Sport • 06 Qazan, 2022

Ekvadorǵa kúresti de, kókpardy da úıretip júrmin – deıdi erkin kúresten atalǵan eldiń ulttyq quramasynyń bas jattyqtyrýshysy Dýman Bóltirikov

258 ret kórsetildi

Qazirgi kezde sporttyń qaı túrinde de qazaq mamandaryna suranys joǵary. Sonyń arqasynda birqatar azamatymyz álemniń ár qıyrynda jemisti eńbek etip júr. Solardyń biri – Dýman Bóltirikov. Kezinde asa aýyr salmaq dárejesinde kúsh synasqan qazaq balýany búginde Ońtústik Amerıka qurlyǵynda jattyqtyrýshylyq qyzmet atqarady. Naqtylap aıtsaq, osydan týra segiz aı buryn ol erkin kúresten Ekvador ulttyq qurama komandasynyń bas jattyqtyrýshysy bolyp taǵaıyndaldy. Jýyrda onymen áńgimelesýdiń sáti tústi.

– Dýman, áýeli «Egemen Qa­zaqstan» gazetiniń oqyrman­daryna ózińdi jaqynyraq tanystyra ketseń. Erkin kúres­pen «tanystyǵyń» qaı kezden bastaldy, kimderden tálim-tár­bıe aldyń jáne qandaı jetis­tikterge qol jetkizdiń?

– Men 1993 jyly burynǵy Torǵaı oblysy Jarqaıyń aýda­nynyń Tastytaldy aýylynda dúnıege keldim. Segiz ja­symda sport úıirmesiniń tabal­dyryǵynan attap, Marat Juma­baevtyń qol astynda jat­tyqtym. 2009 jyly Alma­tydaǵy respýblıkalyq sport kol­ledjine oqýǵa túsip, Aslan Baı­ǵulov pen Rýslan О́mirálıev syndy bilikti bapkerlerden tálim-tárbıe aldym. 2014 jyly Qaraǵandyda dańqty ushqysh, Keńes Odaǵynyń Batyry Nurken Ábdirovtiń dás­túrli týrnırinde top jaryp, sport sheberi normatıvin oryndadym. Kelesi jyly Aqtóbe oblysyna qonys aýdaryp, ol jaqta Erkin Izbasarovtyń shapaǵatyn kórdim. Mine, meniń sportshy retinde qalyptasýyma aıryqsha eńbek sińirgen osy azamattar.

Jetistikterim jaıynda aıtar bolsam, 2017 jyly Shym­kentte jastar arasyndaǵy el birin­shi­liginde (U-23) bas júlde oljaladym. 2018 jyly eresekterdiń Qazaqstan chempıonatynda kú­mispen kúptelsem, kelesi jyly qola medaldy qanaǵat tuttym. Sol aralyqta Daǵystanda uıym­das­tyrylǵan Shámil Ýma­hanov pen Soslan Andıevtiń týrnırleri, Botlehovskııdiń memorıaly jáne Izberbash kýbogynda júl­­deli oryndardy ıelendim. Taraz qalasynda ótken Alashtyń birtýar perzenti Dinmuhamed Qo­naevty eske tú­sirýge arnalǵan ha­lyqaralyq jarystyń jeńim­pazy atandym. Bul Birikken kúres áleminiń (UWW) kúntizbesine engen ja­handaǵy eń bedeldi jáne már­tebeli týrnırlerdiń biri ekenin jankúıerler jaqsy biledi.

– Qazaqstan chempıonatynda eki ret júldegerler qataryna qosylǵan ekensiń. Al jeńis tu­ǵyrynyń eń bıik satysyna kó­terilýińe ne jetpedi dep oı­laı­syń?

– 2018 jyly ótken jarys­tyń jartylaı fınalynda Lon­don Olımpıadasynyń qola júl­degeri, Azııa oıyndary men qurlyq chempıonatynda san márte oljaǵa kenelgen Dáýlet Sha­banbaıdy utqanymmen, aq­tyq aıqasta elimizdiń taǵy bir myqty balýany Oleg Boltınniń osal tusyn taba almadym. Ese­sine kelesi jyly Qonaevtyń týrnırinde ekeýmizdiń jolymyz qaıta túıisti. Tarazda men Boltınnen basym tústim. Al 2019 jylǵy chempıonattyń jartylaı fınalynda Ermuhambet Ińkárǵa jol berdim. Bul beldesýlerde óz múmkindigimdi tolyq paıdalana almaı, qatelikke boı aldyrdym dep oılaımyn.

– Nebári 27 jasta boz­ki­lem­men qosh aıtysýdy qup kór­diń. Bul asa aýyr salmaqta aı­qasatyn balýandardyń na­ǵyz kemel shaǵy ǵoı. Osyn­daı qa­damǵa barýǵa ne sebep boldy?

– 2020 jyly Qazaqstan chempıonatyna qatysyp, 97 kıloǵa salmaqta kúsh synasýǵa bel býdym. Bul meniń qateligim boldy. Artyq salmaqtan arylǵanymmen, kúsh-qýatym qalpyna kelmedi. Qyrsyqqanda, bastapqy belde­sý­lerdiń birinde jas balýannan jeńilip qaldym. Dál sol jigitti buǵan deıin esh qınalmaı utyp júrgenmin. Al sol kezde kúresim múlde júrmedi. Ol azdaı, buryndary alǵan jaraqattarym jıi mazalady. Biraz ýaqyt boıy sonyń álegimen júrdim. Sodan oılana-tolǵana kele, úlken sport­pen qosh aıtysýdy jón kór­dim.

– Al alystaǵy Ońtústik Amerıka qurlyǵyna jolyń qalaı tústi. Bir keremeti, Ekva­dorǵa qatardaǵy kóp jattyq­tyrýshylardyń biri retinde attanbaı, birden ulttyq qurama komandanyń tizginin ustaǵan ekensiń...

– Barlyǵy da Allanyń qa­laýymen júzege asady ǵoı. Ol jaqta meniń Alehandro Vıagomes degen dosym bar. Onyń tegi ekvadorlyq bolǵanymen, óziniń qalaýy boıynsha Islam dinin qabyldap, esimin Hamza dep ózger­tti. Ol – sol eldiń eń beldi balýany. Ekeýmiz bir jolyqqanda Vıa­gomes maǵan Ekvadorda erkin kúres turalap qalǵany jáne ony damytýǵa múddeli adam­dardyń baryn aıtty. «Eger qalasań, bas bapkerlikke seniń kandıdatýrańdy usynaıyn», dedi. Men kelistim. Atalǵan memlekettiń federasııa basshylary qoldaý bildirgen eken. Sóıtip, ústimizdegi jyldyń naýryz aıynda men Ońtústik Amerıkadan bir-aq shyqtym. Kelgen bette eki jyldyq kelisimshartqa otyrdyq. Eger jaqsy nátıjelerge qol jet­kizsek, ony uzartý jáne aılyq­ty kóbeıtý jóninde de ýaǵdalastyq.

– Qupııa bolmasa, ol jaq­ta­ǵy eńbekaqyń qansha?

– Onyń esh qupııasy joq. Aılyǵym 3000 AQSh dollary shamasynda. Eńbekaqydan bólek, páter men azyq-túlikke qosymsha 400 dollar tóleıdi. Bul qarajat kúnkórisime jetedi.

– Osy áńgimemizdiń aldynda erkin, grek-rım jáne áıelder kúresiniń tarıhyn qopardyq. Alaıda Olımpııa oıyndary nemese álem chempıonatynda atoı salǵandardyń tiziminen bir­de-bir ekvadorlyq sportshyny keziktirmedik...

– Iá, onyńyz ras. Ekvadorda ondaı myqtylar joqtyń qasy. Áıelder kúresinen 23 jastaǵylar arasyndaǵy álem birinshiliginde bir sportshysy altynnan alqa taqqan eken. Panamerıka chempıonatynda ara-tura júlde alyp júrgen balýandar bar. Olardyń odan basqa aýyz toltyryp aıtarlyqtaı tabystary joq.

– Onyń sebebin qalaı túsin­direr edińiz: atalǵan memle­kette balýandyq ónerge durys kóńil bólinbeı me, álde jergi­likti jastardyń kúreske yntasy joq pa?

– Meniń bir baıqaǵanym, bul jaqtyń jastary fýnksıonaldyq turǵydan óte kúshti. Olar qara kúshke baı jáne kardıolary myqty. Genetıkalyq jaǵynan ıkemdi jáne ıilgish keledi. Onyń ózindik sebepteri de bar. Máselen, el astanasy – Kıto teńiz deńgeıinen 2,5 myń metrden asa bıiktikte ornalasqan. Basqa da aımaqtary sol sekildi. Al ondaı jaǵdaıda ómir súrip jatqan adamdarǵa joǵarydaǵydaı erek­shelikter tán. Olar shydamdy áli tózimdi keledi. Biraq myq­ty bapkerlik mektep jáne qalyp­tasqan júıe joq. Bilikti mamandar kemshin. Kóptegen jattyq­tyrýshy ózderine júktelgen mindetterge atústi qaraıdy. Jastardyń da psıhologııasy qy­­zyq. Olarda patrıotızm jaǵy aqsap tur. «Men – ekva­dor­­lyqpyn» dep keýdesin qaq­qan eshkimdi kórmeısiz. Ba­lýandardyń jattyǵýǵa keshigip kelýi nemese aptalap kelmeýi daǵdyǵa aınalǵan. Jarys jolynda jandaryn salyp aıqaspaıdy. Sonyń kesirinen Ekvadorda kú­res óneri durys damymaı jatyr. Meniń basty mindetim – osy olqylyqtardyń ornyn toltyryp, jattyǵý júıesin durys jolǵa qoıý. Qazaqstanda jınaǵan mol tájirıbemdi, kórgenimdi, bilgenimdi, kóńilge túıgenimdi osy jaqta ońtaıly paıdalanyp, nátıje shyǵarý úshin barynsha kúsh salyp jatyrmyn. Osy baǵytta qazir qyzý jumystar júrgizilýde. Eger qazaqtyń bir uly Ekvador kúresiniń kósegesin kógertip, ony jańa deńgeıge kóterip jasta, ol biz úshin de úlken abyroı emes pe?

– Iá, bul ońaı sharýa emes. Desek te «Qalaýyn tapsa, qar janady» dep babalarymyz tegin aıtpaǵan ǵoı.

– Qandaı da bir nátıjege qol jetkizý úshin, eń birinshi kezekte, tártip kerek. Tártipti túzemeı, basqa sharýaǵa kiriskennen eshteńe ónbeıdi. Ekinshiden, jattyǵý zalynda aıanbaı ter tógip, eń­bek­tený kerek. Úshinshiden, ja­rys jolynda janqııarlyq tanyt­qan jaǵdaıda ǵana jeńistiń aýyly jaqyndaı túsedi. Osy qarapaıym qaǵıdattardy komanda sapyndaǵy barlyq balýanǵa tápishtep turyp uǵyndyrdym. Qazirgi kezde federasııa basshylary men kúres ónerin damytamyz dep qulshynyp otyrǵan azamattar bul bastamamdy qoldap, maǵan barynsha qoldaý kórsetýde.

– Seniń Ekvadorda júr­genińe segiz aıdan asqan eken. Az da bolsa ilgerileý bar ma?

– Bar. Máselen, osydan biraz ýaqyt buryn Alehandro Vıa­gomes Iranda ótken asa iri ha­lyqaralyq týrnırde bas júl­deni oljalady. Al Parsy elin­de erkin kúrestiń deńgeıi óte joǵary ekenin ózderińiz jaqsy bilesizder. Ondaı týrnırlerde top jarý ilýde bireýdiń ǵana qolynan ke­ledi. Sol kezde Vıagomeske Ger­manııanyń mamandarynyń kóz­deri túsip, ony óz elderine sha­qyrdy. Qazir ol býndeslıgada kúsh synasýda. Alehandronyń bir ke­remeti – 92 kılo, 97 kılo, tipten 120 kılo salmaq dárejesinde de kúrese beredi. Qysqa ǵana mer­zimde salmaq qosý nemese artyq salmaqtan arylý oǵan esh qı­yndyq týǵyzbaıdy. Bul – ekiniń biriniń qolynan keletin ońaı sha­rýa emes. Buıyrsa, dál osy ba­­lýandy biz kelesi jylǵy álem chem­­pıonaty men lısenzııalyq týr­­nırlerge aparamyz. Al eń bas­ty meje – 2024 jyly Parıjde alaýy tutanatyn Olımpııa oıyn­dary.

– Al sportshylar, basshylar men bapkerler jáne aı­na­lańdaǵy adamdarmen aýdarmashy arqyly sóılesesiń be?

– Sportpen aınalysyp júr­gen kezimde aǵylshyn tilin jetik meńgergen edim. О́ıtkeni kúrespen qosh aıtysqan soń jańa ómirde onyń qajet bolatynyn bildim. Biraq bul jaqta aǵylshynsha sóıleıtinderdi tym sırek kezikterimiz. Jergilikti halyq ıspansha tildesedi. Qazir sol tildi meńgerip jatyrmyn. Ázir­ge nátıjesi jaman emes. Aı­na­lamdaǵy adamdarmen til­mash­tyń kómeginsiz uǵynysa alamyn.

– Jalpy ekvadorlyqtar qaı sport túrine kóbirek qy­zy­­ǵady?

– Aralas jekpe-jek, aýyr atletıka, jeńil atletıka, dzıýdo, sadaq atýǵa degen qulshynystary erekshe. Dál osy sport túrlerinen olar dúbirli dodalarda júlde alyp júr.

– Bos ýaqytta nemen aına­lysasyń?

– Ekvadordyń tabıǵaty óte keremet. Jan-jaǵyńda taý-tas­tar men djýnglıler, muhıt ta janymyzda. Buryn-sońdy teledıdar arqyly ǵana tamashalaǵan ekzotıkany óz kózińmen kóresiń. Bul jaqta qoltyraýyn men jy­lan, qabylan jáne basqa da ańdar men janýarlardyń túr-túri bar. О́zim de burynnan ta­bıǵat aıasynda qydyrǵandy una­tatynmyn. Ekvadordan jańa dostar taptym. Dastan esimdi qazaq jigiti osydan 13 jyl bu­ryn Almatydan kóship kelip, Kı­toda óz kásibin ashqan eken. Sonymen jaqyn aralasamyn. Aýyr atletterdi jattyqtyratyn Aleksandr esimdi moldovalyq bapker bar. Solarmen birge Evkadordyń kórikti jer­le­rin aralaımyz. Men olarǵa jáne qasymdaǵy áriptesterim men shá­kirtterime kókpar tartýdy úı­rettim. Ultymyzdyń tól óne­­rimen kezinde ózim de aına­lys­­qanmyn. Biraz ýaqyt boıy Almaty oblysyndaǵy Qara­saı aýdanynyń qurama koman­da­sy sapynda da óner kórset­tim. Meni tańǵaldyrǵany, ekva­dor­lyq­tardyń birazy kókpar degen oıynnyń baryn biledi eken. О́ıt­keni olar túrikterdiń «Er­tu­ǵyryl» telehıkaıasyn qyzyǵa ta­mashalaıdy. Sol fılmde kók­par jaıynda biraz kórinister bar.

– Jergilikti halyq Qazaq­stan jaıynda ne biledi eken?

– Shynymdy aıtsam, kóp nárse bilmeıdi. Tipti kartany kórsetseń de, onyń qaı jerde ornalasqanyn dóp basyp aıta almaıdy. Tek keıbir kózi ashyq azamattar Qazaq­stan Dımash Qudaı­bergen men Gennadıı Go­lov­kınniń Otany ekeninen qulaǵdar. Bizdiń elimizdi kúlli álemge tanytyp júrgen osyn­daı azamattardyń baryna rıza boldyq.

– Qazir Qazaqstanda júr ekensiń. Sonaý ıt arqasy qııan­daǵy Ekvadordan elge kelý de ońaı sharýa emes shyǵar. Shu­ǵyl sha­rýalaryń boldy ma?

– Jaqynda Alına esimdi Ar­qanyń sulýymen neke qıyp, Qostanaı qalasynda toı jasa­dyq. Sol úshin elge keldim. Úl­ken­derdiń batasyn alyp, týǵan-týys, dos-jarandarymnyń qa­synda boldym. Buıyrtsa, shama­ly ýaqyttan keıin Ońtústik Ame­­rıkaǵa qaıta oralyp, jumy­sym­dy ári qaraı jalǵastyramyn.

– Áńgimeńe rahmet, Dýman. Isińe sáttilik tileımin!

– Rahmet, aǵa!

 

Áńgimelesken

Ǵalym SÚLEIMEN,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Reseıde zaýyt órtendi

Oqıǵa • Keshe

Uqsas jańalyqtar