«Taza kómir» tehnologııalary engiziledi

2035 jylǵa deıingi tujyrymdama ázirlendi

Energetıka mınıstri Bolat Aqsho­laqovtyń habarlaýynsha, qazir elimizde Birtutas elektr qýaty júıesi turaqty jumys isteıdi. Bıyl 16 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha eksportty eskere otyryp, elektr energııasyn óndirý 86,9 mlrd kVt saǵatty qurady. Bul byltyrǵy uqsas kezeńdegi kórsetkishten 1,4%-ǵa tómen.

Mınıstrdiń aıtýynsha, tutynýdyń tómendeýi kóbine sıfrlyq maınıng boıynsha zańsyz qyzmetti júzege asyrǵan tulǵalardy anyqtaýǵa qatysty júrgizilgen jumystarmen baılanysty. Osyǵan oraı energııa júıesiniń ótken jyldardaǵy jumys dınamıkasyn eskere otyryp, Energetıka mınıstrliginiń baǵalaýy negizinde 2022-2023 kúzgi-qysqy kezeńde energııa júıesindegi eń joǵary júkteme shamamen 16,1 GVt-ty quraıdy dep kútilýde.

О́ńirlerde jylytý maýsymy bas­taldy. Energııa óndirýshi jáne berýshi uıymdardyń daıyndyǵy 95%-dy quraıdy. Qýat kózderiniń qoımalarynda 4,1 mln tonna kómir jáne 81 myń tonna mazýt jınaqtalǵan. Bul bekitilgen nor­malarǵa sáıkes keledi. Energııa óndirýshi jáne berýshi uıymdarǵa kúzgi-qysqy kezeńdegi jumysqa ázirlik pas­porttaryn berý rásimderi aıaqtaldy. Nátı­jesinde, energııa óndirýshi uıymdarǵa 95 pasport, energııa berýshi uıymdarǵa 66 pasport berildi.

Mınıstr vedomstvonyń elektr energetıkasy salasyn damytýdyń 2035 jylǵa deıingi tujyrymdamasyn daıyndaǵanyn atap ótti. Ony iske asyrý úshin birqatar júıeli shara qabyldaý talap etiledi. «Birinshiden, elektr energııasyn ortalyqtandyrylǵan satyp alý-satý negizinde jumys isteýdiń jańa modeline kóshý arqyly elektr energııasy naryǵyn reformalaý qajet», dedi B.Aqsholaqov.

Memleket basshysynyń «Tarıf­ti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdar­la­masyn engizý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý sheńberinde generasııalaý sektorynda energııa kózderin damytýǵa, ınvestısııalardy jumsaýdyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge jáne memleket tarapynan baqylaýdy kúsheıtýge baǵyttalǵan sharalar toptamasy daıyndaldy. Aldaǵy energetıkalyq aýysý sheńberinde «taza kómir» tehnologııalary, jańartylatyn energetıka, zamanaýı gaz jáne atom generasııasy, Smart Grid zııatkerlik júıesin qoldana otyryp, ESG qaǵıdattary negizinde damytý jónindegi sharalar ázir­lendi.

«Bul sharalar mınıstrlik ázirlegen Elektr energetıkasy salasyn damytýdyń 2035 jylǵa deıingi tujyrymdamasynyń jobasy sheńberinde kózdelgen. Tujy­rym­damany mınıstrlik qazan aıynda memlekettik organdarmen kelisý qory­tyndylary boıynsha Úkimet qaraýy­na engizýdi josparlap otyr», dedi B.Aq­sho­laqov.

Generasııalaıtyn qýattardyń tozýyn 15%-ǵa tómendetý maqsatynda 2035 jylǵa qaraı «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» jańa tarıftik saıasatyna kóshý aıasynda tarıf belgileý tásilderin transformasııalaý talap etiledi. Bul jyl saıynǵy ınvestısııalar kólemin 3 esege arttyrýdy talap etedi. Vedomstvo energııa óndirýshi uıymdardyń menshik ıeleriniń rólin kúsheıtýdi qamtamasyz etýdi oryndy dep sanaıdy. Máselen, ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý kezinde óz qarajatyn salý boıynsha sharalar belgilenedi. Budan basqa, jobalardy irikteý kezinde nysanaly kórsetkishter men is-sharalardy, onyń ishinde negizgi jabdyqtyń tozýyn, otynnyń úlestik shyǵynyn azaıtý, ekologııalyq kórsetkishterdi jaqsartý jónindegi is-sharalardy belgileý jos­par­lanǵan. Sondaı-aq sýbektilerdiń jarııa tyńdaýlar jáne ashyq satyp alýlar ótkizýi arqyly energııa óndirýshi uıymdardyń qarajatyn paıdalanýdyń ashyqtyǵy qamtamasyz etiledi. Bul ret­te jóndeý jumystaryn júrgizý kezeń­inde ýákiletti organ tarapynan sapa baqy­lanady.

«Búgingi tańda elektr qýaty naryǵy aıasynda salaǵa salynǵan ınvestısııalardy qaıtarýǵa jumsalatyn qarajat kó­lemine lımıt belgilendi. Qazirgi lımıt 32 mlrd teńgege teń jáne 100 mlrd teńgege ulǵaıtýdy talap etedi», dedi B.Aqsho­laqov.

Kómir – arzan qýat kózi

Investısııalar aǵynyn qamtamasyz etý maqsatynda elektr qýaty nary­ǵyn­daǵy qoldanystaǵy tarıfti aıyna 1 MVt úshin qazirgi 590 myń teńgeden 885 myń teńgege deıin ulǵaıtý qajet.

Energetıka mınıstri elektr energııa­syna orta merzimdi qajettilikti jabý úshin generasııa sektoryndaǵy birqatar joba pysyqtalyp jatqanyn habarlady. Jumys istep turǵan energııa óndirýshi uıymdardy qalpyna keltirý jáne keńeıtý jónindegi jumys sheńberinde shamamen 2,3 GVt-ty engizý qosymsha qamtamasyz etiledi. Atalǵan jobalardyń basym bóligi – shamamen 2,3 GVt kómir generasııasyn engizýdi kózdeıdi.

«Kómirdiń qoljetimdiligi jáne da­myǵan kólik ınfraqurylymy kómir ón­dirýdiń senimdiligin jáne elektr energııasynyń tómen qunyn anyqtaıdy. Bul – ekonomıkanyń básekege qabilet­tiliginiń negizi», dedi B.Aqsholaqov.

Osy jobalardy iske asyrý kezinde qazirgi zamanǵy tehnologııalar, onyń ishinde «taza kómir» tehnologııalary (tútin gazdaryn súzýdiń ozyq júıeleri, kómirqyshqyl gazyn ustaý tehnologııalary, kómirdi sıklishilik gazdandyrý jáne t.b.) qoldanylady.

Mınıstr elimizdegi jańartylatyn energııa kózderin (JEK) damytý pers­pektıvalary týraly baıandady. «Búginde elde jıyntyq qýaty shamamen 2 300 MVt bolatyn 140-tan astam JEK obektisi jumys isteıdi, elektr energııasyn jalpy óndirýdegi JEK úlesi 3,7%-dy quraıdy. JEK sektoryna tartylǵan ınvestısııalardyń jalpy kólemi 1 trln teńgeden astam», dedi B.Aqsholaqov.

Osy jyly JEK-ten alynǵan elektr energııasynyń kólemi 4,5 mlrd kVt/saǵ nemese óndiristiń jalpy kóleminiń 4%-y kóleminde boljanady. Bul rette qarjy-esep aıyrysý ortalyǵymen qol qoıylǵan sharttar sheńberinde 3 jyl ishinde jıyntyq qýaty 850 MVt-tan asatyn 48 JEK obektisin qosymsha engizý josparlanǵan.

Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda JEK obektilerin salý boıynsha aýqymdy jobalardy iske asyrýǵa bastama jasaǵan Fransııa, Birikken Arab Ámirlikteri, Saýd Arabııasy kompanııalarymen kelissózder jalǵasady. Bul kompanııalar elektr energııasynyń qunyn qazirgi aýksıondyq baǵadan tómen satýdy usynady jáne jeke kelisimder jasaýdy suraıdy.

«Nysanaly ındıkatorlarǵa sáıkes 2025 jylǵa qaraı elektr energııasyn jalpy óndirýdegi JEK úlesi 6%-ǵa teń bolýǵa tıis. Osy ındıkatorǵa qol jetkizý boıynsha sharalar qabyldaý sheńberinde qarasha aıynda jıyntyq qýaty 690 MVt JEK jobalary boıynsha aýksıondyq saýda-sattyq ótkizý josparlanǵan», dedi B.Aqsholaqov.

«Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ basqarma tóraǵasy Almasadam Sátqa­lıev­tiń aıtýynsha, energetıkalyq teńgerimge sáıkes 2035 jylǵa qaraı elektr qýatyna qajettilik shamamen 27 GVt deńgeıinde bolmaq.

«Qazir Qazaqstandaǵy stansalardyń qýaty 16 200 MVt quraıdy. 2035 jylǵa qaraı shamamen 17 GVt jańa bazalyq, ıkemdi jáne jańartylatyn energııa qýattaryn salý qajet. Onyń shamamen 11 GVt-yn qor júzege asyrady», dedi A.Sátqalıev.

Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Zııandy zattardy azaıtady

Búginde «Samuryq-Qazyna» qory energetıka salasynda 6 basym jobany iske asyra bastady. Quny 1,2 trln teńgeni quraıtyn jobalar 2023 jylǵa deıin oryndalady. «Basym jobalar aıasynda jalpy somasy 9 trln teńgeden asatyn 14 jobany iske asyrý josparlanǵan. Atom elektr stansasyn salýdyń uzaq ýaqytyn eskere otyryp, jaqyn arada kómir óndiretin jańa qondyrǵylardy salý qajet bolady. Ekibastuzda qýaty shamamen 1 200 MVt bolatyn jańa GRES salý máselesi qarastyrylyp jatyr», dedi A.Sátqalıev.

Qor basshysy Almatynyń ekinshi jylý elektr stansasynda 600 MVt bý-gaz qondyrǵysyn salý jobasy boıynsha qarjylandyrý maquldanǵanyn atap ótti. Osy aıda ashyq tender ótkiziledi. Sondaı-aq úshinshi jylý elektr stansasynda 450 MVt bý-gaz qondyrǵysyn salý aýksıondyq saýda-sattyq mehanızmi boıynsha júzege asyrylady. Aýksıon aldaǵy jeltoqsan aıynda ótedi. 1-JEO 250 MVt bý-gaz qondyrǵysyn salý boıynsha «Samuryq-Qazyna» qory Energetıka mınıstrligimen jobany iske asyrý men qarjylandyrý tetigin Almaty energetıkalyq keshenin gazdandyrý jobalaryn júzege asyrý maqsatynda gaz ınfraqurylymyn salý máseleleri pysyqtalýda.

Premer-Mınıstr el ekonomıka­synyń ornyqty damýy energetıka salasynyń turaqty jumysyna tikeleı baılanysty ekenin atap ótti. Qazir elektr energetıkasy úshin kúrdeli jaǵdaı qalyptasty. «Ekonomıkaǵa qosymsha qýat kózderi qajet. Sondaı-aq bul salanyń klımatqa teris áserin azaıtý da ońaı bolyp turǵan joq. Bul – jahandyq dılemma, onyń eki jaqqa da tıimdi balansyn tabý kerek», dedi Á.Smaıylov.

Búginde óndiriletin energııanyń 80%-dan astamy kómir men munaı sekildi qazba otyndarynan alynyp otyr.

«Aldaǵy ýaqytta bul salada aıtar­lyqtaı ózgeris bola qoımaýy da múmkin. Degenmen kómirqyshqyl gazyn aýaǵa jibermeı ustap qalý jáne ony kádege jaratý, atmosferaǵa shyǵatyn zııandy qaldyqtardy azaıtý úshin jańa tehnologııalardy qoldanýǵa basymdyq beriledi. Biz ekologııalyq balansty saqtaýǵa, jasyl jelekti, orman alqaptaryn kóbeıtýge barynsha kóńil bólemiz», dedi Premer-Mınıstr.

Sondaı-aq ol energetıkalyq ınfra­qu­rylymdy damytý máselesin de sheshý qajet ekenin atap ótti. Mysaly, óńirlerde elektr jelileriniń tozýy shamamen 65%-dy quraıdy. Jylý elektr ortalyqtaryndaǵy jabdyqtardyń tozý deńgeıi de osyndaı. Keıbir qalalarda bul kórsetkish tipti 80%-dy quraıdy.

Premer-Mınıstrdiń pikirine súıen­sek, elektr stansalary men qazan­dyq­tardyń jabdyqtaryn jańartyp, jeli­lerdi rekonstrýksııalaý qajet. Sony­men qatar ekonomıkanyń turaqty ósýin qam­tamasyz etý úshin 2035 jylǵa qaraı 10 GVt-tan astam jańa energııa qýaty qajet bolady.

«Alda kúrdeli mindetter tur. Oǵan bizde jetkilikti resýrs bar. Atap aıt­qanda, jańartylatyn energetıkany damy­týǵa jaraıtyn qajetti jer aýmaǵy, qazba baılyǵynyń mol qory, atom energetıkasyn damytý jónindegi josparymyz bar», dedi Á.Smaıylov.

Premer-Mınıstr kórshi elderdiń energııa júıesi arqyly qýatty turaqty túrde jetkizýdi qamtamasyz etýdi, eń kóp salmaq túsetin maýsymdyq kezeńderde qajetti manevrlik qýattardy ulǵaıtý sharalaryn qabyldaýdy, sondaı-aq qazan aıynyń sońyna deıin Úkimettiń qaraýyna «ınvestısııa ornyna tarıf» saıa­satyn iske asyrýdyń naqty mehanızmin usynýdy tapsyrdy. Sonymen qatar Energetıka mınıstrligine kómir jaǵatyn elektr stansalarynan zııandy zattardy azaıtý jáne ony kádege jaratý tehnologııalaryn ázirlep, qoldanysqa engizý tapsyryldy.

Daǵdarys ortalyqtary kóbeıedi

Úkimet otyrysynda turmystyq zor­lyq-zombylyqtyń aldyn alý máseleleri qaraldy.

Ishki ister mınıstri Marat Ahmet­janov bıyl polısııaǵa turmystyq zorlyq-zombylyq týraly 100 myńǵa jýyq sıgnal túskenin baıandady. Olardyń kóbi Shymkent, Astana, Almaty, sondaı-aq Qaraǵandy, Pavlodar jáne Qostanaı oblystaryna tıesili. Jalpy, otbasylyq-turmystyq negizde 668 qylmys jasaldy, janjal shyǵarýshylarǵa qatysty 35 myń ákimshilik hattama jasaldy.

Memleket basshysynyń tapsyrmasy­na sáıkes vedomstvo turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúresti kúsheıtý bo­ıynsha sharalar ázirledi. Onyń qatarynda quqyq buzýshylyqtar boıynsha ótinish qabyldaýdan olardy anyqtaýǵa kóshý, taraptardy tatýlastyrý rásimine qoıylatyn talaptardy qatańdatý jáne otbasylyq-turmystyq saladaǵy quqyq buzýshylyq úshin jazany kúsheıtý bar.

Arnaıy daǵdarys ortalyqtarynyń jumysy týraly Eńbek jáne ha­lyq­ty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova, otbasyn qoldaý ortalyq­tarynyń qyzmeti týraly Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyráli, óńirlerdegi ahýal týraly Shymkent qalasynyń ákimi Murat Áıtenov pen Pavlodar oblysynyń ákimi Ábilqaıyr Sqaqov baıandady.

Baıandamashylardy tyńdaǵan Pre­mer-Mınıstr turmystyq zorlyq-zombylyq máselesin keshendi túrde sheshý qajettigin aıtty. Bul oraıda barlyq qadam men jańa tásildi, ásirese, zańnamalyq sıpattaǵy sharalardy aldymen qoǵamnyń talqysyna salý qajet. Bul turǵyda memlekettik organdar, úkimettik emes uıymdar jáne sarapshylardyń biryńǵaı ustanymy qajet. «Qoǵamda otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa tózbeý atmosferasyn qalyptastyrý úshin áleýmettik jeli men buqaralyq aqparat quraldarynyń múmkindikterin keńinen paıdalaný qajet. Zorlyq-zombylyqtan zardap shekken adamdardy ońaltý máselesine kóńil bólý kerek. Olarǵa medısınalyq qana emes, bilikti mamandardyń psıhologııalyq, quqyqtyq kómegi de qajet», dedi Á.Smaıylov.

Sonymen qatar Premer-Mınıstr óńirlerde turmystyq zorlyq-zom­byl­yqqa tózbeý jáne otbasylyq qun­dylyqtardy dáripteý boıynsha aqpa­rattyq naýqan júrgizý qajettigin atap ótti. «Oqý-aǵartý mınıstrligi balalardyń boıyna otbasyna qurmet jáne úıdegi tártip erejelerin sińirý úshin «mektep saǵatyn» oılastyrýǵa tıis», dedi Úkimet basshysy.

Úkimet basshysy turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryna arnalǵan daǵdarys jáne ýaqytsha beıimdeý ortalyqtaryn, májbúrlep emdeýge arnalǵan narkologııalyq mekemeler jelisin keńeıtý sharalaryn qabyldaý qajettigin alǵa tartty. Memlekettiń kómegine muqtaj, turmysy nashar otbasylardy medısınalyq-áleýmettik esepke alýdyń úlgilik qaǵıdalaryn ázirleýdi tapsyrdy.

«Ákimdiktermen birge táýekel tobyndaǵy otbasylardy anyqtap, olarmen arnaıy profılaktıkalyq jumys júrgizý úshin Otbasynyń sıfrlyq kartasynyń derekterin taldaý qajet», dedi Á.Smaıylov.

Úkimet basshysy májbúrlep emdeýge jiberý rásimderin jeńildetý, halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp, quqyq buzýshylarǵa psıhologııalyq terapııa sharalaryn qoldaný boıynsha usynystar ázirleý, sondaı-aq turmystyq zorlyq-zombylyq úshin jaýapkershilikti qatańdatý boıynsha túzetýler ázirleý aıasynda halyq arasynda túsindirý jumystaryn júrgizýdi tapsyrdy.