– Máke, Sizdiń shashyńyz osy Iаsaýı kesenesiniń qundylyqtaryn zertteý jáne jınaýmen aǵarǵanyn bilemiz. Búgingi áńgimemizdi osydan bastasaq?
– Iá, ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary Germanııa búkil Eýropa elderi men Reseıden esepsiz kóp jádigerlerdi arnaıy vagondarmen tasyp áketti. Mundaı áreketten Keńes Odaǵy da bas tartqan joq, óz mádenı qundylyqtaryn qaıtaryp qana qoımaı, kontrıbýsııa esebinde kóptegen dúnıelerdi qosa áketti.
Qazaqstannan jádigerlerimizdiń syrtqa tasylýy HIH ǵasyrdyń aıaǵynan bastap beleń aldy. Alǵashqy derek V.Lýnınniń «Iz ıstorıı rýsskogo vostokovedenııa ı arheologıı v Týrkestane» degen eńbeginde keltirilgen.
– Qudaıǵa shúkir, eń úlken qazynamyz Taıqazan 54 jyldan keıin О́zbekáli Jánibekovtiń jankeshtiliginiń arqasynda elimizge qaıtty. Onan keıingi keremet jádigerimiz Iаsaýı kesenesiniń shyraǵdany Lývrǵa qalaı baryp qalǵan?
– Kesenedegi basty da qundy jádiger dep Ámir Temir syıǵa tartqan taıqazan men alty shyraǵdandy aıtamyz. Bulardyń da taǵdyry ábden talqyǵa túsip, búginderi Reseı men Fransııaǵa deıin jetkenderi bar. Úsh úlken, úsh kishi shyraǵdandardan búginderi kesenede bir úlken, eki kishi shyraǵdan ǵana saqtalǵan. Bir úlken shyraǵdannyń ústińgi bóligi 1905 jyly 11 aqpanynda urlanyp, aqyry, 1910 jyly Fransııadan tabyldy. Sol jyly Arheologııalyq komıssııaǵa ústi urlanǵan shyraǵdannyń tómengi bóligi salystyrylyp kórý úshin jiberiledi de Ermıtajda qalyp qoıdy.
– Endi ony urlaǵan adam kim degen suraq týyndaıdy?
– Ury dep eshkimdi aıta almaımyn. Degenmen, Fransııadaǵy ústińgi bóligi Jorj Marto degen kolleksıonerdiń qolynda bolǵan. Ol qaıtys bolǵan soń óz ósıeti boıynsha 1916 jyly Lývrǵa 7079, 7080 nómirlermen ótkizilgen. Shyraǵdan bir-birine kıiletin úsh bólikten turady. Sondyqtan, eki nómirmen ústińgi eki bóligi belgilengen. Astyńǵy úshinshi bóligi Qabirhana bólmesiniń edenine bekitilip tastalǵandyqtan urylar alyp kete almaı, qalyp qoıǵan. Biraq bul da 1910 jyly Sankt-Peterbýrgqa Fransııadan alynǵan fotosýretimen salystyrý úshin jiberiledi.
Tarıhı otanyna qaıtpaı qalǵan jádiger qazirgi kezde Ermıtajda saqtaýly, tap osyndaı taǵdyr kesenedegi taıqazan men bir úlken, bir kishi shyraǵdandy da kútip turdy.
– Taıqazannyń Ermıtajdaǵy taǵdyry belgili. Sonda osyndaǵy shyraǵdannyń taǵy bireýi Ermıtajda tur ma? Oǵan qalaı barǵan?
– Iran óneri men arhıtektýrasy, tarıhy men mádenıeti, dini men ádebıeti erteden-aq álem ǵalymdarynyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp kelgeni málim. 1935 jyly 11-16 qyrkúıek aralyǵynda «Iran óneri men arheologııasy» taqyrybymen úshinshi halyqaralyq Kongress Lenıngradta Ermıtaj teatrynda jumys istep, 18-qyrkúıekte KSRO Halyq komıssarlary Sovetiniń tóraǵasy V.Molotovtyń Kongress delegattaryn Moskvada qabyldaýymen aıaqtaldy.
Munan burynǵy 1926 jyly Fıladelfııa, 1931 jyly London Kongresteri de Iran ádebıeti, óneri, tarıhy men arhıtektýrasyna arnalǵan bolatyn. Al úshinshi Lenıngrad Kongresiniń ótýine Ermıtajda jınaqtalǵan Iran óneri men arheologııa tabystary yqpal etti.
Sonaý I Petr zamanynan bastap, onan soń II Ekaterına men HIH ǵasyrdaǵy Reseı ımperatorlary tusynda júrgizilgen saıasat barysynda Ermıtajǵa Iran ónerine qatysty óte kóp qundy zattar jınaqtalǵan bolatyn.
– Sonda alpaýyt memleketter ózge eldiń jádigerlerine kóz súzgen bolyp tur ǵoı?
– Mundaı saıasatty Keńes ókimeti de qoldaǵanyn osy Kongreske arnalyp ashylǵan, Ermıtajdyń 83 zalyna ornalasqan orasan kóp kórme eksponattarynan-aq baıqaımyz. 1931 jyly ekinshi Kongresten soń-aq búkil Orta Azııa, Qazaqstan men Kavkaz respýblıkalaryndaǵy Iran ónerine qatysty jádigerler esepke alynyp, 1934 jyly qańtarynan bastap Lenıngradqa tasyla bastady.
– Iаsaýı kesenesinen, ıaǵnı Áziret Sultannan osy kórmege Taıqazannan basqa qandaı jádigerler aparyldy?
– Áziret Sultan kesenesinen taıqazan men bir úlken, bir kishi shyraǵdan alyndy. Kongreste bul jádigerler jaıly A.Iаkýbovskııdiń «Temir tusyndaǵy Iran sheberleri Orta Azııada» atty baıandamasynda aıtyldy. Munan basqa da 16 elden kelgen 170 ǵalym jasaǵan baıandamalarynda óz zertteýleriniń nátıjeleri jaıly áńgimeledi.
Ermıtaj dırektory I.Orbelıdiń Qazaq ASSR-i úkimetine jibergen jedelhatynda bul jádigerler «...ýaqytsha, kórmege qoıý úshin» alynady delingen, osy qujattyń 1989 jyly qazannyń qaıtarylýyna kóp járdemi tıdi. Biraq shyraǵdandar sol kúıi Ermıtajda qalyp qoıdy.
– Osy salada ómir boıy qyzmet etip kelesiz. Bul jádigerlerdi qalaı qaıtara alamyz?
– Endigi jerde Lývrdaǵy, Ermıtajdaǵy shyraǵdandardy qaıtarýǵa áreket jasap jatyrmyz. О́tken joly Túrkistanǵa Mádenıet jáne sport mınıstri Dáýren Abaev kelgende de qalanyń zııaly qaýym ókilderi aıtty. Ásirese Túrkistan oblysynyń Aqsaqaldar alqasynyń tóraǵasy Jarylqasyn Áziretbergenov pen ǵalym Qulbek Ergóbek Dáýren Abaevqa arnaıy amanattady. Ar jaǵyn bilmeımin.
Al onyń ar jaǵynda qazaqtyń sońǵy hany Kenesarynyń basy ákelinip, Túrkistanǵa jerleýin uıymdastyrsaq, elimizdiń eńsesi bir kóterilip qalar edi.
Áńgimelesken
Eskendir ERTAI,
jýrnalıst
