmnyń alar orny erekshe. Ony úı qurylysynda paıdalanylatyn sementpen salystyrýǵa bolady. Bir qaraǵanda úıdiń qurylysyna asa bir kóp kólemde sement jumsalmaıdy. Biraq onyń beriktigi, ıaǵnı úıdiń sapaly salynýy dál osy materıalǵa baılanysty. Sol sekildi bıtým da jol qurylysynda az kólemde qoldanylǵanmen, joldyń sapalylyǵyn qamtamasyz etedi.

– Álbette, bıtým tapshylyǵy óte ózekti másele jáne bul bıyl ǵana kóterilip otyrǵan joq. Bul týraly jyl saıyn aıtylyp kele jatyr. Sondyqtan dál qazir bıtým tapshylyǵyn joıýǵa qatys­ty qolǵa alynǵan sharalardyń bar­lyǵy belgili bir deńgeıde óz jemisin bere­di. Biraq bul atalǵan másele túbegeıli sheshil­edi degen sóz emes. Reseıden bıtým ımporttaý týraly da aıtylyp júr. Munyń da qordalanǵan máseleni sheshýde ózindik paıdasy bolary daýsyz. Dál qazirgi ýaqytta biz Reseıden bıtým ımporttaı almaı otyrmyz. Osy oraıda bıtým tapshylyǵynan bólek, onyń sapasyna da kóńil aýdarý kerek. Bizdiń ortalyq otandyq joldardyń sapasyn tekseredi. Jol qurylysyna paıdalanylatyn materıaldardyń bári ulttyq sapa standarttaryna sáıkes kelýi kerek. Aıtalyq, jol qurylysyndaǵy bıtýmnyń úlesi 5 paıyzdy ǵana quraıdy. Alaıda jol sapasynyń 90 paıyzy dál osy bıtýmǵa baılanysty. Sondyqtan buǵan atústi qaraýǵa bolmaıdy, – deıdi Nurjan Dosaev.

Jol aktıvteriniń ulttyq sapa orta­lyǵy byltyr 1 400-den astam jol synamasyn alyp, teksergen eken. О́kinishke qaraı, sonyń 300-den astamynda bıtýmnyń sapasy tıisti standarttarǵa sáıkes kelmeıtini anyqtalǵan. Sonda 35 myń tonna materıal sapasyz salynǵan bolyp tur. Sondyqtan bıtýmnyń sapasyna da asa mán berý mańyzdy bolyp otyr.

Energetıka mınıstri Bolat Aq­sholaqovtyń dereginshe, bıyl Qazaq­standa 726 myń tonna bıtým óndirý jos­par­lanǵan. Sońǵy segiz aıdyń qory­tynd­ysy boıynsha shamamen 600 myń tonna ónim óndirilgen eken. Bul rette QazaqBitum kompanııasy óndiristik jos­pardy oryndaı almaı otyr. Sebebi bıtým baǵasynyń joǵary bolýyna baılanysty jol qurylysymen aınalysatyn kompanııalardan ótinim túspegen. О́ıtkeni QazaqBitum ony gýdron degen ımporttyq shıkizattan óndiredi.

– QazaqBitum-daǵy bıtým baǵasy (tonnasyna – 225 myń teńge) Reseı men Belarýs elderimen salystyrǵanda (tonnasyna – 200 myń teńgege deıin) tómen. Otandyq kompanııanyń jumys oryndaryn qamtamasyz etetinin jáne qosylǵan qun­dy quraıtynyn eskere otyryp, QazaqBitum óndiristik qýattaryn paıdalaný oryndy dep sanaımyz. Sondaı-aq Qazaq­stan Energetıka mınıstrligi men Reseı Federasııasynyń kelissózderi nátı­jesinde gýdron ımportynyń kólemi 280 myń tonnadan 430 myń tonnaǵa deıin ulǵaı­ǵanyn atap ótkim keledi. Eldegi bıtým­nyń jıyntyq óndirisin jylyna 1,2 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtý jumys istep turǵan zaýyttardy qosymsha tıeý esebi­nen múmkin bolmaq. Iаǵnı CaspiBitum Qara­janbas munaıyn óńdeý esebinen jyly­na 500 myń tonnaǵa deıin (+ 94 myń tonna) ósiredi. Sondaı-aq Reseıden jetki­ziletin gýdronnyń esebinen jylyna 374 myń tonnaǵa deıin (+ 200 myń tonna) ulǵaı­týǵa múmkindik bar. Bul úshin jol-qury­lys kompanııalarynyń ótinimderi qajet. Onyń ishinde bıtýmǵa suranys tómen­deıtin qysqy-kóktemgi kezeńdegi ótinimder mańyzdy, – deıdi Energetıka mınıstri.

Al «QazMunaıGaz» ulttyq kompa­nııasynyń basshysy Maǵzum Myrzaǵalıev Qazaqstanda bıtým óndirisiniń eń joǵary qýaty jylyna 1,37 mln tonnany quraıdy dep sendirdi. Bul rette bıyl bıtým tutyný kólemi 1,1 mln tonna bolady dep kútilýde. Byltyrmen salystyrǵanda ósim – 15 paıyz. О́ndiris kólemi 952 myń tonnaǵa baǵalandy. О́ndiristegi tapshy­lyqqa «QazMunaıGazdan» basqa zaýyttardyń óndiris qýaty tolyq júktel­meýi jáne tutynýdyń maýsymdyq ósimi sebep.

– Jyldyq munaı óńdeý kólemi 921 myń tonna ekenin eskere otyryp, bıyl 99 myń tonna munaı óńdeý jáne 62 myń tonna bıtým óndirý múmkindigi joǵalyp otyr. Bul mysalmen jyl boıy bıtým óndirisi men munaıdy teń júkteý arqyly bıtým óndirisin arttyrýǵa bolatynyn kórsetkimiz keledi. Másele jol-qurylys kompanııalarynyń satyp alý múmkindiginiń joqtyǵynda emes. Olardy qarjylandyrý men jol-qurylys maýsymynan tys ýaqytta bıtým satyp alý máselesin tıisti organdar sheshýge tıis. «QazMunaıGaz» jyl boıy bıtým óndirýge daıyn. Onyń ústine, biz CaspiBitum munaı óńdeý zaýyty­nyń qýatyn jylyna 1 mln tonnadan 1,5 mln tonnaǵa deıin arttyrý másele­sin zertteýdi bastap kettik. Aldyn ala tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeni ázirleý boıynsha jumys bastaldy, – deıdi M.Myrzaǵalıev.

Belgili ekonomıst Jaqsybek Qule­keevtiń aıtýynsha, eldegi bıtým tap­shylyǵyn joıý úshin CaspiBitum zaýytyn jyl on eki aı jumys isteıtindeı deń­geıge jetkizý mańyzdy.

– О́kinishke qaraı, CaspiBitum jyl boıy jumys istemeıdi. Negizi qysqy ýaqytta da bıtým shyǵarýǵa múmkindigi bar kásiporyn. Jol qurylysymen aınaly­satyn otandyq kompanııalar aldyn ala bıtým satyp alýǵa qyzyq­paı­dy. Saldarynan otandyq zaýyt qysta qańtarylyp turady. О́ıtkeni CaspiBitum qysta ónimin eshqaıda ótkize almaıdy. Memleket basshysy bıtým tapshylyǵyn joıýdy tapsyrdy. Ol úshin CaspiBitum zaýytynyń jyl on eki aı jumys isteýine jaǵdaı jasaý kerek. Aldymen osy máseleni retteý mańyzdy. Jol qurylysymen aınalysatyn kompanııalardyń satyp alý qabiletin arttyrý kerek. Ádette, jol salýmen aınalysatyndar tenderdi utyp alǵannan keıin ǵana, bıtým izdeýge kirisedi. Mundaı ýaqytta bıtým tapshylyǵy birden baıqalady. Eger jol salatyn kompanııalar tenderdi bir emes, birneshe jylǵa utyp alsa, olarda erteńge degen senim, tıisinshe artyq qarajat ta bolady. Bıtýmǵa degen qajettilikti de sezinedi. Sóıtip, qystyń kúni de bıtým satyp alýǵa talpynady. Bıtým saqtaýǵa jaramdy materıal, odan onyń sapasy ózgermeıdi. Ony asfalt tóseıtin kezde qyzdyryp, kádege jarata berýge bolady. Aıtpaǵym, eldegi bıtým tapshylyǵy kóp jaǵdaıda osyndaı uıymdastyrý jumystaryna tikeleı baılanysty. Sondyqtan Úkimet munyń da tetigin tabady degen nıettemin, – deıdi J.Qulekeev.

Qazaqstanda bıtým tapshylyǵynyń qazirgi kúnniń basty máselesine aınalýy­nyń bir sebebi Reseıge salynǵan sank­sııalar­da jatyr. О́ıtkeni osy jyly Reseı Qazaq­stanǵa bıtým eksporttaýdy shektedi.

– Reseıdegi sheteldik kompanııalardyń deni óz jumysyn toqtatyp, bul naryqtan ketip qalǵany málim. Sonyń saldarynan kórshi elde jumyssyzdyq paıda boldy. El Úkimeti jumyssyz qalǵandardy qalaıda jumysqa tartýǵa tıis. Onyń eń ońaı joly – jumyssyzdardy jol qurylysyna tartý. Sondyqtan qazir Reseı májbúli túrde jol salýǵa basymdyq berip otyr. Jol kóptep salynǵandyqtan, bıtýmǵa degen qajettilik te artady. Osylaısha, Reseı eksportty shektegendikten, bizdiń elde bıtým tapshylyǵy oryn aldy. Mundaı faktorlarǵa táýeldi bolmas úshin máseleni óz kúshimizben sheshýimiz kerek, – deıdi ekonomıst.

Energetıka mınıstrligi bıtým qajetti­ligi boıynsha respýblıkany úsh óńir­ge bólip qarastyrady. Eń az qajet­tilik batys óńirine tıesili. Bul óńirge jylyna 191 myń tonna bıtým qajet. Soltústik-shyǵys óńirdiń qajettiligi 308 myń tonnany qurap otyr. Al ońtústiktiń qajettiligi – 302 myń tonna. Sonda bıtým tapshylyǵy shamamen 1 mln tonnadan asyp tur.