Shekaralyq óńirlerdiń áleýeti qandaı?

Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Nurbolat Qurmetulynyń máli­metinshe, 2022 jylǵy 1 tamyzdaǵy jaǵ­daı boıynsha Qytaımen shekaralas oblystarda 3,5 mln adam turady. Bul degenimiz – Qazaqstan halqynyń 18 pa­ıyzy.

– Máselen, Abaı oblysy shyǵy­syn­da Qytaıdyń Shyńjań-Uıǵyr avtonomııa­lyq aýdanymen shektesedi. Aýdany – shamamen 180 myń sharshy shaqyrym. Oblysta 610,7 myń adam turady. Ýrban­dalý deńgeıi – 60,5 paıyz. Oblys ekonomıkasynyń negizi – agroónerkásip kesheni, ken óndirý, ma­shına jasaý, jeńil ónerkásip, qu­rylys materıaldaryn óndirý. Shyń­jań-Uıǵyr avtonomııalyq aýdanymen Aqsýat jáne Úrjar aýdandary shek­tesip jatyr. Úrjar aýdanynyń tıisti ınfraqury­lym qurylysy esebinen Baqty aýylyn­daǵy shekara ótkelinde Qytaımen erkin saý­dany damytýdyń áleýeti zor. Bul shekara ótkeliniń 200 jyldyq tarıhy bar. Ol «Qytaıdyń Eýropaǵa shyǵar terezesi» retinde belgili, – deıdi Nurbolat Qurmetuly.

Qytaı – Abaı oblysynyń syrt­qy ekonomıkalyq qatynastaǵy negizgi saýda seriktesteriniń biri. Eksportta aýyl sharýashylyǵy ónimderi, azyq-túlik ónimderi, metall kenderi negizgi úleske ıe. Qytaıdan kókónister men jemister, rezeńke jáne plastmassa buıymdary, jeńil ónerkásip ónimderi, qurylys materıaldary, sanıtarlyq-tehnıkalyq bu­­ıymdar, mashınalar men jab­dyq­tar, elektronıka ımporttalady.

Qytaımen shektesetin óńirdiń biri – Shyǵys Qazaqstan oblysy. 2022 jylǵy 1 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha bul aımaqta 731,3 myń adam turyp jatyr. Aýmaǵy – shamamen 103 myń sharshy shaqyrym. О́ńirde ýrbandalý deńgeıi joǵary – 66 paıyz.

– Oblys ekonomıka­sy aı­tarlyqtaı ártarap­tan­dy­rylǵan. О́ńir tústi metallýrgııa, mashına jasaý, hımııa óner­kásibi, azyq-túlik óndirisi jáne aýyl sharýashylyǵyna mamandanǵan. Oblys­ta tórt aýdan, atap aıt­qanda Zaısan, Katonqaraǵaı, Kúr­shim, Tarbaǵataı aýdandary Qytaıdyń Shyńjań-Uıǵyr avtonomııalyq aýdanymen shekaralas jatyr. Zaısan aýdanynda «Maıqapshaǵaı» iri shekaralyq ótkizý pýnkti jumys isteıdi. О́ńirdiń Qytaımen saýda jáne ınvestısııalar salasynda jaqsy baılanys qalyptasqan. Qytaıǵa negizinen aýyl sharýashylyǵy ónimderi, tústi metaldar, sırek kezdesetin jáne qymbat metaldar eksporttalady. Al ol jaqtan bul óńirge ákelinetin ımporttyń negizin kókónister men jemister, mashına jasaý ónimderi, elektronıka, qurylys materıaldary, munaı-hımııa ónimderi qurap otyr, – deıdi Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary.

Almaty oblysy da Qytaıdyń Shyńjań-Uıǵyr avtonomııalyq aýdanymen shekaralas. 2022 jylǵy 1 tamyzdaǵy jaǵdaı bo­ıynsha Almaty óńirindegi halyq sany – 1,5 mln adam. Oblys aýmaǵy 104 myń sharshy shaqyrymnan asady. Turǵyndardyń basym bóligi aýyldyq jerlerde turady. Qazaqstan boıynsha ýrbandalý kórsetkishiniń eń tómengi (16,2 paıyzy) deńgeıi de osy óńirge tán.

– Almaty agrarlyq-ındýs­trııalyq óńir bolyp sanalady. Ekonomıkalyq turǵydan aýyl sharýashylyǵy, tamaq ónim­derin óndirý, qurylys mate­rıal­daryn óndirý jáne mashı­na jasaýǵa mamandanǵan. Oblys­ta eki aýdan (Ra­ıymbek, Uıǵyr) Shyńjań-Uıǵyr avtono­mııa­lyq aýdan­ymen ortaq shekaraǵa ıe. Oblys aýmaǵy arqyly «Batys Eý­ropa – Batys Qytaı» halyqaralyq tranzıttik dálizi ótedi. Uıǵyr aýdanynda «Qaljat» shekaralyq ótkizý pýnkti jumys isteıdi. Qy­taı – Almaty oblysynyń negiz­gi saý­da seriktesteriniń biri. Qytaıǵa jónel­tiletin negiz­gi eksporttyq taýarlar – aýyl sharýashylyǵy ónimderi jáne azyq-túlik. Al Qytaıdan kókó­nister men jemister, hımııa óner­kásibi ónimderi, qurylys materıaldary, parfıýmerııa, plastmassa jáne rezeńke buıymdar, jeńil ónerkásip ónimderi, aǵash buıymdary, qaǵaz ónimderi, shyny jáne shyny buıymdary, metall buıymdary men mashına jasaý ónimderi ımporttalady, – deıdi Nurbolat Qurmetuly.

Sarapshynyń pikirine súıen­sek, Qytaımen aradaǵy basty tranzıttik kópir retinde Jetisý oblysyn ataýǵa bolady. Mundaǵy halyq sany – 699 myń adam. Oblys 119 myń sharshy shaqyrym aýmaqty alyp jatyr. Ýrbandalý deńgeıi – 44,4 paıyz. Oblys ekonomıkasynyń qurylymy agrarlyq-ındýstrııalyq baǵyttan turady. Ekonomıkanyń negizin agroónerkásiptik keshen, mashına jasaý jáne qurylys materıaldaryn óndirý qurap otyr.

– О́ńirde eki iri shekaralyq ótkizý pýnkti ornalasqan. Bul – Qa­zaq­stannyń Panfılov aýdan­yn­d­aǵy alǵashqy «Qorǵas» shekara mańy yntymaqtastyǵy ha­lyqaralyq ortalyǵy, sondaı-aq Alakól aýdanyndaǵy «Dostyq» shekara ótkizý pýnkti. «Qorǵas» eki el arasyndaǵy ekonomıkany damytýdyń mańyzdy kesheni bolyp sanalady. Ortalyq 30 kún vızasyz júrýdi, adamdardyń, taýar­lar men kóliktiń erkin júrýin qam­ta­masyz etedi. Qytaıdan kelýshiler úshin kúnine 8 myń ıýan turatyn bajsyz ta­ýarlar eks­porty bar. Qazaqstandyqtar úshin salmaǵy 25 kılo nemese aıyna bir ret quny 500 eýro bola­tyn taýarlar­dy bajsyz áketý múmkindigi qarasty­rylǵan. Er­kin ekonomıkalyq aımaq ınves­tor­larǵa korporatıvti tabys saly­­ǵy­­nan, múlik salyǵynan, qosyl­ǵan qun salyǵynan jáne bas­qa da birqa­tar tólemderden bo­satý sııaqty túrli salyq­tyq je­ńil­dikterdi usynady, – deıdi ol.

Saýda qatynastarynan basqa, Qytaı­men shekaralas óńirler ekonomı­kanyń naqty sektorlaryn damytý úshin Qytaı ınves­tısııasyn belsendi túrde tartý múmkindigine ıe. 2022 jyl­dyń basyndaǵy jaǵdaı boıynsha Qy­taı­men shekaralas tórt oblys­ta QHR ınves­torlarynyń qa­ty­sýymen 131 kásiporyn tir­kelgen. Bul kásiporyndardyń negizgi bóligi aýyl sharýashylyǵy sala­synda, ónerkásipte, qury­lysta jáne saýdada jumys isteıdi.

Qazaqstanmen shekaralas Shyńjań-Uıǵyr avtonomııalyq aýdanynda 2018 jyly 24,8 mln adam turǵan. Iаǵnı Qazaq­stanǵa qaraǵanda 5,2 mln adamǵa kóp. 2018 jyly ýrbandalý deńgeıi 50,9 paıyz­dy qurapty. О́ńirdiń aýmaǵy 1,6 mln shaqyrymǵa teń. Onyń ákimshilik-aýmaq­tyq qury­lymyna 14 prefektýra, 4 pre­­fek­týralyq deńgeıdegi qala, 105 ýezd, 13 mý­nı­sıpaldyq aýdan, 1 076 kent kiredi. Ákim­shilik ortalyǵy – Úrimshi qalasy. Onda 4 mln-nan astam adam turady.

– Shyńjań-Uıǵyr avtono­mııalyq aýdanynyń ekonomıkasy sońǵy jyldary el Úkime­tiniń ınfraqurylymdy damytý jónindegi aýqymdy ınves­tı­sııalyq jobalary esebinen qarqyndy damýda. 2018 jyldyń qorytyndysy boıynsha onyń jalpy óńirlik ónimi 184,4 mlrd dollardy quraǵan. Al jan basyna shaqqanda 7,4 myń dollarǵa teń. О́ńir munaı jáne tabıǵı gaz óndirýge, munaı óńdeý men munaı hımııasyna, kómir óndirý men qaıta óńdeýge, elektr energetıkasyna, jeńil ónerkásipke, elektronıka óndirisine, aýyl sharýashylyǵy men aýyl sharýa­shylyǵy ónimderin qaıta óńdeýge mamandanǵan. Bolashaqta Qazaq­stannyń QHR Shyńjań-Uıǵyr avtono­mııa­lyq aýdanmen shekaralas óńir­leriniń saýda-ekonomıkalyq qatynas­taryn damytý kúsheıedi dep kútilýde. Buǵan memlekettiń kólik baılanysyn, transshekaralyq saýdany damytý, shekara mańyndaǵy óńirlerdiń ınfra­qurylymdyq áleýetin arttyrý, transshe­karalyq sýlardy (mysaly, Ertis ózeni) jáne basqa da salalardy bólý máselelerin retteý jónindegi sharalary yqpal etetin bolady, – deıdi Nurbolat Qurmetuly.

Sarapshy Qazaqstannyń 2025 jylǵa deıingi aýmaqtyq damý josparyn­da syrtqy kólik baılanysyn damytýǵa erekshe nazar aýdarylǵanyn atap ótti. Bul syrtqy faktorlarmen – Qazaq­­stan­daǵy geografııalyq jaǵ­daı­­men baıla­nys­ty. Olarǵa iri ishki naryqtyń bolmaýy, álemdik na­ryqtardan alystaý, ha­lyq ty­ǵyzdyǵynyń tómendigi jáne alys qa­shyqtyqtar, sondaı-aq Qytaı, Reseı, О́zbekstan tarapynan kúshti syrtqy gravıtasııa jatady.

– Syrtqy baılanysty ny­ǵaıtý maqsatynda halyqaralyq ekonomıkalyq dálizderdiń qury­lysyn aıaqtaý, oblys ortalyq­tary arasyndaǵy avtomobıl joldaryn jańǵyrtý, oblys orta­­lyqtaryndaǵy halyq­ara­lyq mańyzy bar áýejaı­lar­dy rekons­trýksııalaý jáne jań­ǵyrtý boljanyp otyr. Sheka­ra ma­ńyndaǵy óńirlerdiń báse­kege qabilettiligin saqtaý úshin olar­dyń ekonomıkalyq áleýe­tin iske asyrý jónindegi shara­lar, onyń ishinde óndiristik ınfra­qu­rylymdy damytý, erkin ekono­mıkalyq aımaqtardy, klas­terler men shekara mańyndaǵy saý­da orta­lyqtaryn qurý iske asyrylady. Kólik-logıstıkalyq orta­lyqtar retinde shekara mańyndaǵy óńirlerdiń ınfraqurylymdyq áleýetin arttyrý jónindegi sharalar da kózdelip otyr. Shekara mańyndaǵy kólik-logıstı­ka or­talyqtaryn salý ótkizý pýnkt­teri­niń janynda nemese Qazaq­stan ýchaskelerin­degi ótkizý pýnkt­teriniń aýmaǵyna jaqyn jerde bolady, – deıdi sarapshy.

«Qýatty óńirler – el damýy­nyń draıveri» ulttyq jobasy sheńberinde Qazaqstan aýmaqtyq damý josparyn iske asyrýda Qytaıdan tranzıttik aǵyndardy ulǵaıtý úshin birqatar jobany jos­parlap otyr. Atap aıtqanda, respýblıkalyq mańyzy bar «Re­seı Federasııasy shekarasy – Maı­qapshaǵaı», «Úsharal – Dos­tyq» avtomobıl joldaryn qaı­ta jańartý, ekinshi joldardy salý jáne «Dostyq – Moıynty» temir­jol ýchaskesin elektrlendirý, Shy­­ǵys Qazaqstan oblysynyń Zaı­­san qalasyndaǵy jergilikti áýe je­lileri áýejaıynyń ushý-qoný jo­laǵyn qaıta jańartý kózdel­gen.

– Bolashaqta Shyńjań-Uı­ǵyr avtono­mııalyq aýdany tara­pynan Qazaqstannyń shekara mańyndaǵy óńirlerine syrtqy gravıtasııa kúsheıe túsedi. Atap aıtqanda, Úrimshi qalasynyń odan ári damýyna baılanysty Almatymen daryndar, ınvestısııalar jáne resýrstar úshin ózara básekelestik kúsheıedi, – deıdi Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary.

Instıtýttyń deregine súıen­sek, Qazaqstan men Qytaı ara­syndaǵy taýar aınalymy 2022 jylǵy qańtar-shildede 13,5 mlrd dollardy quraǵan. Bul ótken jyldyń uqsas kezeńimen salys­tyrǵanda 38,2 paıyzǵa nemese 9,7 mlrd dollarǵa joǵary. Qań­tar-shildede Qazaqstan-Qytaı baǵytyndaǵy eksport 51,7 pa­ıyzǵa ósip, 8 mlrd dollarǵa teń bolǵan. Bizdiń elden Qytaıǵa eksporttalatyn negizgi taýarlar – shıki munaı, mys pen katodtar, mys kenderi men konsentrattary, tabıǵı gaz, ferroqorytpalar, temir kenderi men konsentrattary, ýran, myrysh kenderi men konsentrattary, baǵaly metaldar kenderi men konsentrattary, sıkldik kómirsýtekter.

Dál osy aralyqta Qytaıdan Qazaq­stanǵa baǵyttalǵan ımport 22,4 paıyzǵa ósip, 5,5 mlrd dollardy qurady. Qytaıdan keletin negizgi taýarlary – esepteý mashınalary, telefon apparattary, elektr generatorlyq qon­dyrǵylar, qara metaldardan ja­salǵan ózge de buıymdar, jol já­ne qurylys mashınalary, av­to­mobılder men traktor­lar­ǵa arnalǵan bólshekter men ke­rek-jaraqtar, aýany baptaý­ǵa ar­nalǵan qondyrǵylar, rezeń­keden nemese plastmassadan jasalǵan aıaq kıimder.