– Dýman, áýeli «Egemen Qazaqstan» gazetiniń oqyrmandaryna ózińdi jaqynyraq tanystyra ketseń. Erkin kúrespen «tanystyǵyń» qaı kezden bastaldy, kimderden tálim-tárbıe aldyń jáne qandaı jetistikterge qol jetkizdiń?
– Men 1993 jyly burynǵy Torǵaı oblysy Jarqaıyń aýdanynyń Tastytaldy aýylynda dúnıege keldim. Segiz jasymda sport úıirmesiniń tabaldyryǵynan attap, Marat Jumabaevtyń qol astynda jattyqtym. 2009 jyly Almatydaǵy respýblıkalyq sport kolledjine oqýǵa túsip, Aslan Baıǵulov pen Rýslan О́mirálıev syndy bilikti bapkerlerden tálim-tárbıe aldym. 2014 jyly Qaraǵandyda dańqty ushqysh, Keńes Odaǵynyń Batyry Nurken Ábdirovtiń dástúrli týrnırinde top jaryp, sport sheberi normatıvin oryndadym. Kelesi jyly Aqtóbe oblysyna qonys aýdaryp, ol jaqta Erkin Izbasarovtyń shapaǵatyn kórdim. Mine, meniń sportshy retinde qalyptasýyma aıryqsha eńbek sińirgen osy azamattar.
Jetistikterim jaıynda aıtar bolsam, 2017 jyly Shymkentte jastar arasyndaǵy el birinshiliginde (U-23) bas júlde oljaladym. 2018 jyly eresekterdiń Qazaqstan chempıonatynda kúmispen kúptelsem, kelesi jyly qola medaldy qanaǵat tuttym. Sol aralyqta Daǵystanda uıymdastyrylǵan Shámil Ýmahanov pen Soslan Andıevtiń týrnırleri, Botlehovskııdiń memorıaly jáne Izberbash kýbogynda júldeli oryndardy ıelendim. Taraz qalasynda ótken Alashtyń birtýar perzenti Dinmuhamed Qonaevty eske túsirýge arnalǵan halyqaralyq jarystyń jeńimpazy atandym. Bul Birikken kúres áleminiń (UWW) kúntizbesine engen jahandaǵy eń bedeldi jáne mártebeli týrnırlerdiń biri ekenin jankúıerler jaqsy biledi.
– Qazaqstan chempıonatynda eki ret júldegerler qataryna qosylǵan ekensiń. Al jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterilýińe ne jetpedi dep oılaısyń?
– 2018 jyly ótken jarystyń jartylaı fınalynda London Olımpıadasynyń qola júldegeri, Azııa oıyndary men qurlyq chempıonatynda san márte oljaǵa kenelgen Dáýlet Shabanbaıdy utqanymmen, aqtyq aıqasta elimizdiń taǵy bir myqty balýany Oleg Boltınniń osal tusyn taba almadym. Esesine kelesi jyly Qonaevtyń týrnırinde ekeýmizdiń jolymyz qaıta túıisti. Tarazda men Boltınnen basym tústim. Al 2019 jylǵy chempıonattyń jartylaı fınalynda Ermuhambet Ińkárǵa jol berdim. Bul beldesýlerde óz múmkindigimdi tolyq paıdalana almaı, qatelikke boı aldyrdym dep oılaımyn.
– Nebári 27 jasta bozkilemmen qosh aıtysýdy qup kórdiń. Bul asa aýyr salmaqta aıqasatyn balýandardyń naǵyz kemel shaǵy ǵoı. Osyndaı qadamǵa barýǵa ne sebep boldy?
– 2020 jyly Qazaqstan chempıonatyna qatysyp, 97 kıloǵa salmaqta kúsh synasýǵa bel býdym. Bul meniń qateligim boldy. Artyq salmaqtan arylǵanymmen, kúsh-qýatym qalpyna kelmedi. Qyrsyqqanda, bastapqy beldesýlerdiń birinde jas balýannan jeńilip qaldym. Dál sol jigitti buǵan deıin esh qınalmaı utyp júrgenmin. Al sol kezde kúresim múlde júrmedi. Ol azdaı, buryndary alǵan jaraqattarym jıi mazalady. Biraz ýaqyt boıy sonyń álegimen júrdim. Sodan oılana-tolǵana kele, úlken sportpen qosh aıtysýdy jón kórdim.
– Al alystaǵy Ońtústik Amerıka qurlyǵyna jolyń qalaı tústi. Bir keremeti, Ekvadorǵa qatardaǵy kóp jattyqtyrýshylardyń biri retinde attanbaı, birden ulttyq qurama komandanyń tizginin ustaǵan ekensiń...
– Barlyǵy da Allanyń qalaýymen júzege asady ǵoı. Ol jaqta meniń Alehandro Vıagomes degen dosym bar. Onyń tegi ekvadorlyq bolǵanymen, óziniń qalaýy boıynsha Islam dinin qabyldap, esimin Hamza dep ózgertti. Ol – sol eldiń eń beldi balýany. Ekeýmiz bir jolyqqanda Vıagomes maǵan Ekvadorda erkin kúres turalap qalǵany jáne ony damytýǵa múddeli adamdardyń baryn aıtty. «Eger qalasań, bas bapkerlikke seniń kandıdatýrańdy usynaıyn», dedi. Men kelistim. Atalǵan memlekettiń federasııa basshylary qoldaý bildirgen eken. Sóıtip, ústimizdegi jyldyń naýryz aıynda men Ońtústik Amerıkadan bir-aq shyqtym. Kelgen bette eki jyldyq kelisimshartqa otyrdyq. Eger jaqsy nátıjelerge qol jetkizsek, ony uzartý jáne aılyqty kóbeıtý jóninde de ýaǵdalastyq.
– Qupııa bolmasa, ol jaqtaǵy eńbekaqyń qansha?
– Onyń esh qupııasy joq. Aılyǵym 3000 AQSh dollary shamasynda. Eńbekaqydan bólek, páter men azyq-túlikke qosymsha 400 dollar tóleıdi. Bul qarajat kúnkórisime jetedi.
– Osy áńgimemizdiń aldynda erkin, grek-rım jáne áıelder kúresiniń tarıhyn qopardyq. Alaıda Olımpııa oıyndary nemese álem chempıonatynda atoı salǵandardyń tiziminen birde-bir ekvadorlyq sportshyny keziktirmedik...
– Iá, onyńyz ras. Ekvadorda ondaı myqtylar joqtyń qasy. Áıelder kúresinen 23 jastaǵylar arasyndaǵy álem birinshiliginde bir sportshysy altynnan alqa taqqan eken. Panamerıka chempıonatynda ara-tura júlde alyp júrgen balýandar bar. Olardyń odan basqa aýyz toltyryp aıtarlyqtaı tabystary joq.
– Onyń sebebin qalaı túsindirer edińiz: atalǵan memlekette balýandyq ónerge durys kóńil bólinbeı me, álde jergilikti jastardyń kúreske yntasy joq pa?
– Meniń bir baıqaǵanym, bul jaqtyń jastary fýnksıonaldyq turǵydan óte kúshti. Olar qara kúshke baı jáne kardıolary myqty. Genetıkalyq jaǵynan ıkemdi jáne ıilgish keledi. Onyń ózindik sebepteri de bar. Máselen, el astanasy – Kıto teńiz deńgeıinen 2,5 myń metrden asa bıiktikte ornalasqan. Basqa da aımaqtary sol sekildi. Al ondaı jaǵdaıda ómir súrip jatqan adamdarǵa joǵarydaǵydaı erekshelikter tán. Olar shydamdy áli tózimdi keledi. Biraq myqty bapkerlik mektep jáne qalyptasqan júıe joq. Bilikti mamandar kemshin. Kóptegen jattyqtyrýshy ózderine júktelgen mindetterge atústi qaraıdy. Jastardyń da psıhologııasy qyzyq. Olarda patrıotızm jaǵy aqsap tur. «Men – ekvadorlyqpyn» dep keýdesin qaqqan eshkimdi kórmeısiz. Balýandardyń jattyǵýǵa keshigip kelýi nemese aptalap kelmeýi daǵdyǵa aınalǵan. Jarys jolynda jandaryn salyp aıqaspaıdy. Sonyń kesirinen Ekvadorda kúres óneri durys damymaı jatyr. Meniń basty mindetim – osy olqylyqtardyń ornyn toltyryp, jattyǵý júıesin durys jolǵa qoıý. Qazaqstanda jınaǵan mol tájirıbemdi, kórgenimdi, bilgenimdi, kóńilge túıgenimdi osy jaqta ońtaıly paıdalanyp, nátıje shyǵarý úshin barynsha kúsh salyp jatyrmyn. Osy baǵytta qazir qyzý jumystar júrgizilýde. Eger qazaqtyń bir uly Ekvador kúresiniń kósegesin kógertip, ony jańa deńgeıge kóterip jasta, ol biz úshin de úlken abyroı emes pe?
– Iá, bul ońaı sharýa emes. Desek te «Qalaýyn tapsa, qar janady» dep babalarymyz tegin aıtpaǵan ǵoı.
– Qandaı da bir nátıjege qol jetkizý úshin, eń birinshi kezekte, tártip kerek. Tártipti túzemeı, basqa sharýaǵa kiriskennen eshteńe ónbeıdi. Ekinshiden, jattyǵý zalynda aıanbaı ter tógip, eńbektený kerek. Úshinshiden, jarys jolynda janqııarlyq tanytqan jaǵdaıda ǵana jeńistiń aýyly jaqyndaı túsedi. Osy qarapaıym qaǵıdattardy komanda sapyndaǵy barlyq balýanǵa tápishtep turyp uǵyndyrdym. Qazirgi kezde federasııa basshylary men kúres ónerin damytamyz dep qulshynyp otyrǵan azamattar bul bastamamdy qoldap, maǵan barynsha qoldaý kórsetýde.
– Seniń Ekvadorda júrgenińe segiz aıdan asqan eken. Az da bolsa ilgerileý bar ma?
– Bar. Máselen, osydan biraz ýaqyt buryn Alehandro Vıagomes Iranda ótken asa iri halyqaralyq týrnırde bas júldeni oljalady. Al Parsy elinde erkin kúrestiń deńgeıi óte joǵary ekenin ózderińiz jaqsy bilesizder. Ondaı týrnırlerde top jarý ilýde bireýdiń ǵana qolynan keledi. Sol kezde Vıagomeske Germanııanyń mamandarynyń kózderi túsip, ony óz elderine shaqyrdy. Qazir ol býndeslıgada kúsh synasýda. Alehandronyń bir keremeti – 92 kılo, 97 kılo, tipten 120 kılo salmaq dárejesinde de kúrese beredi. Qysqa ǵana merzimde salmaq qosý nemese artyq salmaqtan arylý oǵan esh qıyndyq týǵyzbaıdy. Bul – ekiniń biriniń qolynan keletin ońaı sharýa emes. Buıyrsa, dál osy balýandy biz kelesi jylǵy álem chempıonaty men lısenzııalyq týrnırlerge aparamyz. Al eń basty meje – 2024 jyly Parıjde alaýy tutanatyn Olımpııa oıyndary.
– Al sportshylar, basshylar men bapkerler jáne aınalańdaǵy adamdarmen aýdarmashy arqyly sóılesesiń be?
– Sportpen aınalysyp júrgen kezimde aǵylshyn tilin jetik meńgergen edim. О́ıtkeni kúrespen qosh aıtysqan soń jańa ómirde onyń qajet bolatynyn bildim. Biraq bul jaqta aǵylshynsha sóıleıtinderdi tym sırek kezikterimiz. Jergilikti halyq ıspansha tildesedi. Qazir sol tildi meńgerip jatyrmyn. Ázirge nátıjesi jaman emes. Aınalamdaǵy adamdarmen tilmashtyń kómeginsiz uǵynysa alamyn.
– Jalpy ekvadorlyqtar qaı sport túrine kóbirek qyzyǵady?
– Aralas jekpe-jek, aýyr atletıka, jeńil atletıka, dzıýdo, sadaq atýǵa degen qulshynystary erekshe. Dál osy sport túrlerinen olar dúbirli dodalarda júlde alyp júr.
– Bos ýaqytta nemen aınalysasyń?
– Ekvadordyń tabıǵaty óte keremet. Jan-jaǵyńda taý-tastar men djýnglıler, muhıt ta janymyzda. Buryn-sońdy teledıdar arqyly ǵana tamashalaǵan ekzotıkany óz kózińmen kóresiń. Bul jaqta qoltyraýyn men jylan, qabylan jáne basqa da ańdar men janýarlardyń túr-túri bar. О́zim de burynnan tabıǵat aıasynda qydyrǵandy unatatynmyn. Ekvadordan jańa dostar taptym. Dastan esimdi qazaq jigiti osydan 13 jyl buryn Almatydan kóship kelip, Kıtoda óz kásibin ashqan eken. Sonymen jaqyn aralasamyn. Aýyr atletterdi jattyqtyratyn Aleksandr esimdi moldovalyq bapker bar. Solarmen birge Evkadordyń kórikti jerlerin aralaımyz. Men olarǵa jáne qasymdaǵy áriptesterim men shákirtterime kókpar tartýdy úırettim. Ultymyzdyń tól ónerimen kezinde ózim de aınalysqanmyn. Biraz ýaqyt boıy Almaty oblysyndaǵy Qarasaı aýdanynyń qurama komandasy sapynda da óner kórsettim. Meni tańǵaldyrǵany, ekvadorlyqtardyń birazy kókpar degen oıynnyń baryn biledi eken. О́ıtkeni olar túrikterdiń «Ertuǵyryl» telehıkaıasyn qyzyǵa tamashalaıdy. Sol fılmde kókpar jaıynda biraz kórinister bar.
– Jergilikti halyq Qazaqstan jaıynda ne biledi eken?
– Shynymdy aıtsam, kóp nárse bilmeıdi. Tipti kartany kórsetseń de, onyń qaı jerde ornalasqanyn dóp basyp aıta almaıdy. Tek keıbir kózi ashyq azamattar Qazaqstan Dımash Qudaıbergen men Gennadıı Golovkınniń Otany ekeninen qulaǵdar. Bizdiń elimizdi kúlli álemge tanytyp júrgen osyndaı azamattardyń baryna rıza boldyq.
– Qazir Qazaqstanda júr ekensiń. Sonaý ıt arqasy qııandaǵy Ekvadordan elge kelý de ońaı sharýa emes shyǵar. Shuǵyl sharýalaryń boldy ma?
– Jaqynda Alına esimdi Arqanyń sulýymen neke qıyp, Qostanaı qalasynda toı jasadyq. Sol úshin elge keldim. Úlkenderdiń batasyn alyp, týǵan-týys, dos-jarandarymnyń qasynda boldym. Buıyrtsa, shamaly ýaqyttan keıin Ońtústik Amerıkaǵa qaıta oralyp, jumysymdy ári qaraı jalǵastyramyn.
– Áńgimeńe rahmet, Dýman. Isińe sáttilik tileımin!
– Rahmet, aǵa!
Áńgimelesken
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»
