Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Sarapshynyń aıtýynsha, Qazaqstannyń agro ónimniń túr-túrin óndirýde rekord jańartyp, álemdi jaýlap alý áleýeti zor. Bul úshin Qazaqstanda jer, sý, kún – tabıǵattyń barlyq resýrsy bar.
«Qazaqstannyń damýy Izraıl damýyna uqsaıdy. Eki el birdeı jolmen kele jatyr. Izraıl jas memleket bolǵan kezde bizdiń úkimet AgroEksko uıymyn qurdy. Bul keleshektegi eksport úshin jasalǵan ınfraqurylym edi. Jerimizdiń 60 paıyzy – shól dala. Qazir qııar-qyzanaqtan bastap kartop, pııaz, jemisterge deıin bárin ósiremiz. 1 mlrd dollarǵa ónim eksporttaımyz. Al sizderde aýa raıy turǵysynan múmkindik kóbirek. Izraıl sarapshylary Shymkent – Almaty baǵytynda kóp saparlaıdy, bos jatqan jerdi kórip: «Bizde nege osynsha jer joq. Biz baı bolar edik», dep tańǵalady. Taǵam – keleshektiń munaıy, altyny. Álem halqy ash. Qazaqstannyń álemdi jaýlap alýda múmkindigi zor», dep atap ótti Izraıl sarapshysy.
Bul mejege jetý úshin bilikti mamandar men zamanaýı tehnologııalar kerek, agrosalada ınfraqurylym salý qajet. Izraıldik sarapshylar ýnıversıtetter arqyly, mysaly, Shymkentte, tamshylatyp sýarýdy oılap tapqan, shıe qyzanaqtaryn ósiretin álemdegi eń zamanaýı ýnıversıtettiń ızraıldik oqytý júıesi boıynsha zııatkerlik hab salǵysy keledi. Bolashaqta bul hab О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan stýdentteri úshin ortalyqqa aınalady.
«Qazir jergilikti halyq jumys isteýi úshin mamandardy oqytý kerek. Maǵan Izraılden agronomdy shaqyrý qıynǵa soqpaıdy. Biraq olarǵa táýligine 300 dollar tóleýge týra keledi. «Qymbat» mamandy shaqyrǵannan góri, jergilikti mamandardy oqytyp, daıyndaǵanym artyq. Olarǵa durys ınfraqurylym ǵana quryp berý qajet. О́skeleń urpaq – bilimdi adamdar, olarǵa múmkindik berý kerek. Sondyqtan Izraıl júıesiniń negizinde jer, tuqymnan bastap, ónimdi sórege deıin jetkizetin ınfraqurylym qurý qajet», dedi Mıhael Roe.
Bul rette bakalavr jáne magıstratýra túlekteri Izraılge baryp, úsh-tórt aıdyń ishinde júıeni úırenip, tájirıbeden óte alady. Sodan keıin olar Qazaqstanǵa oralyp, jergilikti mamandardy oqytady. Sonymen birge basqa da tájirıbe almasý joldaryn qarastyrý josparlanyp otyr.
«Izraıldegi ınstıtýt Qazaqstan stýdentterine orys tilinde baǵdarlamalar daıyndaı alady, sonymen qatar aǵylshyn tilinde baǵdarlamalar bar. Eger aǵylshyn tilinde PhD alǵysy keletinder bolsa, onda olardyń bastapqy deńgeıi ızraıldik stýdentterdiń deńgeıine sáıkes kelýi kerek. 2-3 aıda deńgeıdi ósirip, kóterýge daıynbyz», dedi Mıhael Roe.
Izraıl jylyna 15-20 qazaqstandyq stýdenttiń oqý aqysyn sýbsıdııalaýǵa da daıyn. Oqý baǵasy Polsha, Germanııa jáne Eýropanyń kóptegen basqa elimen salystyrǵanda áldeqaıda tómen. Sarapshynyń pikirine qaraǵanda, food taqyryby qazir álemde birinshi orynda turǵan másele ekenin túsiný kerek. Qazaqstandyq ónimderdi Eýropa men Amerıkaǵa satýǵa bolady. Sebebi otandyq ónimniń sapasy sheteldikterdi tańdandyrýda. «Atameken» UKP qoldaýymen ınvestorlardy izdeý, jerdi paıdalaný máselelerin sheshýge bolady.
Qazaqstannyń ońtústigindegi oqý oryndary Ierýsalımniń Evreı ýnıversıtetimen bilim berý baǵdarlamalary boıynsha ózara is-qımyl jasaýǵa daıyn. Mysaly, aýyl sharýashylyǵy, azyq-túlik, sý resýrstary jáne ekologııa salalaryn damytýǵa bolady. «Aýyl sharýashylyǵy» baǵytyn damytý sheńberinde akademııalyq zerthanalar men Izraıl fakýltetindegi uqsas júıemen úılesimdi akademııalyq emes zertteýler men ázirlemeler ortalyǵyn qamtıtyn úrdisterdi zertteý ortalyǵyn salý josparlanǵan.
«Osyndaı yntymaqtastyq ıdeıasy – Qazaqstannyń ońtústiginde aýyl sharýashylyǵyn damytý jáne sý resýrstaryn únemdeýge baǵyttalǵan bilim berý jáne ǵylymı hab qurý ekenin atap ótý mańyzdy. Bizdiń ýnıverıstet ǵylymı-zertteý ınfraqurylymy retinde jobaǵa qatysýdy josparlap otyr. Basqasha aıtqanda, strategııalyq memlekettik múdde men sala ókilderin baılanystyrýshy kópir bolady. Jetekshi elderde tapsyrys jáne salalyq kásiporyndar men bıznes-sektordyń qajettilikteri boıynsha ǵylymı, zertteý izdenister dál osylaı qalyptasatyny belgili», dep atap ótti ýnıversıtet prezıdenti Serik Ońalbaıuly.
Tashenev University málimetinshe, qazir oqý ornyna aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy kóptegen kásipker men maman júgingen. Olar aýyl sharýashylyǵy men ósimdik sharýashylyǵynyń da, mal sharýashylyǵynyń da tıimdiligin arttyrý máselesinde zamanaýı tehnologııalardy tartýdyń qıyndyqtaryna tap bolǵan. Osy tehnologııalardy qoldanatyn kásipkerler jergilikti mamandardyń álemdik biliktilik standarttaryna sáıkes kelmeýine baılanysty shet elderdiń ǵylymı-konsýltasııalyq qoldaýyna júginýge májbúr. Al bul prosess qymbatqa túsedi, kóp jaǵdaıda kásipker ótelmeıtin qarjylyq shyǵyndardy kóteredi.
