Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Ulytaý tórinde ótken Ulttyq quryltaıdyń alǵashqy otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Respýblıka kúniniń ulttyq mereke mártebesine ıe bolýy tarıhı zor mánge ıe ekenin málimdedi. «Ulttyq merekeler men ataýly kúnder tizbesine birqatar ózgeris engizgen jón. Men Respýblıka kúnine ulttyq mereke mártebesin qaıtarýdy usynamyn. Sondyqtan qazannyń jıyrma besi kúni jyl saıyn Egemendik kúnin elimizdiń basty merekesi retinde atap ótýimiz kerek. 1990 jyly 25 qazanda Qazaqstannyń egemendigi týraly deklarasııa qabyldandy. Bul elimizdiń táýelsizdik jolyndaǵy tuńǵysh qadamy bolatyn», dep atap ótti Qasym-Jomart Toqaev.
«Respýblıka kúni eldiń memleket qurý jolyndaǵy tarıhı qadamynyń sımvoly bolýy kerek» degen Prezıdent: «Árıne, Táýelsizdik kúniniń bastapqy máni saqtalady. Bul kún memlekettik mereke bolyp qala beredi. Biraq táýelsizdik alýǵa zor úles qosqan ulttyq batyrlarymyzǵa taǵzym kúni retinde atap ótilýi kerek», degen edi.
Kóp uzamaı Parlament 25 qazan – Respýblıka kúnin ulttyq mereke retinde belgileıtin qujatty maquldady. «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy merekeler týraly» zańǵa engizilgen ózgeristerge sáıkes, 16 jeltoqsan – Táýelsizdik kúni memlekettik mereke bolyp qaldy. Al 25 qazan – Respýblıka kúni bıyldan bastap joǵary deńgeıde atalyp ótedi.
Tarıhtan belgili, 25 qazanda qazaq eli Egemendik deklarasııasyn jarııalap, memlekettiń táýelsizdigin aıqyndady. 1990 jyly qabyldanǵan Egemendik deklarasııasy – kúlli qazaq úshin qasterli qujat. Sebebi dál osy 1990 jylǵy 25 qazan kúni Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń sheshimimen qabyldanǵan «Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigi týraly» deklarasııanyń ómirge kelýi álem aldynda memleketimizdi derbes el retinde tanytqan mańyzdy qadam bolatyn.
Atalǵan qujat Qazaqstannyń bolashaq táýelsizdiginiń irgetasy sanaldy. Bul deklarasııanyń qabyldanýymen egemendigin málim etetin jeke terrıtorııasy, azamattyǵy, memlekettik bıýdjeti, halyqaralyq qatynastardaǵy derbestigi bekitildi.
Qazaqstannyń egemendigi jáne terrıtorııasynyń tutastyǵy saıası, quqyqtyq jáne ekonomıkalyq turǵydan dáıekteldi. Osy kezden bastap demokratııalyq qoǵam qurý maqsatynda el ishindegi qoǵamdyq-saıası qurylymǵa biraz ózgeris engizile bastady. Bul akt arqyly álem kartasyndaǵy jańa memleket Qazaqstan Respýblıkasynyń negizi qalandy.
Bir jyl ótkennen keıin, dálirek aıtsaq, 1991 jyldyń 9 jeltoqsanynda Qazaq KSR Joǵarǵy keńesi Halyq depýtattary ókilderiniń jınalysy ótken edi. Osy jıynda sóz sóılegen depýtattar – Sultan Sartaev pen Manash Qozybaev deklarasııa qabyldanǵannan keıin sheshilýge tıis eldik máselelerdi – memlekettiń ataýy, eltańbasy men týyn belgileý sekildi mańyzdy máselelerdi ortaq talqyǵa salady.
Sózbe-sóz saqtalǵan osy jınalystyń stenogrammasyn «sóıleter» bolsaq, Cultan Cartaevtyń minberde turyp egemen elimizdiń gerbi men týynyń alǵashqy nusqalaryn jasaý týraly mańyzdy másele kótergenin ańǵarýǵa bolady. Depýtat: «Endi osy jerde joldastar aıtqan respýblıkamyzdyń týy jáne gerbi týraly. Kezinde E.Asanbaev joldas maǵan osy máselege qatysty qaǵazdardy jınaqtaýdy tapsyrǵan edi. Qazir ol qaǵazdyń bári meniń qolymda. Biz Asanbaev joldaspen jáne keıbir áriptestermen birge barlyq jobany qarap shyqtyq. Alaıda olardyń arasynda birde-bir naǵyz laıyqty joba bolmady. Sondyqtan biz elimizdegi jetekshi sáýletshi jáne músinshilerdiń birine tapsyrma berdik. Sol maman respýblıkamyzdyń gerbi men týynyń ondaǵan nusqasyn daıyndady. Eger sizder ruqsat berseńizder, elimizdiń týy men gerbin tańdaý úshin sol nusqalardy osy jerde kórsetsem deımin. Men qaraǵan nusqalardyń arasynda jaqsy jobalar da bar. Múmkin solardyń birin tańdaýǵa bolatyn shyǵar. Eń basty aıtaıyn degenim, búgin bárin tolǵandyryp júrgen asa mańyzdy máselelerdi kóterip, sóz sóılegen joldastarǵa basymdy ıemin», deıdi.
Al Manash Qozybaev respýblıkamyzdyń ataýyna qatysty alańdaýshylyǵyn bildirip, egemendiktiń eń basty nyshandary – tý men gerbtiń taǵdyryn sozbalańǵa sala berýge qarsy shyǵady. «Eger Qazaqstan egemen, táýelsiz memleket, respýblıka retinde qalatyn bolsa, onda ol óziniń táýelsizdigin jarııalaýy kerek. Bul másele búgingi kún tártibine engizilmegen. Taǵy bir másele bar. Bizdiń respýblıkamyz qalaı atalady? «Qazaq Keńestik sosıalıstik» dep pe nemese «Qazaqstan Respýblıkasy» bola ma? Álde taǵy basqasha atala ma? Búginde bizden basqa barlyq respýblıka ol jaǵyn aıqyndap aldy. Bul jerde sóz respýblıkanyń táýelsizdigi týraly zań jáne onyń ataýy jóninde bolyp otyr. Kún tártibine osy másele qosyla ma? Tý men gerbti de bekitýimiz qajet. Ol máseleni qashan qaraımyz? Biz komıssııa qurdyq. Men komıssııanyń múshesi retinde otyrystardyń birine qatystym. Qaralatyn máseleler bólinbeýi kerek. Bul túıtkilder osy sessııada qarala ma, joq pa? Eger joq bolsa, ne úshin qaralmaıdy?», dep depýtat sol kezde-aq suraqty tótesinen, máseleni ashyǵynan qoıa bilgen edi.
Bilim-biligi, kúsh-jigeri jetkenshe elin qoldap, qazaq memlekettiligin qalyptastyrý deıtin uly muratpen bolǵan halyq qalaýlysy Cultan Cartaev jınalys kezinde egemendiktiń zańmen bekitilgende ǵana qýattanyp, bekı túsetinin alǵa tartady. Budan buryn Cultan Cartaev, Erkesh Nurpeıisov pen Talǵat Donaqov óz bastamalarymen Táýelsizdik týraly konstıtýsııalyq zańnyń jobasyn jasap, qujatty 1991 jyldyń shilde aıynda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Prezıdıýmyna tapsyrady. Alaıda bul qujat kópke deıin qaraýsyz, múlde eleýsiz jata beredi. Tipti keı depýtattardyń «Onsyz da táýelsizbiz ǵoı, osy zańnyń qajeti qansha?!» degen sózderi de ár-ár jerden aıtylyp qalyp jatady. Osy 9 jeltoqsan kúni ótken Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń májilisinde depýtat Sultan Sartaev pen Manash Qozybaev Táýelsizdik týraly konstıtýsııalyq zańdy qabyldaý qajet ekendigi týraly másele kóteredi. Osy máselege qatysty baıandama jasaǵan Sultan Sartaev: «...Osylaısha, biz qazir keıbir mańyzdy zańdardy qabyldaımyz dep oılaımyn. Búgin Konstıtýsııa sııaqty mańyzdy zańdy da qabyldaý kerek. Bul jaǵynan keıbir áriptesterim meni qoldaıdy dep senemin. Mundaı zańdar osy Konstıtýsııanyń negizi bolady dep sanaımyn. Sondyqtan bul zańdardy erteń taǵy ózgertip júrmes úshin, durystap qabyldaý kerek. Bul birinshiden. Ekinshiden, osy jerde joldastar nege «Táýelsizdik týraly» zańdy talqylaǵan joqpyz dep aıtyp jatyr. «Qazaq KSR-niń táýelsizdigi týraly» zańdy qabyldaýdy birneshe adam qoldady. Degenmen bizdiń basshylar bul zańdy talqylaǵysy kelmeıdi. Menińshe, Odaq qulaǵan kezde biz ózimizdiń táýelsizdigimiz týraly naqty sheshim qabyldaýymyz kerek. Ár táýelsiz memleket kez kelgen odaqqa qosyla alady. Bul esh nárseden qoryqpaı, «Memlekettiń táýelsizdigi týraly» zańdy qabyldaýymyz kerek degen sóz», dep azamattyq sózin jetkizedi.
Bul usynysty Prezıdıým músheleri biraýyzdan qoldap, araǵa jeti kún salyp depýtat Sultan Sartaev Joǵarǵy Keńestiń minbesindegi «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigi týraly», Konstıtýsııalyq zańnyń jobasy jaıynda baıandama jasaıdy. Dál osy sátti Sultan Sartaevtyń ózi «minbege keýdemdi kernegen úlken ulttyq, patrıottyq sezimmen shyqtym» dep baıandap bergen.
Shyndap kelgende, bul sózder – ımperııa quldyraǵannan keıin qazaq halqynyń el bolyp qalýǵa jasaǵan alǵashqy qadamynyń biri. О́ıtkeni mundaı aıtylǵan ár sózden Qazaqstannyń táýelsiz memleket retinde tarıhtan óz ornyn alýǵa degen talpynysyn sezýge bolady. El taǵdyry sheshiler syn sátte týra sózin jetkizip, tóreligin aıta bilgen tarıhı tulǵalardyń ár sózinen talaı aqıqatty ańǵarýǵa bolady. Bul osydan 30 jyl buryn ótken Joǵarǵy Keńes jıynynda qazaq halqynyń taǵdyry men el táýelsizdigi qyzý talas-tartysqa túskeniniń aıǵaǵy.
Tý men táýelsizdik, eltańba men el ataýy tartysqa túskende, búkil halyqtyń taǵdyry tarazy basynda turǵanda tabandy kúreskerligin tanytqan tarıhı tulǵalardyń sózderi bul. San ǵasyrdan beri egemendigin armandap, táýelsiz el bolýdy kóksep kelgen qazaq eliniń asqaq armany men bıik muraty ıtjyǵysqa salynǵanda ıdeologııalyq bodandyqtan aryla qoımaǵan bıliktiń tutastaı býynyna qasqaıyp qarsy turyp, taǵdyrsheshti suraqty tótesinen qoıǵan qos tulǵanyń tarıhta qalǵan únderi bul.
90-jyldardyń basynda búkil halyq qaıta serpilip, qoǵam qaıta túlegen tusta respýblıka derbestigin alý, memlekettiń óz basshysyn saılaý, eldiktiń basty belgileri – Tý men Eltańbany bekitý týraly eldik máseleler kún tártibine shyqqan edi. Osy syn sátte depýtattyq minberden halyq únin, muńy men tilegin jaltaqtamaı jetkizgen el azamattarynyń aldy Sultan Sartaev pen Manash Qozybaev bolatyn.
Egemendigimizdi jarııalap, derbestigimizdi zań turǵysynan bekitý qajet bolǵan mańyzdy kezde alǵashqylardyń biri bolyp ún qatqan Manash Qozybaev sanaýly kúnnen keıin, naqtyraq aıtqanda, Joǵarǵy Keńestiń «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi» týraly zańdy talqylaǵan 1991 jylǵy 16 jeltoqsandaǵy jetinshi sessııasynda da minberge shyǵyp sóz sóıleıdi. Ol kezde de halyq depýtaty memlekettilik táýelsizdik týraly zańda halyq taǵdyrynyń tarıhı sabaqtastyǵy, tabandy kúrespen alǵan táýelsizdigi, ásirese ony joǵaltyp baryp qaıta alǵandyǵyn ashyq kórsetip jazý tarıh taǵylymy úshin qajettiligin ashyq aıtady.
Sessııa májilisi kezinde eń basty zań – Konstıtýsııa, táýelsizdik týraly zań, til men jer taǵdyry talas-tartysqa túsip, arty daý-damaıǵa ulasady. Jıynda «Konstıtýsııany qabyldaýǵa áli erte», «memlekettiń sýbektisi – ult joq» degen pikirler aıtylyp, qarsylyq tanytqandar da bolǵan edi. Qazaqtyń taǵdyry sheshiler tusta Manash Qozybaevtyń aıtqan: «Qymbatty slavıan áriptester, raqymdy bolyńdar, tym bolmasa bir ret ımperııalyq oılaýdan shyǵyp, qasireti kóp qazaq halqynyń damýy men órkendeýine bóget jasamańdar!», degen sózin el umytqan joq. Tarıhtyń syndarly baǵanynan kóz tastaǵanda bul sózder el taǵdyry tarazy basynda turǵandaǵy naǵyz qazaq perzentiniń aıtar tóreligi edi.
Alash arystarynyń biri Mirjaqyp Dýlatuly «Jaqsy bolý úshin depýtat bolý shart emes. Depýtat bolý úshin jaqsy bolý shart. Depýtat bolǵan kisi abyroıly, jaqsy bolatyn bolsa, jurttyń aldyna Alla bergender túsetin edi. Depýtattyqty tańsyq kórip, ataǵyna qyzyǵyp ıakı báseke úshin baratyndar bolmasqa kerek», deıdi. Alash azamatynyń osy sózderin estigende 1994 jyly Parlamenttiń tórinen «Qazannan qaqpaq ketse, ıtten uıat ketedi» dep shyndyqty shyryldap jetkizgen Sherhan Murtazanyń «Qazaqstannyń baılyǵy qaıda ketip jatyr?», «Halyqtyń óz dáýletin óz qolyna bereıik» degen otty sózi – depýtattyq saýaly eske túsedi. Osy sózderdi oqyǵanda 1989 jyly Kremldiń sezder saraıynyń minberine shyǵyp, KSRO halyq depýtattarynyń birinshi sezinde Jeltoqsan kóterilisiniń aqıqatyn búkil álemge jaıyp salǵan Muhtar Shahanovtyń erligi eriksiz oıǵa oralady.
TÚIIN. Jyl bastalǵaly beri Qazaqstan talaı oqıǵany, syn sátti, qaterli kezeńdi basynan ótkerdi. Saıası mańyzy mol is-sharalar qolǵa alynyp, el bolyp qalyptasýdyń tujyrymdamasy tolyǵymen qaıta jańǵyryp, qaıta jasaqtalyp jatyr. Al osyndaı syndarly kezeńde búgingi Parlament depýttattary eldiń qaı máselesin sheship, ózekti túıinin tarqata alyp júr? Qazirgi depýtattardyń tulǵalyq bet-beınesi qandaı? Eldiń taǵdyrsheshti máselelerin nelikten der kezinde kóterip, ashyq ári batyl aıta almaı júr? Munyń sebebi nede? Saldary qandaı?
Halyqtyń kókeıindegi bul saýaldarǵa qalyń oqyrman ózi jaýap izdep kórer. О́ıtkeni ótkennen sabaq alý úshin bizge qazir úndemeı qalýǵa bolmaıdy.
