Prezıdent jurtshylyqpen kezdesýinde ólkeniń elimiz úshin erekshe orny bar ekenin atap ótip, Almaty oblysyn bólek ákimshilik aýmaq retinde qurýdyń jáne onyń ortalyǵyn Qapshaǵaı jaǵasyna kóshirýdiń mańyzdylyǵyna toqtaldy.
«Jurttyń ótinishine saı qalaǵa Dinmuhamed Qonaevtyń esimi berildi. Muny, shyn máninde, tarıhı ádildiktiń ornaýy jáne halyqtyń ortaq qalaýy deýge bolady. Oblys ortalyǵy mártebesine ıe bolǵan Qonaev qalasy endi tyń qarqynmen damıtyn bolady», dedi Memleket basshysy.
Prezıdenttiń aıtýynsha, bul qadam óńirdegi áleýmettik máselelerdi tıimdi sheshýge jol ashady. Almaty oblysynyń ekonomıkalyq áleýeti zor, ınvestısııalyq múmkindigi de óte joǵary. Agrarlyq-ındýstrıaldy óńir bolyp sanalatyn oblys turaqty damyp keledi. Alaıda aımaqtyń jetistikterimen qatar, shuǵyl rettelýge tıis máseleleri de barshylyq. Memleket basshysy osy máselelerdiń árqaısysyna jeke-jeke toqtalyp, jergilikti ákimdik pen Úkimetke naqty tapsyrmalar berdi.
«Birinshiden, aımaqtyń terrıtorııalyq teńgerimdi damýyn jolǵa qoıý mańyzdy mindet. Bul baǵyttaǵy eń basty kórsetkish – azamattardyń áleýmettik mańyzy bar qyzmetterge teń dárejede ári keńinen qol jetkizýin qamtamasyz etý, turǵyn úı-kommýnaldyq jaǵdaıyn jaqsartý. Jyl basynan beri óńirde 686 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilgenine qaramastan, páter máselesi aımaqtyń eń ózekti problemasy bolyp otyr. Oblystyń saıajaı alaptaryn 180 myńnan asa adam turaqty mekendeıdi. Buǵan qosa, aımaqta eski, apatty jaǵdaıdaǵy úıler óte kóp, kommýnıkasııa jelisiniń tozyǵy jetken. Sondyqtan Úkimetke turǵyn úı qurylysy men apatty jaǵdaıdaǵy úılerdi kúrdeli jóndeý úshin bólinetin qarjyny ulǵaıtýdy tapsyramyn», dedi Memleket basshysy.
Memleket basshysy Úkimetke oblys ortalyǵyn damytý máselelerin sheshýde ákimdikke qoldaý kórsetýdi tapsyrdy, sondaı-aq elimizdiń barlyq aımaǵyn qalany órkendetýge atsalysýǵa shaqyrdy.
«Oblys ortalyǵyn Qonaevqa kóshirý jumys oryndaryn ashý, turǵyn úı qoryn ulǵaıtý, ınfraqurylymdy damytý, kóshelerdi abattandyrý josparyn júzege asyrýǵa múmkindik beredi. О́ńirde ákimshilik ǵımarattar, turǵyn úıler, aýrýhanalar, mektepter, balabaqshalar, mádenıet jáne sport nysandary jappaı salynady, sanatorııalyq jáne kýrorttyq aımaqtar paıda bolady. Oblys ortalyǵyn ekologııasy taza, ómir súrýge qolaıly «aqyldy» qala retinde damytý kerek. Jańa oblys ortalyǵyna jańa bas jospar kerek. Bul rette qalanyń jańa mártebesin eskerý mańyzdy. Onda mańyzdy ǵımarattar, sáýletti ansamblder men nysandar salý úshin arhıtektýralyq baıqaý uıymdastyrýdy qarastyrǵan jón. Qalanyń ózine tán biregeı stıli bolýy kerek», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent Almaty oblysy halqynyń sany eń kóp aımaqtardyń qatarynda ekenin eskerip, munda bilim berý jáne medısına ınfraqurylymyn damytýdyń mańyzdy ekenin aıtty.
«Meniń tapsyrmam boıynsha aýyldyń densaýlyq saqtaý salasyn jańǵyrtýǵa arnalǵan ulttyq joba júzege asyrylyp jatyr. Sonyń aıasynda osy óńirde úsh jyldyń ishinde 38 emdeý orny salynady. Alaıda munyń ózi jetkiliksiz. Qazir oblys turǵyndary dárigerge qaralý úshin kóbine Almatyǵa barady. Sondyqtan densaýlyq saqtaý mekemeleriniń tapshylyǵy qatty sezilmeı otyr. Biraq qalanyń múmkindigi sheksiz emes. Shahardyń medısına ınfraqurylymy shamadan tys jumys istep jatqany belgili. Oblys ákimdigi qaı jerge, qansha emdeý mekemesi qajet ekenin muqııat zerdeleýi kerek. Sodan soń Úkimet naqty sharalar qabyldaıdy», dedi Prezıdent.
Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev aımaqta úsh aýysymmen oqytatyn mektep máselesi áli sheshimin tappaı kele jatqanyn atap ótip, 52 mektepte balalardyń úsh aýysymmen oqyp jatqanyna nazar aýdardy. Memleket basshysynyń pikirinshe, mektep qurylysyna memlekettik-jekemenshik seriktestik arqyly bıznes ókilderin jumyldyrǵan jón. Sondaı-aq aldaǵy jyldary Jaıly mektep» ulttyq jobasy aıasynda oblysta 39 mektep salynady.
Prezıdent Almatyǵa shamadan tys júktemeni azaıtý úshin keleshekte Qonaevta «akademııalyq qalashyq» qurý ıdeıasyn usyndy.
«Iri qalalardyń janynan ınnovasııalyq ortalyq qurǵan elder az emes. Úkimet bul másele boıynsha jańa jylǵa deıin naqty usynys bersin. Árıne, jastardyń Almaty sııaqty iri qalada oqyp, jumys istegisi keletini túsinikti. Degenmen Qonaev stýdentter úshin óte yńǵaıly qala bolar edi dep oılaımyn. Bul jaqta jataqhana salýǵa jer jetkilikti, páter jaldaý da qymbat emes. Quzyrly mınıstrlik Qonaev qalasynda Almatydaǵy joǵary oqý oryndary men kolledjderdiń bólimshesin ashý máselesin qarastyrýy kerek. Sondaı-aq jańa zamanaýı ýnıversıtet ashý jaıyn oılastyrýy qajet», dedi Memleket basshysy.
Prezıdent óńdeý ónerkásibin damytýdy kelesi bir mańyzdy másele retinde atady. Onyń aıtýynsha, Almaty oblysy óńdeý ónerkásibin damytýǵa zor úles qosyp keledi. Oblys azyq-túlik, sýsyndar, qaǵaz buıymdaryn, plastık qubyrlar men óndiristik-sharýashylyq maqsatta qoldanylatyn zattar óndirý jóninen kósh bastap keledi. Qurylys materıaldarynyń 70 túrin shyǵaratyn óńirdiń búkil eldegi qurylys ındýstrııasyna negizgi ónim jetkizýshi bolatyndaı múmkindigi bar.
«Qazirgi tańda oblysta eki ındýstrııalyq aımaq jumys isteıdi. Taǵy ekeýi qurylyp jatyr. Budan bólek, Almaty men Qonaev qalasynyń ortasynda salynyp jatqan Gate City seriktes qalasynyń aýmaǵynda perspektıvti jobalardy ornalastyrý úshin arnaıy ekonomıkalyq aımaq ashylady. Osy jumystardy jandandyrǵan jón. Qazirgi ýaqytta 50-den astam halyqaralyq kompanııa Reseıden Qazaqstanǵa kóshti. Olardyń bárin iri qalalarda shoǵyrlandyrý tıimsiz. Ákimdik mundaı kásiporyndardy Almatyǵa jaqyn, Úlken Almaty aınalma jolynyń boıyna ornalastyrý máselesin qarastyrǵany jón», dedi Memleket basshysy.
Sonymen qatar Prezıdent Almaty aglomerasııasyn damytý óte ózekti másele ekenin atap ótip, birqatar usynys aıtty.
«Gate City» seriktes-qalasynyń ınjenerlik ınfraqurylymy negizinen daıyn. Munda turǵyn úı qurylysy bastaldy. Bul – búkil elimiz úshin mańyzdy joba. Ony tolyq júzege asyrsaq, óńirdiń ınvestısııalyq, ónerkásiptik jáne týrıstik áleýeti edáýir artady. Eń aldymen, aglomerasııanyń ortaq kólik júıesin qalyptastyrýdan bastaý kerek. Qazir negizgi mindet – osy. Almaty oblysynyń jáne Almaty qalasynyń ákimdikteri bul máseleni birge qarastyrýy kerek. Kelesi jyly qoǵamdyq kólikke qatysty túıtkilder tolyq sheshilýge tıis. Bıýdjet kodeksine jáne basqa da qujattarǵa tıisti túzetýler engizgen jón», dep málimdedi Prezıdent.
Prezıdent Almaty oblysynyń energetıka salasyndaǵy áleýeti zor ekenine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda aımaqta júzege asyp jatqan Shelek dálizindegi jel elektr stansasy, Raıymbek aýdanyndaǵy shaǵyn GES jáne Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy Bartoǵaı GES-i sekildi iri jobalardy qosa alǵanda, jańartylatyn energııa kózderi boıynsha 24 nysan bar. Oblysta óndiriletin energııanyń 20 paıyzy osy stansalarǵa tıesili. Bul – jaqsy kórsetkish. Alaıda elimiz kómirtegi mólsherin azaıtý mindettemesin alǵanyn eskersek, bizge jańartylatyn energııa kózderiniń jıyntyq qýatyn áli de arttyra túsken jón. Onyń ústine elektr energııasyn tutyný qarqynynyń udaıy ósýine baılanysty energııa tapshylyǵy qazirden sezile bastady. Osy oraıda Prezıdent atalǵan máseleniń tıimdi sheshiminiń biri atom elektr stansasyn salý ekenin atap ótti.
«Bul jóninde óz ustanymymdy taǵy da jetkizgim keledi. Elimizde energııa tutyný kórsetkishi udaıy ósip kele jatqan jaǵdaıda ony turaqty óndirý úshin bizge atom elektr stansasyn salýǵa týra keledi. Mamandar Almaty oblysy Jambyl aýdanyndaǵy Úlken aýylyn AES qurylysyna eń ońtaıly oryn dep esepteıdi. Biz búginimizdi ǵana oılap, túrli fobııalardyń jetegine ermeýimiz kerek. Sebebi elimizdiń keleshegine qatysty másele sheshilgeli tur. Áıtpese eldiń damýy turalap, kórshi elderge energııa turǵysynan táýeldi bolý qaýpi bar», dedi Memleket basshysy.
Sonymen qatar Prezıdent agroónerkásip keshenin damytý máselesine de arnaıy toqtaldy. Memleket basshysy azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýde Almaty oblysynyń múmkindigi mol ekenine toqtalyp, óńirdegi aýyl sharýashylyǵy áleýetin tıimdi paıdalaný úshin birqatar mindetti sheshý kerek ekenin aıtty.
«Mundaǵy aryqtar men kanaldar ábden tozǵan. Bul jaǵdaı sýarmaly jerlerdi ıgerýge kedergi keltirip otyr. Sýdyń kóbi jerge sińip, bosqa ysyrap bolýda. Sonyń kesirinen transshekaralyq ózenderge táýeldilik artyp barady. Sý tapshylyǵynan 80 myń gektar sýarmaly jer ıgerilmeı bos jatyr. Bıyl Almaty oblysynyń sýarý júıesin retke keltirý úshin respýblıka bıýdjetinen 5,7 mıllıard teńge bólindi. Biraq, bul jetkiliksiz. Úkimet bıýdjettiń múmkindikterin eskere otyryp, qarjyny kóbeıtý máselesin qarastyrýy kerek. Búginde Úlken Almaty kanalynyń jaǵdaıy syn kótermeıdi. Qazir bul kanal 60 myń gektar jerge sý jetkizedi. Biraq, iske qosylǵannan beri oǵan bir de bir ret kúrdeli jóndeý júrgizilmegen. Ákimdik Úkimetpen birlesip, bul jumysty shuǵyl qolǵa alýǵa tıis», dedi Memleket basshysy.
Prezıdent agroónerekásip salasynda qosymsha quny joǵary ónim shyǵarý úshin óndiristi barynsha avtomattandyrýǵa, sıfrlandyrýǵa jáne onyń tabıǵatqa zııan keltirmeýine basymdyq berilýge tıis ekenin atap ótip, aýyl sharýashylyǵy ǵylymyn damytýdyń jáne bul salaǵa ınnovasııalardy engizýdiń mańyzdylyǵyna toqtaldy.
«Geosaıası turaqsyzdyq pen jahandyq ekonomıkadaǵy daǵdarys ınflıasııalyq qysymdy kúsheıtip otyr. Bul, ásirese, azyq-túlik naryǵynda aıryqsha seziledi. Qyrkúıek aıynda elimizdegi ınflıasııa 17 paıyzdan asty. Áli de ósip barady. Bul azamattardyń naqty tabysynyń azaıýyna alyp keledi. Baǵanyń ósýine, negizinen, 20 paıyzǵa jetken azyq-túlik ınflıasııasy áser etip otyr. Bul kóp jaǵdaıda ımporttyq azyq-túlik ónimderiniń qymbattaýyna baılanysty. Importqa táýeldiligimizdi azaıtý úshin 2024 jylǵa deıin azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý baǵdarlamasy iske asyrylyp jatyr. Memleket forvordtyq kredıt berýge 100 mıllıard teńge bólýdi josparlap otyr. Bul shara sharýalarǵa kóktemgi egis jumystaryn ýaqytyly atqarýǵa jáne kúzde ónimin ótkizýge kepildik alýǵa múmkindik beredi», dedi Prezıdent.
Budan bólek, Prezıdent óńirde týrızm salasyn damytý máselesine arnaıy toqtaldy. Onyń aıtýynsha, Ile Alataýynyń sulý tabıǵaty men jabaıy janýarlar álemi sheteldik týrısterdi qyzyqtyratyn biregeı orynǵa aınalyp otyr. Sondyqtan bul salany damytýǵa aıryqsha kóńil bólý qajet. Bıyl «Ile-Alataý», «Sharyn», Kólsaı kólderi» ulttyq parkterine 850 myńdaı týrıst kelgen. Endigi mindet – oblys aýmaǵyndaǵy ulttyq parkterdiń jol jáne ınjenerlik ınfraqurylymyn qamtamasyz etý. Sondaı-aq Úkimet Qapshaǵaı sý qoımasynyń mártebesin elimizdiń negizgi týrıstik nysandarynyń biri retinde aıqyndaýy kerek.
Prezıdent memleketimiz turaqty damýy úshin azamattarymyz básekege qabiletti bolýy kerektigin aıtyp, zamanǵa saı mamandyq alýǵa, eńbek pen bilim kýlti ornyqqan qoǵamǵa aınalýǵa úndedi. Sondaı-aq álem halyqtarynyń jaqsy qasıetterin boıǵa sińirip, jaqsy úrdisterin úırený úshin til bilý qajet ekenin eske saldy.
«Babalarymyz «Jeti jurttyń tilin bil, jeti túrli ilim bil» dep aıtqan. Shyn máninde, jastar neshe til bilse, aldynan sonsha eldiń esigi aıqara ashylady. Bul týǵan elińniń múddesine qyzmet etý úshin qajet. Degenmen, eń aldymen, jastarymyz ana tilin – qazaq tilin bilýi kerek. Ana tilimiz birinshi orynda bolyp, bárimiz úshin negizgi basymdyq bolýy qajet. Solaı bolady da dep atap aıtqym keledi. Jalpy, biz tilimiz damymaı jatyr degen oıdan arylýymyz kerek. Táýelsizdik kezeńinde onyń mártebesi bıiktemese, tómendegen joq. Qanshama aqparat quraldary habar taratady. Gazet-jýrnaldar, kitaptar shyǵyp jatyr. Qazaqsha sóıleıtin jastar kóbeıip kele jatyr. Jalpy, tildik orta túbegeıli ózgerdi. Qazaq tilin biletin ózge ult ókilderi de az emes. Soǵan sáıkes qazaqsha fılmderge, ánderge jáne basqa da ónimderge degen suranys joǵary. Munyń bári qazaq tilin qoldaný aıasy jyldan-jylǵa keńeıip kele jatqanyn kórsetedi. Sondyqtan, alańdaýǵa esh negiz joq. Qazaq tilin paıdalanyp, saıası oıyndar júrgizýdiń qajeti joq. Osyndaı teris túsinikter keıbir elderdi qasiretke ushyratty. Memleket qazaq tilin qoldaý úshin tıisti sharalar qoldanyp jatyr. Bul baǵyttaǵy jumysty jalǵastyra beremiz. О́z tilimizdi ózimiz ulyqtaýymyz kerek. Bul – óte durys. Biraq ózge tilden bas tartýǵa bolmaıdy. «О́z tiliń birlik úshin, ózge til tirlik úshin» degen sóz bar. Biz til saıasatyn baıyppen júrgizýimiz kerek», dedi Memleket basshysy.
Prezıdent Almaty oblysy elimizdiń demografııasyna da eleýli úles qosyp otyrǵanyn atap ótip, jas urpaqtyń bilimdi, tárbıeli, otanshyl, eńbekqor bolyp ósýi tıis ekenin aıtty. Budan bólek, urpaq tárbıesinde ata-ana mańyzdy atqaratynyn jetkizdi.
«Urpaqtyń naǵyz patrıot bolyp ósýine onyń óz shańyraǵynda alǵan tárbıesi erekshe yqpal etedi. Ata-analar balasynyń boıyna eń jaqsy qasıetterdi sińirgisi keletini anyq. Dana halqymyz «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń» deıdi. Bul sózdiń astarynda tereń mán-maǵyna bar. Aǵa býyn urpaqqa naqty ispen úlgi-ónege bola bilgeni jón. Balasyn tárbıeleý úshin ata-ana aldymen ózin tárbıeleýi kerek. Bala kórgenin qaıtalaıdy. Ata-ana eńbekqor, bilimge qushtar, isine adal bolsa, úlkenge qurmet, kishige izet kórsetse, balasy da sol jolmen júredi. Bir sózben aıtqanda, árkim ózinen bastaǵany abzal. Sonda ǵana biz elimizdiń erteńine senimdi bolyp, ony sanaly urpaqqa tabystaımyz», dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti Qazaqstan» qurý eń joǵary qundylyq bolýǵa tıis ekenin atap ótip, halyq pen bılik arasynda dáneker bolatyn qoǵamdyq keńes ınstıtýtynyń aıryqsha róline toqtaldy.
«Búginde elimiz boıynsha 256 qoǵamdyq keńes bar. Byltyr «Qoǵamdyq keńester týraly» zańǵa ózgerister engizildi. Sonyń nátıjesinde olardyń quzyry edáýir keńeıdi. Men osy salaǵa qoǵam ókilderin kóptep tartýdy tapsyrdym. Qazir olardyń úlesi 86 paıyzǵa jetti. Bıyl Ulttyq quryltaı qurylǵanyn bilesizder. Oǵan árbir óńirdiń qoǵamdyq keńesinen bir ókil múshe boldy. Qoǵamdyq keńester halyq pen bıliktiń arasyndaǵy dánekerge aınalýǵa tıis», dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, turǵyndar qoǵamdyq keńes múshelerin halyqtyń ókili retinde sanap, memleket basqarý isine aralasady ári qoǵamdyq baqylaýdy júzege asyrady. Qoǵamdyq keńeske bıýdjet qarajatynyń jumsalýyn qadaǵalaý, ózekti máselelerdi bılik organdaryna jetkizý, memlekettik saıasatty jurtshylyqqa túsindirý sekildi san-salaly baǵyttar boıynsha zor jaýapkershilik júkteledi.
Memleket basshysy sózin qorytyndylaı kele oblystyń damýyna eńbegi sińgen birqatar azamatty memlekettik nagradalarmen marapattady.
Atap aıtqanda, «Ulttyq qoı ósirýshiler odaǵy» keńesiniń tóraǵasy Tynyshbaı Dosymbekov «Parasat» ordenimen, Eńbekshiqazaq aýdanynyń turǵyny, eńbek ardageri Vıktor Volokıtın «Qurmet» ordenimen nagradtaldy. «Eńbek eri úshin» medali Jambyl aýdandyq «Atameken» gazetiniń aǵa tilshisi Rápbek Terlikbaevqa, Qarasaı aýdanyndaǵy «Agropark «Ońtústik» JShS bas agronomy Qalı Qańtarbaevqa, Qarasaı aýdany Abaı aýylyndaǵy №2 orta mektebiniń dırektory Bátıma Nysanbaevaǵa tabystaldy.
«Erligi úshin» medalimen Qonaev qalasy qutqarý bólimshesiniń qutqarýshysy Qýanysh Qaıyrjan, Almaty oblysy Tótenshe jaǵdaılar departamentiniń О́rt sóndirý jáne avarııalyq-qutqarý jumystary qyzmeti О́rt sóndirý jáne avarııalyq-qutqarý jumystaryn uıymdastyrý bóliminiń ınjeneri Jasulan Núsipov marapattaldy.
