Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Sarapshylar polıak prezıdenti Andjeı Dýdanyń bul ótinishi «durys jasalǵan sheshim emes» ekenin aıtady, óıtkeni «ıadrolyq qarýlardy Reseıge jaqyndatý olardy osal etip kórsetip qana qoımaı, áskerı turǵydan da paıdasyz qylmaq». Al Aqúı bolsa mundaı ótinish túspegenin málimdedi. Dese de AQSh pen onyń odaqtastary Reseıdi ıadrolyq qarý qoldanýdan tyıýǵa tyrysyp jatqany anyq. Buǵan deıin AQSh ákimshiligi birneshe ret áskerı jattyǵýlar da uıymdastyrdy.
«The Guardian» basylymy «Negizi Andjeı Dýdanyń ıadrolyq qarý týraly málimdemesi kórshiles Belarýs konstıtýsııasyna Reseıdiń ıadrolyq qarýyn óz terrıtorııasynda ornalastyrýǵa ruqsat beretin ózgeristerden keıin aıtylǵan» dep málimdeıdi. Polsha prezıdenti eliniń ıadrolyq qarý almasýǵa qatysý áleýetiniń bar ekenin aıtyp, onda qabyldaýshy eldiń ushqyshtary óz jerinde saqtalǵan AQSh ıadrolyq bombalarymen ushýǵa úıretiletinin málimdegen edi.
Amerıkanyń ıadrolyq qarýyn Polshaǵa berý Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa (NPT) qaıshy keledi. Sondaı-aq «qyrǵı-qabaq soǵys» aıaqtalǵannan keıin 1997 jyly NATO men Reseı arasyndaǵy aktini buzýy múmkin. Onda NATO quramyndaǵy jańa múshe elderdiń aýmaǵynda ıadrolyq qarýdy ornalastyrmaý týraly aıtylǵan. Alaıda Reseı qazir de bul zań boıynsha bekitilgen óz mindettemelerin buzyp otyr.
Sonymen qatar ıadrolyq sarapshylardyń bir toby bul másele Polsha nemese NATO úshin strategııalyq maǵynaǵa ıe emes ekenin aıtady. Amerıkalyq ǵalymdar federasııasy (FAS) bolsa Eýropada qyrǵı-qabaq soǵystan keıin AQSh-tyń Nıderland, Belgııa, Germanııa, Italııa jáne Túrkııada 100 ıadrolyq oqtumsyǵy baryn málimdedi. Biraq bul qarýdyń barlyǵy áskerı turǵydan eskirgen jáne Reseımen soǵys bolǵan jaǵdaıda qoldanýǵa bolmaıtyn V61 bombalary. Qarý-jaraqty baqylaý jónindegi sarapshylar olardy Eýropadan shyǵarýdy kópten beri talap etip keledi. Degenmen The Guardian-nyń málimdeýinshe, olar qaýip-qaterdi baqylaýǵa múmkindik beretin empennasııasy bar B61-12 retinde jańartylyp, osy jyly qoldanylady dep kútilýde. Sondaı-aq bombalar AQSh-tyń qazirgi ıadrolyq arsenalynyń bir bóligi bolýy múmkin jańa F-35A Lightning II jasyryn ıstrebıtelderine ornalastyrylady. Osy oraıda FAS ıadrolyq aqparattyq joba dırektory Hans Krıstensen Eýropadaǵy B61-12 qoımalary jańartylyp, nyǵaıtylyp jatqanyn aıtty. «Mundaı árekettiń sebebi qarýly kúshterdi kún ótken saıyn artyp kele jatqan reseılik zymyrandardyń qaýip-qaterinen qorǵaý, sondyqtan NATO-nyń ıadrolyq qarýdy Reseı shekarasyna jaqyndatý týraly sheshim qabyldaýy tańǵalarlyq sheshim bolar edi», dedi Krıstensen «The Guardian» basylymyna bergen suhbatynda.
Sarapshylardyń bir toby «Polsha negizi bir jaǵynan bul máseleni tekten-tekke kóterip otyrǵan joq» deıdi. О́ıtkeni Vladımır Pýtın Ýkraınanyń taǵy tórt aımaǵyn anneksııalaı otyryp, Reseı terrıtorııasyn qorǵaý úshin qolyndaǵy bar múmkindikti paıdalanamyn dep qorqytty. Ol bul málimdemeni Ýkraınanyń qarsy shabýylynan Reseı kúshteri keıin sheginip bara jatqan kezde aıtqan edi. Aqúı sol kezde eger Pýtın ıadrolyq qarýdy qoldanatyn bolsa, onyń «zardaptary» týraly eskertti (reseılik sheneýnikterge jeke eskertý jasady) biraq onyń qandaı bolatynyn naqtylamady. Dese de, Polshanyń syrtqy ister mınıstri Zbıgnev Raý ótken aptada ıadrolyq sıpatta qarsylyq kórsetilmese de, zardaptary «aýyr» bolýy kerek dedi. Al AQSh Ortalyq qolbasshylyǵynyń burynǵy basshysy jáne Ortalyq barlaý basqaramasynyń dırektory bolǵan Devıd Petreýs jeksenbi kúni NATO Ýkraınadaǵy reseılik kúshterge ádettegideı soqqy berýi múmkin, tipti Reseıdiń Qara teńiz flotynyń sýǵa batýy da ǵajap emes ekenin aıtty.
Al shyndyǵynda, NATO-nyń kez kelgen áreketke qatysýy ekitalaı, óıtkeni bul úshin onyń 30 múshesiniń kelisimi qajet. Ol Vashıngton jáne onyń Ulybrıtanııa sııaqty eń jaqyn odaqtastarymen baılanysty bolýy yqtımal.
Qazir de áskerı áreketti josparlaýshylar aldynda turǵan dılemma – Pýtın ıadrolyq qarýdy qoldanǵan jaǵdaıda áskerı paıda kórmeıtindeı etip jospar qurý, sondaı-aq NATO men Reseı arasyndaǵy ıadrolyq soǵysqa ákeletindeı Reseıdiń yqpaly kúshti emestigin aıqyndaý. Alaıda Máskeý Qara teńizdiń ústinde «demonstrasııalyq» ıadrolyq jarylys nemese kez kelgen eldiń elektr ınfraqurylymyn órtep jiberetin elektromagnıttik ımpýls týdyratyn bıiktiktegi áýe atqylaýyn uıymdastyra alady.
Árıne, NATO-da qarap qalmaıdy. Ol Kıevke qarý-jaraq, sonyń ishinde ýkraındyqtar surap otyrǵan alys qashyqtyqqa ushatyn zymyrandar men ushaqtardyń sanyn ulǵaıtýy múmkin. Ol kezde NATO-nyń Ýkraınadaǵy reseılik áskerı nysandarǵa naqty soqqy berýi úlken rezonans týdyryp, saıasatkerler 80 jylǵa jýyq ýaqyt boıy boldyrmaýǵa tyrysyp kelgen qaqtyǵys týyndaıdy. Munyń arty Reseı-NATO soǵysyna aınalady.
«Iаdrolyq qarýdy qoldanýǵa degen áreket úlken mańyzǵa ıe másele. Sondyqtan ony qoldanamyn dep orynsyz eskerte berýdiń qajeti joq, sebebi sonyń ózi qaýip ákelýi ábden múmkin», deıdi Garvard Kennedı mektebiniń Belfer ortalyǵyndaǵy Atomdyq baqylaý jobasynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Marıana Býgerın.
Polsha osylaısha, Reseıdiń yzǵarynan qorǵanýdy uıǵaryp otyr. AQSh ıadrolyq qarýynyń óz jerinde ornalasqany polıak jurtyna tynyshtyqty qamtamasyz etýine kepildik bermese de, «jaýdyń» sekem alatynyna senimdi.
Qazaqstan bolsa álemdegi qaýipsizdikti qamtamasyz etýde mańyzdy ról atqaryp otyr. Elimiz ıarolyq qarýdan tolyqtaı bas tartty. Qazaqstan qaqtyǵystan japa shekken Ýkraına halqyna Polsha aýmaǵy arqyly gýmanıtarlyq kómek jibergen edi.
