Balyqtyń osy túriniń Kaspıı teńizi men Jaıyqta ǵana ósip-ónetinin biletin qaı qazaqtyń da buǵan áp degende sene qoıýy ekitalaı. Basynda biz de solaı oılaǵanbyz. Qarǵaly sý qoımasy mańyndaǵy toǵandarǵa «Ardaǵym» sharýa qojalyǵy 10 myń dana bekire shabaǵyn Atyraýdan ákelip jibergenine kýá bolǵanymyzda da osy bir sharýanyń bolashaǵy bar degenge ılana qoımaǵanymyz ras. Biraq, óńir úshin tyń sala, tosyn jańalyq retinde bul jóninde oblystyq gazetke jazǵanymyz da esimde. Degenmen, jeri bólek, sýy basqa bekire balyǵy jersinip ketse, qane, degen ekiudaı pikir kókeıde keptelip qalǵan-dy. Arada biraz ýaqyt – tabany kúrekteı segiz jyl óte shyǵypty. Bekire balyǵynyń taǵdyry ne boldy eken degen oımen «Ardaǵym» sharýa qojalyǵynyń basshysy Qalı Ismaıylovpen kezdesip, balyq týraly barlyq jaıtty óz aýzynan estýdi uıǵardyq.
– Ol kezde egemendiktiń eleń-alań ýaqyty bolatyn. О́z kásibińdi ashýǵa áli eshkim bel sheship kirise qoımaǵan shaq-ty. Táýekel dep osy «Ardaǵym» sharýa qojalyǵyn quryp, bankrotqa ushyraǵan sý toǵandaryn 49 jylǵa jalǵa aldym da jumysty bastap kettim. Árıne, sharýany mal ósirýden bastadyq. Kelesi jyly sý toǵandarynda tuqy balyǵyn ósirýdi qolǵa aldyq. Bul kezde taýarly balyq sharýashylyǵymen aınalysatyn sharýa qojalyǵy búkil respýblıka boıynsha jalǵyz-aq biz boldyq desem artyq aıtqandyq bolmas. Jyl ótpeı jatyp-aq, toǵan sharýashylyǵynyń tuqy balyǵyn ónerkásiptik óndirý qýatyna shyqtyq. Bir jylda 400 tonna balyq óndirip, ótkizdik. Mal sol kezdegi balyqshylardy jáne sharýa qojalyǵynyń basqa da músheleriniń tirshiligin aıyrýǵa kádege asty. Árıne, toǵan sharýashylyǵynyń jınalyp qalǵan qaryzyn óteý ońaıǵa soqpady. Mal ósirdik, azdap egin ektik, balyq ótkizdik. Áıteýir, tirshilik jalǵasyp jatty. Sóıtip, júrgende osy toǵandarda bekire balyǵyn ósirýdi qolǵa alsam qaıtedi degen oı keldi. Solaı óńir úshin tosyn sharýany qolǵa alyp, jańa kásipti bastap kettik, – deıdi «Ardaǵym» sharýa qojalyǵynyń basshysy Qalı Ismaıylov.
Bir qaraǵanda, bekireniń basqa balyqtardan ne aıyrmashylyǵy bar, sý bolsa, jemi bolsa, bolmaı ma deýshiler de tabylýy múmkin. Olar qatty qatelesedi. Bekire ósetin sý da, onyń qorektenetin azyǵy da bólek. Ony bekire ósetin Kaspıı men Jaıyqtyń boıyn jaılaǵandar biletin bolar. Qalı Ismaıylov ta bekire ósirýdiń qyr-syryna júre- bara qanyqty. Balyq jaıly, balyq sharýashylyǵy týraly oqymaǵan kitaby qalmady, aqyl-keńes alýdan da qashpady. Atyraý balyq zaýytynan qyzmetinen qysqarǵan bekire ósirýshi-balyqshysy Lıda Krasnovany da alyp kelgen ózi. Almatyda turatyn, kezinde Qazaqstan Balyq sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary bolǵan, taýarly balyq sharýashylyǵynyń bilgiri Borıs Chaıkınniń aqyl-keńesine talaı ret júgingeni bylaı tursyn, áli de baılanysyn úzbeı keledi. Alǵashqy toppen ákelip, toǵanǵa jiberilgen 10 myń shabaqtyń 10 paıyzy ǵana tirshiligin jalǵastyrǵanda kóńili qaıaý tartyp júre bergeni de ras. Sóıtse, toǵanǵa jiberilgen shabaqtardyń jaýy kóp bolyp shyqty. Shaǵalalar, qundyz, sý tyshqany jáne basqadaı zııankester shabaqtarǵa qumar kórinedi. О́zi qolǵa alǵan sharýany orta jolda qaldyrýdy ar sanap, jyl saıyn toǵandardaǵy balyqtardy tolyqtyryp otyrdy. Ol úshin bankten nesıe aldy.
– Qazir bizdiń toǵandarymyzda Atyraýdan ákelingen bekirelermen birge Sibir bekiresi, súıirik, qurtpa, amerıkalyq bekire, shoqyr balyqtary ósiriledi. Olardy jazda jaıylym toǵandarynda ustaımyz. Ol úshin sáýir aıynyń aıaǵyna taman qysqy toǵannan jazǵy toǵanǵa aýystyramyz. Munyń ózi asa uqyptylyqty qajet etetin sharýa. Balyqtar men shabaqtardy aýmen aýlap, zalalsyzdandyrylǵan ydysqa salyp, sonymen bir mezgilde ólshep, sanap ekinshi ydysqa salady, sodan keıin muqııat tasymaldap, jazǵy toǵanǵa jiberemiz. Qysqy toǵanǵa kóshirgende de osyndaı jumystar jasalady, – deıdi Qalı Ismaıylov.
Bir qyzyǵy, qysta bekire toǵannyń tabanynda jatyp, jazdaı jınaǵan óziniń maıymen qorektenetin kórinedi, jazǵa shyqqanda 10 paıyz salmaǵyn joǵalatatyny da sondyqtan eken. Qalı Ismaıylovtyń aıtýynsha, Kaspıı jáne Sibir bekireleri 8-10 jylda, qorytpa 15 jyldan keıin ýyldyryq shashady. Taýarly ashanalyq bekireniń memlekettik standartyna sáıkes salmaǵy 1,2 keli quraýy tıis. Al, bekire balyǵy 100 jyl ómir súredi jáne baıaý ósedi. Bekire jylyna 100-200 gramm ǵana salmaq qosady. Qazir toǵandardaǵy balyqtardy jazǵy jaıylym toǵandaryna jiberý bastalǵan. Munda ýyldyryqtardy uryqtandyrý úshin «Veısa» apparaty paıdalanylady. Túmen qalasynan balyqtardyń ári qaraı ósirýge jaramdylyǵyn anyqtaý úshin anyqtaıtyn «ÝZI» apparatymen maman shaqyrtylypty. Olar balyqtardy jynysyna qaraı anyqtap, densaýlyǵyna tekserý júrgizedi. Toǵandardaǵy balyqtarǵa kúnine 500 kelige deıin jem beriledi.
– Shyny kerek, balyqtyń jemi óte qymbat. Basynda Fınlıandııadan 1 kelisin 3,5 eýroǵa satyp alyp júrdik. Keıin Reseıden, Astanada balyqtyń jemin óndiretin zaýyt ashylǵan soń sol zaýyttan, Balqashtan balyq maıyn jetkizýdi jolǵa qoıdyq. Jemniń keıbir túrlerin ózimiz de daıyndaýǵa qol jetkizdik. Aqtóbedegi «Ramazan» JShS-nan satyp alamyz. Osynyń barlyǵy qarjy salýǵa ıtermeleıdi. Sondyqtan jyl saıyn bankterden nesıe alamyz. Ázirge qaıtarym bola qoıǵan joq. Aldaǵy kúnnen úmitimiz mol, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy.
Sharýa qojalyǵynyń toǵandarynda ósirilgen bekire tuqymdas balyqtar tapsyrys berýshilerge ótkizile bastapty. «Ardaǵymnyń» bekirelerin turaqty túrde satyp alatyn meıramhanalar da bar eken. Mysaly, «Chındaı» meıramhanasy eki jyldan beri osy sharýashylyqpen áriptestik baılanys jasap, bekire balyǵyn satyp alady eken. Sondaı-aq, «Ardaǵym» sharýa qojalyǵynyń toǵandarynda aqyly balyq aýlaý da uıymdastyrylady. Árıne, osynda kelip, balyq aýlap, tynyǵyp qaıtýǵa yntalylar barshylyq. Onyń ústine sharýa qojalyǵy osy jerden shaıhana jáne pantamen emdeý ornyn ashyp qoıǵan, balyq aýlap, saýnaǵa túsip, pantaǵa býlanyp, emdelýge qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵandar qatary jyl saıyn kóbeıip kele jatqan kórinedi. Ras, baǵasy da qymbattaý. Biraq, tutynýshylarǵa kórsetiletin qyzmet te soǵan turady. Maraldyń pantasy Shyǵys Qazaqstan oblysy Qatonqaraǵaı aýdanynan jetkiziledi eken.
Qalı Ismaıylov Atyraý balyq zaýytynan ákelingen alǵashqy toptaǵy bekire shabaqtarynyń endi birer jylda ýyldyryq shashatynyn kóńilge medeý tutady. Qazirdiń ózinde 5-6 keli salmaq tartatyndary bar ekenin dátke qýat etedi. Iаǵnı qolǵa alǵan istiń qaıtarymy bolar kez de jaqyn. Kókeıinde júrgen armannyń oryndalatynyna senimdi. Sondyqtan bolsa kerek, nemereleri Jasulan men Momynjandy Máskeýdegi balyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda oqytyp jatqany. «Osynyń barlyǵyn nemerelerim úshin istep jatyrmyn. Solar óz isimdi jalǵastyrady dep oılaımyn», deıdi Qalı aǵa.
Satybaldy SÁÝIRBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Aqtóbe oblysy.
– Ol kezde egemendiktiń eleń-alań ýaqyty bolatyn. О́z kásibińdi ashýǵa áli eshkim bel sheship kirise qoımaǵan shaq-ty. Táýekel dep osy «Ardaǵym» sharýa qojalyǵyn quryp, bankrotqa ushyraǵan sý toǵandaryn 49 jylǵa jalǵa aldym da jumysty bastap kettim. Árıne, sharýany mal ósirýden bastadyq. Kelesi jyly sý toǵandarynda tuqy balyǵyn ósirýdi qolǵa aldyq. Bul kezde taýarly balyq sharýashylyǵymen aınalysatyn sharýa qojalyǵy búkil respýblıka boıynsha jalǵyz-aq biz boldyq desem artyq aıtqandyq bolmas. Jyl ótpeı jatyp-aq, toǵan sharýashylyǵynyń tuqy balyǵyn ónerkásiptik óndirý qýatyna shyqtyq. Bir jylda 400 tonna balyq óndirip, ótkizdik. Mal sol kezdegi balyqshylardy jáne sharýa qojalyǵynyń basqa da músheleriniń tirshiligin aıyrýǵa kádege asty. Árıne, toǵan sharýashylyǵynyń jınalyp qalǵan qaryzyn óteý ońaıǵa soqpady. Mal ósirdik, azdap egin ektik, balyq ótkizdik. Áıteýir, tirshilik jalǵasyp jatty. Sóıtip, júrgende osy toǵandarda bekire balyǵyn ósirýdi qolǵa alsam qaıtedi degen oı keldi. Solaı óńir úshin tosyn sharýany qolǵa alyp, jańa kásipti bastap kettik, – deıdi «Ardaǵym» sharýa qojalyǵynyń basshysy Qalı Ismaıylov.
Bir qaraǵanda, bekireniń basqa balyqtardan ne aıyrmashylyǵy bar, sý bolsa, jemi bolsa, bolmaı ma deýshiler de tabylýy múmkin. Olar qatty qatelesedi. Bekire ósetin sý da, onyń qorektenetin azyǵy da bólek. Ony bekire ósetin Kaspıı men Jaıyqtyń boıyn jaılaǵandar biletin bolar. Qalı Ismaıylov ta bekire ósirýdiń qyr-syryna júre- bara qanyqty. Balyq jaıly, balyq sharýashylyǵy týraly oqymaǵan kitaby qalmady, aqyl-keńes alýdan da qashpady. Atyraý balyq zaýytynan qyzmetinen qysqarǵan bekire ósirýshi-balyqshysy Lıda Krasnovany da alyp kelgen ózi. Almatyda turatyn, kezinde Qazaqstan Balyq sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary bolǵan, taýarly balyq sharýashylyǵynyń bilgiri Borıs Chaıkınniń aqyl-keńesine talaı ret júgingeni bylaı tursyn, áli de baılanysyn úzbeı keledi. Alǵashqy toppen ákelip, toǵanǵa jiberilgen 10 myń shabaqtyń 10 paıyzy ǵana tirshiligin jalǵastyrǵanda kóńili qaıaý tartyp júre bergeni de ras. Sóıtse, toǵanǵa jiberilgen shabaqtardyń jaýy kóp bolyp shyqty. Shaǵalalar, qundyz, sý tyshqany jáne basqadaı zııankester shabaqtarǵa qumar kórinedi. О́zi qolǵa alǵan sharýany orta jolda qaldyrýdy ar sanap, jyl saıyn toǵandardaǵy balyqtardy tolyqtyryp otyrdy. Ol úshin bankten nesıe aldy.
– Qazir bizdiń toǵandarymyzda Atyraýdan ákelingen bekirelermen birge Sibir bekiresi, súıirik, qurtpa, amerıkalyq bekire, shoqyr balyqtary ósiriledi. Olardy jazda jaıylym toǵandarynda ustaımyz. Ol úshin sáýir aıynyń aıaǵyna taman qysqy toǵannan jazǵy toǵanǵa aýystyramyz. Munyń ózi asa uqyptylyqty qajet etetin sharýa. Balyqtar men shabaqtardy aýmen aýlap, zalalsyzdandyrylǵan ydysqa salyp, sonymen bir mezgilde ólshep, sanap ekinshi ydysqa salady, sodan keıin muqııat tasymaldap, jazǵy toǵanǵa jiberemiz. Qysqy toǵanǵa kóshirgende de osyndaı jumystar jasalady, – deıdi Qalı Ismaıylov.
Bir qyzyǵy, qysta bekire toǵannyń tabanynda jatyp, jazdaı jınaǵan óziniń maıymen qorektenetin kórinedi, jazǵa shyqqanda 10 paıyz salmaǵyn joǵalatatyny da sondyqtan eken. Qalı Ismaıylovtyń aıtýynsha, Kaspıı jáne Sibir bekireleri 8-10 jylda, qorytpa 15 jyldan keıin ýyldyryq shashady. Taýarly ashanalyq bekireniń memlekettik standartyna sáıkes salmaǵy 1,2 keli quraýy tıis. Al, bekire balyǵy 100 jyl ómir súredi jáne baıaý ósedi. Bekire jylyna 100-200 gramm ǵana salmaq qosady. Qazir toǵandardaǵy balyqtardy jazǵy jaıylym toǵandaryna jiberý bastalǵan. Munda ýyldyryqtardy uryqtandyrý úshin «Veısa» apparaty paıdalanylady. Túmen qalasynan balyqtardyń ári qaraı ósirýge jaramdylyǵyn anyqtaý úshin anyqtaıtyn «ÝZI» apparatymen maman shaqyrtylypty. Olar balyqtardy jynysyna qaraı anyqtap, densaýlyǵyna tekserý júrgizedi. Toǵandardaǵy balyqtarǵa kúnine 500 kelige deıin jem beriledi.
– Shyny kerek, balyqtyń jemi óte qymbat. Basynda Fınlıandııadan 1 kelisin 3,5 eýroǵa satyp alyp júrdik. Keıin Reseıden, Astanada balyqtyń jemin óndiretin zaýyt ashylǵan soń sol zaýyttan, Balqashtan balyq maıyn jetkizýdi jolǵa qoıdyq. Jemniń keıbir túrlerin ózimiz de daıyndaýǵa qol jetkizdik. Aqtóbedegi «Ramazan» JShS-nan satyp alamyz. Osynyń barlyǵy qarjy salýǵa ıtermeleıdi. Sondyqtan jyl saıyn bankterden nesıe alamyz. Ázirge qaıtarym bola qoıǵan joq. Aldaǵy kúnnen úmitimiz mol, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy.
Sharýa qojalyǵynyń toǵandarynda ósirilgen bekire tuqymdas balyqtar tapsyrys berýshilerge ótkizile bastapty. «Ardaǵymnyń» bekirelerin turaqty túrde satyp alatyn meıramhanalar da bar eken. Mysaly, «Chındaı» meıramhanasy eki jyldan beri osy sharýashylyqpen áriptestik baılanys jasap, bekire balyǵyn satyp alady eken. Sondaı-aq, «Ardaǵym» sharýa qojalyǵynyń toǵandarynda aqyly balyq aýlaý da uıymdastyrylady. Árıne, osynda kelip, balyq aýlap, tynyǵyp qaıtýǵa yntalylar barshylyq. Onyń ústine sharýa qojalyǵy osy jerden shaıhana jáne pantamen emdeý ornyn ashyp qoıǵan, balyq aýlap, saýnaǵa túsip, pantaǵa býlanyp, emdelýge qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵandar qatary jyl saıyn kóbeıip kele jatqan kórinedi. Ras, baǵasy da qymbattaý. Biraq, tutynýshylarǵa kórsetiletin qyzmet te soǵan turady. Maraldyń pantasy Shyǵys Qazaqstan oblysy Qatonqaraǵaı aýdanynan jetkiziledi eken.
Qalı Ismaıylov Atyraý balyq zaýytynan ákelingen alǵashqy toptaǵy bekire shabaqtarynyń endi birer jylda ýyldyryq shashatynyn kóńilge medeý tutady. Qazirdiń ózinde 5-6 keli salmaq tartatyndary bar ekenin dátke qýat etedi. Iаǵnı qolǵa alǵan istiń qaıtarymy bolar kez de jaqyn. Kókeıinde júrgen armannyń oryndalatynyna senimdi. Sondyqtan bolsa kerek, nemereleri Jasulan men Momynjandy Máskeýdegi balyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda oqytyp jatqany. «Osynyń barlyǵyn nemerelerim úshin istep jatyrmyn. Solar óz isimdi jalǵastyrady dep oılaımyn», deıdi Qalı aǵa.
Satybaldy SÁÝIRBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Aqtóbe oblysy.
