Aımaqtar • 06 Qazan, 2022

Ormanmen syrlasqan ǵalym

102 ret kórsetildi

Mynaý eshqandaı ólshemge syımaıtyn almaǵaıyp ómirde «óz ornymdy taptym» dep kesip aıtatyndar bar ma eken? Bar bolsa, solardyń qataryna aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akade­mııasynyń akademıgi, UǴA-nyń qurmetti akademıgi, «Býrabaı aýdanynyń qurmetti azamaty» Bolat Májıtulyn nyq qosýǵa bolatyndaı.

Búginde aǵamyzdyń janynda júrip, tárbıesi men sharapatyn kórgen zamandastarym ol kisige qaratyp, «kabıneti – keń dala men qara orman» degen sóz­di taýyp aıtyp júr. Te­ńeýdiń dáldigi – ol kisiniń búkil sanaly ǵu­­myryn ormanǵa qyz­met etýge ar­naǵanynda, onyń ishinde 27 jyl boıy Qazaq orman sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn sel­keýsiz basqarǵanynda dep bilemiz.

Bul qyzmetke ol top etip túse qalǵan joq. Almatydaǵy Aýyl sha­rýashylyǵy ıns­tı­týtyn úzdik bitirgen 1972 jyly joǵaryda atalǵan ǴZI-diń as­pı­rantýrasyna qaldyrylǵan. Sodan beri búkil laýazymdyq satydan ótip, qazirgi kúni ıns­tıtýt dırektorynyń keńesshisi qyzmetin aby­roımen atqaryp júr. Dál osydan keıin aǵa­myz Qazaq eliniń orman-toǵaıy, qa­raǵaı-qaıy­ńymen seriktes syr­lasyp ósken jan desek jara­sady. Al bilikti mamannyń kez kel­gen áńgimesiniń tujyrym túıin­deri orman áleminiń ǵylymı nus­qa­laryna tirelip, to­qaı­lasyp ja­tatynyn da zańdylyq dep uǵy­namyz.

Ǵylym demekshi, ormanshy­­­­lyq qazaqtyń dástúrli ká­si­bi emes. Onda ǵylymı jańa­lyq ashý taý basynan qudyq qaz­­ǵanmen para-par. Beıneti mol, kedergisi qı­sapsyz sharýa bul túsingenge. Salysty­­ryp qaraıyqshy. Mysaly, as­tyq da­qyldaryn, onyń jańa su­ryp­taryn shyǵarýmen aınaly­satyn ǵalymdar kóktemde ekken daqylynyń kúzde qalaı ós­kenin kóre alady. Qaı je­rinde durys, qaı jerinde qate jibergendigin saraptaıdy. Al orman sharýashylyǵynda múlde basqasha reńk qalyptasqan. Aı­talyq, ormanshy aǵash kóshetin otyrǵyzatyn bolsa, onyń boı salyp ósýin, japyraǵynyń j­a­ıylý­yn, kádimgi aǵash qalpyna enýin qanshama jyl tosýy kerek. Sondyqtan da ǵylymnyń bul salasy ǵalymnan aıryqsha tózim­di­likti, shydamdylyqty talap etedi.

Biz kýá bolǵan myna bir máse­leni ma­ńyzdy sanaımyz: 2016 jyly Prezıdent atalǵan ǵy­lymı-zertteý ınstıtýtynda boldy. Astananyń jasyl beldeýin qalyptastyryp jatqan kezde jas óskinniń túri men tegin, býdandyq aýdandastyrylýyn, suranystaǵy tuqym daıyndaýdy, oǵan qatysty ǵylymı negizdemeler men usy­nystardy basshylyqqa alý qa­jettigi aıtyldy. Instıtýt qa­raýyn­daǵy dendrobaq, arboretým men popýletým sııaqty býyndar bul ba­ǵytta nazar salarlyq ju­mys­tar atqarǵan.

Ǵylym ordasy qurylǵan boıda professor V.M.Savıchevtiń Býrabaıdyń orman oramdarynda ósimdikterdiń 500 túrine sy­naq júrgizýge múmkindiktiń bar ekendigin dáleldegen jobasy ma­qul­danyp, arnaıy dendrobaq iske kirisken. Onyń aýmaǵy 44,3 gek­tardy alyp jatyr. Munda ósim­diktiń 2 myńnan astam túri zert­teldi. Búginde sonyń 30 uıalas tar­maǵy men 95 tekti quraıtyn 800 túri saqtalyp qaldy. Ja­ǵra­­pııalyq tegin tarqatsaq, den­drobaqtaǵy óskinderdiń 25,6 pa­ıy­zy eýropalyq, 22,5-i sibirlik, 21,1-i soltústikamerıkalyq, 14,4-i qıyr-shyǵystyq, 9,2-si japon-qytaı aýmaqtyq, 7,2 pa­ıyz­y ortaazııalyq túp tamyrǵa jatady. Bular aǵashtar, butalar, saıaly óskinder jáne jartylaı butaq taramdary bolyp, úsh dálizdi tórt topqa bólinedi.

Dendrobaqpen qoltyqtas ar­­bore­tým men popýletýmnyń ta­bıǵı qundylyq­tarymyzdy ese­leýdegi orny da ólsheýsiz. Mun­da joly túsken kisi ósimdik­ter áleminiń qııal-ǵajaıyp qu­shaǵyna enip ketkendeı tebi­reneri sózsiz. Tabıǵattyń qatal­dyǵyna qara­mas­tan, osynaý 11 gektarlyq al­qapta asa qundy ósimdikter jaı­qalyp turady. Qazirgi saqtal­ǵanynyń ózi 350 túrdi qam­tıdy. Sanalýan maq­satta paıdalanylatyn aǵash­tar­dy aıtpaǵanda, dárilik shópter, jupar gúlder, saıaly butaqtar, jemis-jıdekterdiń qalyńdyǵy qaıran qaldyrady. Búginde Bý­rabaı dendrobaǵyna qatysty 150-den astam ǵylymı eńbek jazylyp, ujymdyq jı­naq­tardy qospaǵanda, 70-ke tarta kitap jaryq kórdi.

Biraq ınstıtýt dırektory Mem­leket bas­shysynyń aldynda bulardyń birin de aıtqan joq. Aıtqany mynaý: «Orman alabyna kózqarastyń birjaq-tylyǵy qynjyltady. Bárinen de barymyzdy saqtaýǵa dáneker bolyp otyrǵan ǵylymı dendrobaqtyń baǵy taıǵany ókindiredi. Sońǵy on jylda mańyzdy ny­sannyń qarjylandyrylýy múldem ju­tań. Orman sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy joq­tan bar jasap otyr. Ǵa­lymdar da úzdiksiz dabyldatýyn qoıar emes. Alaıda selt et­kendeı serpilis sha­maly». Osy sátte ormanshy ǵa­lym­nyń otanshyldyǵyna, «qa­ra or­ma­nymyzdyń» qalyńdaı túsýi jolyndaǵy shyr-pyryna tánti bolǵanbyz. Bul dabyl kóp ke­shikpeı «Ege­menniń» aralasýy­men Parlament Sena­tynda qa­ralyp, tıisti máseleler kóte­rildi.

Akademık aǵamyz orman sha­rýashylyǵyn júrgizýdiń ǵy­ly­mı negizdemelik júıe­sin qa­lyptastyryp, Qazaq­stan­nyń ártúrli tabıǵı aımaqta­­rynda landshafttyq qury­lym­­­daǵy qorǵanyshtyq orman ósirý, eli­miz­diń orman qory men eko­lo­gııalyq apat aımaq­ta­ryndaǵy (Bal­qash óńiri, Aral teńi­zi­­niń qurǵaǵan jerleri) agro­or­man­me­lıorasııalyq qyz­met­tiń tıimdiligin kúsheı­týin, kó­gal­dan­­dyrý maqsattaryndaǵy al­qa­aǵash­tar túrin kóbeıtý men onyń jersinýin qamtamasyz etý, taǵy basqa mańyzdy baǵyttarda jemisti eńbek etti. Ol 120-dan astam ǵylymı jumys jarııalady. Sonyń ishinde 3 monografııa, 2 oqýlyq, sheteldik bedeldi basylymdarda nóldik emes ımpakt-faktor negizderi taqyrybynda jaryq kórgen maqalalar bar.

Belgili ǵalym 7 ınnovasııalyq jáne avtorlyq patenttiń, 2 arnaıy kýáliktiń ıegeri. Buǵan qosa, jaı qaraǵaıdyń tórt túri­niń avtory sanalady. Budan da bas­qa ǵylymı eńbekteri akademık A.Ba­raev atyndaǵy I dá­­rejeli syı­lyqpen, halyq­ara­lyq salalyq medaldarmen atap ótildi. Ol Reseıdiń «Or­mantaný» jáne «Or­man sha­rýashylyǵy aqparaty» jýr­nal­darynyń redaksııa alqa­synyń múshesi retinde de tanymal. Mun­daı bıik abyroıǵa or­manmen birge tynystaǵan, onyń syrly áýenimen qýattanǵan adamdar ǵana bólenetini anyq.

 

Baqbergen AMALBEK

 

Aqmola oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar