Suhbat • 06 Qazan, 2022

Lývrda qalǵan shyraǵdan

58 ret kórsetildi

Adamzat tarıhyna úńilseńiz, esepsiz soǵystar, qaqtyǵystar barysynda jeńýshi jaqtyń tonaýshylyq áreketteri, kontrıbýsııa esebinde qymbat zattardy tartyp alýy negizinde nebir adam qolynan týyndaǵan asyl zattar bir elden bir elge kóship otyrǵanyn baıqaısyz. Munan basqa kontrabandalyq jolmen de, avantıýrıst qazyna izdeýshiler men qazirgi kúngi «qara arheo­logter» dep atalatyndardyń tapqanyn shet elderge satýy arqyly da ejelgi Mysyr men Taıaý Shyǵys elderinen, Úndistan men Qytaıdan, Ortalyq Azııa qalalary men dalalarynan esepsiz jádigerler qoldy bolyp, damyǵan elderdiń mýzeılerinen nemese baı kolleksıonerlerdiń jeke qorlarynan oryn tapty. Túrkistandaǵy Iаsaýı kesenesinen qoldy bolǵan qundylyqtardyń eń bir asyly týraly «Áziret sultan» qoryq mura­jaıynyń qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, arheolog Marat Tuıaqbaevpen kezdesip, áıgili Lývrdaǵy shyraǵ­dannyń onda qalaı barǵany jáne ony elge qaıtarýdyń qandaı qısyndy joldary bary tóńireginde pikir alysqan edik.

– Máke, Sizdiń shashyńyz osy Iаsaýı kesenesiniń qundylyqtaryn zertteý jáne jı­naýmen aǵarǵanyn bilemiz. Búgin­gi áńgi­memizdi osydan bastasaq?

– Iá, ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary Germanııa búkil Eýropa elderi men Reseıden esepsiz kóp jádigerlerdi arnaıy vagondarmen tasyp áketti. Mundaı áreketten Keńes Odaǵy da bas tartqan joq, óz mádenı qundylyqtaryn qaıtaryp qana qoımaı, kontrıbýsııa esebinde kóptegen dúnıelerdi qosa áketti.

Qazaqstannan jádigerlerimizdiń syrtqa tasylýy HIH ǵasyrdyń aıaǵynan bastap beleń aldy. Alǵashqy derek V.Lýnınniń «Iz ıstorıı rýsskogo vostokovedenııa ı arheologıı v Týrkestane» degen eńbeginde keltirilgen.

– Qudaıǵa shúkir, eń úlken qazyna­myz Taıqazan 54 jyldan keıin О́zbekáli Jáni­bekovtiń jankeshtiliginiń arqasynda elimizge qaıtty. Onan keıingi keremet jádigerimiz Iаsaýı kesenesiniń shyraǵdany Lývrǵa qalaı baryp qalǵan?

– Kesenedegi basty da qundy jádiger dep Ámir Temir syıǵa tartqan taıqazan men alty shyraǵdandy aıtamyz. Bulardyń da taǵdy­ry ábden talqyǵa túsip, búginderi Reseı men Fransııaǵa deıin jetkenderi bar. Úsh úlken, úsh kishi shyraǵdandardan búginderi kesenede bir úlken, eki kishi shy­raǵdan ǵana saqtalǵan. Bir úlken shyraǵ­dannyń ústińgi bóligi 1905 jyly 11 aq­pa­nynda urlanyp, aqyry, 1910 jyly Fran­sııadan tabyldy. Sol jyly Arheo­logııalyq komıssııaǵa ústi urlanǵan shyraǵ­dannyń tómengi bóligi salystyrylyp kórý úshin jiberiledi de Ermıtajda qalyp qoıdy.

– Endi ony urlaǵan adam kim degen suraq týyndaıdy?

– Ury dep eshkimdi aıta almaımyn. Degenmen, Fransııadaǵy ústińgi bóligi Jorj Marto degen kolleksıonerdiń qo­lyn­da bolǵan. Ol qaıtys bolǵan soń óz ósıeti boıynsha 1916 jyly Lývrǵa 7079, 7080 nómirlermen ótkizilgen. Shyraǵdan bir-birine kıiletin úsh bólikten turady. Sondyqtan, eki nómirmen ústińgi eki bóligi belgilengen. Astyńǵy úshinshi bóligi Qabirhana bólmesiniń edenine bekitilip tas­talǵandyqtan urylar alyp kete almaı, qalyp qoıǵan. Biraq bul da 1910 jyly Sankt-Peterbýrgqa Fransııadan alynǵan fotosýretimen salystyrý úshin jiberiledi.

Tarıhı otanyna qaıtpaı qalǵan jádiger qazirgi kezde Ermıtajda saqtaýly, tap osyndaı taǵdyr kesenedegi taıqazan men bir úlken, bir kishi shyraǵdandy da kútip turdy.

– Taıqazannyń Ermıtajdaǵy taǵ­dyry belgili. Sonda osyndaǵy shyraǵ­dannyń taǵy bireýi Ermıtajda tur ma? Oǵan qalaı barǵan?

– Iran óneri men arhıtektýrasy, tarıhy men mádenıeti, dini men ádebıeti erteden-aq álem ǵalymdarynyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp kelgeni málim. 1935 jyly 11-16 qyrkúıek aralyǵynda «Iran óneri men arheologııasy» taqyrybymen úshinshi halyqaralyq Kongress Lenıngradta Ermı­taj teatrynda jumys istep, 18-qyrkúıekte KSRO Halyq komıssarlary Sovetiniń tór­aǵasy V.Molotovtyń Kongress delegattaryn Moskvada qabyldaýymen aıaqtaldy.

Munan burynǵy 1926 jyly Fıla­del­fııa, 1931 jyly London Kongresteri de Iran ádebıeti, óneri, tarıhy men arhıtektýra­syna arnalǵan bolatyn. Al úshinshi Lenıngrad Kongresiniń ótýine Ermıtajda jınaqtalǵan Iran óneri men arheologııa tabystary yqpal etti.

Sonaý I Petr zamanynan bastap, onan soń II Ekaterına men HIH ǵasyrdaǵy Reseı ımpe­ratorlary tusynda júrgizilgen saıasat ba­rysynda Ermıtajǵa Iran ónerine qa­tys­ty óte kóp qundy zattar jınaqtalǵan bolatyn.

– Sonda alpaýyt memleketter ózge el­diń jádigerlerine kóz súzgen bolyp tur ǵoı?

– Mundaı saıasatty Keńes ókimeti de qol­daǵanyn osy Kongreske arnalyp ashylǵan, Ermıtajdyń 83 zalyna ornalasqan orasan kóp kórme eksponattarynan-aq baıqaımyz. 1931 jyly ekinshi Kongresten soń-aq bú­kil Orta Azııa, Qazaqstan men Kavkaz respýb­lıka­laryndaǵy Iran ónerine qatysty jádi­gerler esepke alynyp, 1934 jyly qań­tarynan bas­tap Lenıngradqa tasyla bastady.

– Iаsaýı kesenesinen, ıaǵnı Áziret Sultannan osy kórmege Taıqazannan bas­qa qandaı jádigerler aparyldy?

– Áziret Sultan kesenesinen taıqazan men bir úlken, bir kishi shyraǵdan alyndy. Kongreste bul jádigerler jaıly A.Iаký­bovskııdiń «Temir tusyndaǵy Iran sheberleri Orta Azııada» atty baıandamasynda aıtyldy. Munan basqa da 16 elden kelgen 170 ǵalym jasaǵan baıandamalarynda óz zertteýleriniń nátıjeleri jaıly áńgimeledi.

Ermıtaj dırektory I.Orbelıdiń Qazaq ASSR-i úkimetine jibergen jedelhatynda bul jádigerler «...ýaqytsha, kórmege qoıý úshin» alynady delingen, osy qujattyń 1989 jyly qazannyń qaıtarylýyna kóp járdemi tıdi. Biraq shyraǵdandar sol kúıi Ermıtajda qalyp qoıdy.

– Osy salada ómir boıy qyzmet etip kelesiz. Bul jádigerlerdi qalaı qaıtara alamyz?

– Endigi jerde Lývrdaǵy, Ermıtajdaǵy shyraǵdandardy qaıtarýǵa áreket jasap jatyrmyz. О́tken joly Túrkistanǵa Mádenıet jáne sport mınıstri Dáýren Abaev kelgende de qalanyń zııaly qaýym ókilderi aıtty. Ásirese Túrkistan oblysynyń Aqsaqaldar alqasynyń tóraǵasy Jarylqasyn Áziret­bergenov pen ǵalym Qulbek Ergóbek Dáýren Abaevqa arnaıy amanattady. Ar ja­ǵyn bilmeımin.

Al onyń ar jaǵynda qazaqtyń soń­ǵy hany Kenesarynyń basy ákelinip, Túrkis­tanǵa jerleýin uıymdastyrsaq, elimizdiń eńsesi bir kóterilip qalar edi.

 

Áńgimelesken

Eskendir ERTAI,

jýrnalıst

Sońǵy jańalyqtar

Reseıde zaýyt órtendi

Oqıǵa • Keshe

Uqsas jańalyqtar