Mazdaq

Qýanysh dep otyrǵany – Sozaq aýda­nynyń sol kezdegi ákimi Qýanysh Aıta­hanuly edi. «Taǵy da» degeni – ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń basynda ońtústikte qazaq ádebıetiniń kúnderi ótip, qalamgerler Shardara óńirinde bolǵan kezinde, ózderin qarsy alyp, aýdan tirshiligimen tanystyrýshylar arasynda, aýdandyq keńes atqarý komıtetiniń tóraǵasy, jasy otyzdan endi ǵana asqan, «oıy ornyqty, sózi júıeli ekendigi bilinip turǵan osy tomaǵa kóz, aqquba jigit» birden Ábekeńdeı jazýshynyń nazaryna alǵash ret ilikken eken. Sol bastapqy tanystyqtan beri biraz jyl ótkende, olar HII shaqyrylǵan Joǵarǵy keńeste taǵy kezdesken. Bul kezde Arys aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetinde júrgen Qýanysh kádimgideı kósheli azamat bolyp kemeldene túsipti. Osyǵan deıin de qamshy saldyrmas iskerligimen birshama málim bolyp qalǵan ol, endi depýtattyq qyzmetinde de el taǵdyry úshin mańyzy zor zań jobalaryn qabyldaýǵa biliktilikpen belsene aralasyp ketedi. Solardyń qatarynda, álbette, 1990 jylǵy 25 qazanda Qazaq Res­pýb­lıkasynyń Memlekettik Egemendigi dek­larasııasynyń, sondaı-aq araǵa bir jyl eki aıǵa jeter-jetpes ýaqyt salyp, 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Táýelsizdigi týraly» Kon­stıtýsııalyq zańy qabyldanǵanynyń ózi aıryqsha rýhty oqıǵalar bolyp edi-aý...

Endi mine, birazdan kóztanys sol Qýanysh zańǵar jazýshyny Sozaq aýdany­nyń ákimi retinde qarsy alǵan edi. Sonyń aldynda ǵana asa qatal qystyń zarda­byna ushyrap, qıyn shaqtardy bastan ótkergen Sozaq óńiriniń jaǵdaıy endi-endi ońǵarylýǵa bet alǵan shaq eken. Qýanysh osy aýdanǵa ákim bolyp taǵa­ıyn­dalysy­men, shuǵyl qolǵa alǵan ábjil uıym­dastyrý­shylyq sharalardyń arqasynda ǵana eldiń ahýaly shamalap túzele bastapty. Ábekeń aýdan ákimimen birge kóne tarıhı oryndardy aralap, Kósegeniń kók jonyna jetkenshe áńgimelesý barysynda aldaǵy ýaqytta óńirdi irgeli ózgeristerdiń kútip turǵanyn aıqyn ańǵarǵan. Qýanysh ta sonda jazýshymen qoshtasyp turyp: «Bul joly eńseńiz túsip bara jatyr. Endigi kelgenińizde, qara da turyńyz, budan basqasha bolady», degen eken.

«Iá, sodan qaradyq ta turdyq», dep jazady Ábekeń. – «Rasynda da Sozaq ózgere bastady, tóseginen jańa turǵan kelindeı boıyn túzedi. Halyqtyń da óńine kúlki júgirdi».

Sodan Ábish aǵamyz 2002 jyly, Memlekettik hatshy kezinde ońtústikke barǵan kezekti issapary barysynda kóne Saıramǵa at basyn burady ǵoı. «Saıramǵa kelsek, Qýanysh aldymyzda taǵy da tur. Túrkistannan bastap jaǵalaı áýlıe ǵoı. Sol jaǵalaı áýlıeniń shyraǵyn mazdatatyn shyraqshy Aıtahanov bolǵany ma? Kórisip jatyp: «Endi Saıramnyń shyraǵyn jaq dep seni jiberdi me?!» – desem, Qýanysh keńk-keńk kúledi. Sodan shashylyp jatqan «sansyz babty» araladyq. Ońasha jatqan Ybyraıym babty kórip, qasyndaǵy tóbeniń basyna shyqtyq. Bir kezde jan-jaqtaǵynyń bá­rin túgel kórsetetin záýlim bıik shóge-shóge ábden otyrypty. Baýyryndaǵy maıda topyraqty Saıramnyń qalyń jurty qazyp ala-ala, ertede bıler jaıǵasatyn taqııa tóbeshikter ǵana qalypty. Bir kezde el-jurt jylyna eki ret, kóktemde-kúzde jıylyp, máslıhat ótetin Mártóbe osy. Dala Parlamenti».

Kemeńger qalamgerdiń qazaq tarıhynyń gaýhary Mártóbe týraly, osy jerde Qazaq handyǵynyń alǵashqy handyq, quqyqtyq josyqtary qamtamasyz etilgeni, úsh taraptan kelgen úsh júzdiń ulyqtarymen ár rýdyń kóshi-qony, qonysy men jaılaýy, saǵalaıtyn sýy, baratyn órisi pysyqtalyp otyrǵany, jan-jaqtan tónýi múmkin jaýgershilikter men qysymshylyqtarǵa qarsy jasalatyn qam-qareketterdiń uly jobasy kelisip-pishilgeni, munda eń sońǵy quryltaıdy Táýke hannyń ótkizgeni jaıyndaǵy aǵyl-tegil áńgimesi Ábekeńniń janynda júrgen oblys ákimi Berdibek Saparbaev pen aýdan ákimi Qýanysh Aıtahanuly ekeýin dúr silkindiripti. «Endeshe, bul oryndy jańalamaımyz ba?!», desipti olar. Sodan degenderinde turǵan. Sol jylǵy tamyzdyń ózinde «Mártóbe» tarıhı-tanymdyq kesheni daıyn bolyp, qyrkúıek aıynda onda eńbek ardagerleri, zııaly qaýym, Parlament depýtattary, oblys, aýdan ákimderiniń basyn qosqan urpaqtar sabaqtastyǵyna baılanysty úlken jıyn ótipti...

Qaı sharýany da tastaı qatyratyn Qýanysh pen abyz qalamger Ábekeńniń joly odan keıin Parlament Senaty qabyrǵasynda túıisken. О́mirde kórgeni kóp, túıgeni mol, ońtústiktiń birneshe aýdanyn basqarǵan zeıindi azamattyń 2005 jyly Senat tórinen sańqyldaı shyqqan ótkir depýtattyq saýaldary, qoǵamnyń san alýan salasyna qatysty oılary, el ekonomıkasyn órkendetýdiń dilgir túıtkilderi, aýyl halqynyń qamy, ult múddesi men til saıasatyna qatysty máselelerdi qozǵaýy da zańǵar jazýshynyń kóńilinen ábden shyǵady. Qýanysh týraly «Mazdaı tús, shamshyraq! Aıta tús, azamat!» degen júrekjardy pikirin bildiredi.

Onyń ústine eki otbasy depýtattar úıiniń bir kireberisinde segiz jyldaı kórshi bop turdy. Bul jóninde Qýanyshtyń ózi: «Uly adamdar qarapaıym keledi» deıdi ǵoı. Ábekeń de sondaı qarapaıym edi. Bárimizge, kelinderge, balalarǵa, nemerelerge kezdese qalyp sálemdesse, «oı, aınalaıyndar» dep emirenetin. Áńgimelese otyryp bir sheshilse, sózdi tereń tarıhtan tolǵap, jer qoınaýynan býyrqanyp, atqylap jatqan bulaqtaı kósile sóılep, aǵylýshy edi. Osyndaı parasaty bıik perishte adammen qatar júrgenimiz, syılas bolǵanymyz, aǵa-ini, qońsy bop aralasqanymyzdy eń úlken baqyt dep esepteımiz», deıdi.

Álbette, Ábekeńdeı dana qalamger­men jaqyn aralasý, áýelden ádebıet pen tarıhqa yntyq Qýanyshty erekshe jaý­har áserlerge keneltkeni anyq. Osy oraıda onyń mektepte júrgen keziniń ózinen ádebıetke jaqyn bolǵany eske túser edi. Ejelgi Otyrar shuratynyń bir pushpaǵynda jatqan Stalınabad ujymsharynda (qazirgi Molyke Shoıman aýyly) balalyq shaǵymyz birge ótti. Mol sýly Sháýildir kanalynyń (omanaryqtyń) boıynda ornalasqan aýyldyń shetkeri­rek tusynda eki úı kórshi turdyq. Aıtahan atamyzdyń jáne bizdiń úı. Teteles oıyn balasy úsheýmiz ǵana. Ol úıden, shańyraqtyń kenjesi, aldyndaǵy eki ápkesine erkelep ósken, solarǵa erip bes jasynda-aq mektep tabaldyryǵyn attaǵan – Qýanysh, bizdiń úıden – aǵam Esirkep jáne men. Ekeýi synyptas. Men olardan bir synyp tómen oqımyn. Úıimizden 400-500 qadamdaı jerdegi «Keńes» jetijyldyq mektebine birge baramyz. Sabaqtan tys ýaqytta da ajyramaımyz, qulyn-taıdaı tebisip birge oınaımyz.

Esimde qalǵany, úshinshi-tórtinshi sy­nyp­tardyń ózinen-aq kitap oqýǵa qumart­qanymyz. Buǵan, shamasy, sol jyldarda qazaqsha shyǵarmalardyń kóptep jaryq kórgeniniń de áseri tıgen bolýy kerek. Qazir oılap otyrsam, solardyń talaıy shalǵaıdaǵy Sháýildir aýdanynyń shaǵyn jetijyldyq mektebiniń kitaphanasyna da molynan kelip jatypty. Demek ol kezde mektepterdi ádebı kitappen qamtamasyz etý jaǵy qatty qadaǵalanǵan bolýy kerek. Áıteýir, biz jetinshini bitirgenshe, qazaqtyń kórnekti jazýshylarynyń sol jyldarda jaryq kórgen barlyq der­lik kitabyn oqyp shyqtyq. Oǵan qosa álem klassıkasynyń eń súbeli týyn­­dylarynyń da sol kezde qazaqshaǵa molynan aýdarylǵan kezeńi eken ǵoı. Áıteýir, Pýshkın, Lermontov, Gogoldiń tom-tom shyǵarmalaryn, Týrgenevtiń «Ákeler men balalar», «Dvorıan uıasy», Tolstoıdyń «Anna Karenına», «Arylý», Sholohovtyń tórt tomdyq «Tynyq Don» romandaryn jáne basqa da aýdarma kitaptardy jetinshini bitirmeı jatyp-aq oqyp tastaǵanymyz este.

Ádebıetke degen osy qumarlyq­tyń órisi, Qýanysh jetijyldyq mektepti úzdik bitirgennen keıin, segizinshi synypty Jambyl (qazirgi Taraz) qalasynda qyzmet isteıtin úlken bólesiniń úıine baryp oqyǵan, bir jyldan keıin Jambyl zootehnıkalyq-mal dárigerlik tehnıkýmyna túsken kezinde odan ári keńeıe tústi. Qala kitaphanalarynyń mol múmkindigin ­ol jazǵy kanıkýlda aýylǵa kelgen kezderin­de de baıqap jatatynbyz. Aýyl balasy­nyń qoly jete bermeıtin neshe túrli kitaptar­dy oqyǵanyn aıtatyn. Demalysta júrgen­de aýdandyq gazette habar-oshary da shy­ǵyp turdy. Áńgime jazýǵa talpynys jasady. Jýrnalıstik mamandyqqa kádimgideı qumartty. Áıtkenmen, ol oqý bitirgen jyly: «tehnıkýmdy úzdik bitirgen túlek, joǵary oqý ornyna emtıhan tapsyrǵanda, negizgi pánnen bes alsa, oqýǵa birden qabyldanady», degen erejeniń shyǵýy ony sol salaǵa túbegeıli buryp áketti. Onyń mamandyǵy boıynsha negizgi bolyp esepteletin hımııa páni, Qýanyshtyń eń jaqsy úlgergen sabaǵynyń biri edi. Ol anaý-mynaý emes, birden Máskeýdegi Skrıabın atyndaǵy ataqty veterınarııa akademııasyna túskendi qalaıdy. Sol kezde 71 jastaǵy ákesi Aıtahan aqsaqal da ulynyń bul nıetine qarsy kelmegen. «Balam, ári qaraı oqyǵyń kelse talabyńdy qaıtarmaımyn. Áli kúsh-qýatym bar ǵoı, maǵan qaraılama», dep, jalǵyz bıesin satyp, balasyn jer túbindegi Máskeýge aq batasyn berip attandyryp salady.

Veterınarııa akademııasyna 1965 jyly alǵashqy sabaqtan bes alyp birden túsip ketken ol, osy shoqtyqty bilim ordasynda da ádettegisinshe úzdik oqydy. Alǵyr jigit qoǵamdyq jumystarǵa da belsene qatysyp, akademııadaǵy jastar odaǵy komıtetiniń bıýro múshesi, ıdeologııa salasy jáne shetel stýdentterimen jumys isteıtin sektorǵa basshylyq jasady. О́zderiniń aldaryndaǵy áıgili «Jas tulpar» uıymynyń isin jalǵastyrǵan, qazaqstandyq stýdentterdiń «Arman» uıymyn qurýǵa atsalysty. Qazaq stýdent­teri bas qosqan nesheme jıyndarda baıandamalar jasady. Álbette, ondaı jıyndarda qazaq ulty men tiliniń sol kezdegi jaǵdaıy, onyń keleshegine qatysty máseleler de qyzý qozǵalyp jatatyn. Jazý-syzýǵa degen qyzyǵýshylyǵy da osy jerde odan ári óristedi. Qazaqstandyq basylymdardy jazdyryp alyp, áýelden jaqsy kóretin «Lenınshil jas» gazetine jastar taqyrybyna, ózderi atqaryp jatqan bastamalarǵa qatysty maqalalar jazyp turdy. Jastardyń jalyndy jetekshisi, 1925 jyly Máskeýde qaıtys bolǵan aıaýly tulǵa Ǵanı Muratbaevtyń jerlengen ornyn anyqtaý, onyń basyna eskertkish ornatý máselesin kóterý barysynda, aza­mattyq, qaıratkerlik shyńdalýdyń alǵashqy satylarynan ótti.

Jumys babymyzǵa baılanysty biz ár jaqta qyzmet etkendikten, bir-birimizdi óte sırek kóretinbiz. Alaıda basshylyq jumystarǵa jastaıynan jegilgen (ózi aıtqandaı 25 jasynan bıýroǵa túsken) Qýanysh Aıtahanulynyń ár óńirde atqa­ryp jatqan ıgilikti isteri týraly únemi habar­dar bolyp otyrdyq. Akademııany 1970 jyly úzdik bitirgen ol, eńbek jolyn áýeli Alǵabas (qazirgi Báıdibek) aýda­n­yndaǵy HHII partsezd atyndaǵy keń­shardyń bas mal dárigerliginen bas­tady. 1973 jyly naýryzda Shymkent oblystyq partııa komıtetine nusqaýshy, sol jyldyń maýsym aıynda Shymkent oblystyq komsomol komıtetiniń II hatshysy bolyp saılandy. 28 jasynda qazirgi Qazyǵurt aýdanynda partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy bolyp taǵaıyndaldy, 30 jasynda Shardara aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy (D.Qonaevtyń oǵan aıtqanyndaı, «respýblıkadaǵy eń jas tóraǵa») bolyp bekidi. Odan keıin ózine burynnan kóztanys Qazyǵurtqa atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp qaıta oraldy. Qaı jerde de óziniń iskerligimen, bilik­tiligimen, ekonomıkalyq turǵydaǵy ilkimdi bas­tamalarymen tanylǵanyn syrttaı estip jattyq. Oǵan syrttaı marqaıyp, maqtanyp júrdik.

1988 jyly kúzde Arys qalasy men Ordabasy aýdany (Bógen) biriktirilgen kezde Q.Aıtahanov eki partııa komıtetin biriktirgen aýyldyq zonasy bar Arys qalalyq partııa komıtetiniń 1-hatshysy bolyp saılandy. 1991 jyly Kommýnıstik partııa taraǵan kezde ol Arys qalalyq keńesiniń tóraǵasy, Arys qalasynyń birinshi ákimi bolyp qyzmet atqardy. Arys – burynnan toǵyz joldyń torabynda turǵan temirjolshylar qalasy, keńes odaǵy kezinde Máskeýdegi Jol qatynastary mınıstrligi aıasyndaǵy ma­ńyzdy stansalardyń biri. Qýanyshqa deıin aýdan da, qala da bolǵan talaı jylda, Arysqa birinshi basshy qazaq ultynan esh taǵaıyndalmaǵan eken. Soǵan oraı barlyq is qaǵazdaryn, ıdeologııalyq jumysty oryssha júrgizý daǵdyǵa enip ketipti. Qýanysh birden konsertter men oıyn-saýyqtardy qazaqsha júrgizý, aıtys, termeshiler jarysyn ótkizý, Naýryz meıramyn toılaý, aqyn-jazýshylarmen, ánshilermen kezdesýler, jas talanttardy qoldaý sııaqty sharalardy uıymdastyrýǵa bastamashy boldy. El basqarýdyń qazaqy rásimi qaıta jańǵyrtyldy. Bıler keńesi, aýyl bıi, tóbe bı sııaqty júıeler engizildi. 

Qýanyshtyń eren iskerligi Sozaq aýdanynyń ákimi bolǵan 1994-1999 jyldary erekshe tanylǵany belgili. Sol jyly Sozaq óńirinde qys erte túsip, qalyń qardyń aıaǵy qatty aıazǵa ulasyp, joldyń bári jabylyp, el naǵyz «aq sıraq» jutqa urynýdyń az-aq aldynda turdy. Dál osyndaı qysyltaıań shaq alqymnan alǵan – 1994 jyldyń qaqaǵan qańtarynda oblys ákimshiligi aýdandy tek Aıtahanuly ǵana qutqara alady dep sheship, ony Sozaqqa ákim etip taǵaıyndaıdy. Táýekelge bel býyp aýdanǵa barsa, jaǵdaı ol oılaǵan­nan da aýyr. Keńsharlar arasynda qatynas tyıylǵan, qar basyp qalǵan joldy tazalaıtyn tehnıka joq. Tikushaqpen aýyl­dardy, mal otarlaryn aralaǵanda, el ahýalynyń tipten qıyn ekenin, jem-shóptiń az kúnde bitetinin, otyn, un, janar-jaǵarmaıdyń túgesilýge shaq turǵanyn kóredi. Mal da qyryla bastapty.

Ol aýdanda dereý tótenshe jaǵdaı jarııalap, aýyr ahýaldy oblys ákimshiligine, Premer-Mınıstrge jedelhatpen habarlap, jem-shóp, otyn, azyq-túlikten shuǵyl járdem bermese bolmaıtynyn jetkizedi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginen arnaıy komıssııa shaqyrtyp, respýblıkalyq shtab qurǵyzady. Sol ábjil árekettiń arqasynda respýblıkanyń bes oblysynan jem, eki oblysynan shóp jetkizý, memleket tarapynan janar-jaǵarmaı, kómir, un berý máselesi tez arada she­shiledi. Olardyń barlyǵy da ile-shala eshelon-eshelon bolyp kele bastady. Qarataýdyń asýy, Shymkentten keletin jol jabyq bolǵandyqtan, bári Jańatas arqyly Taýkentke deıin jetkizilip, sha­rýashylyqtar olardy sol jerden joldy qardan arshıtyn arnaıy shaqyrylǵan qýatty tehnıkalardyń kómegimen táýlik boıy tynym tappaı óz otarlaryna tasýǵa kirisedi. Solardyń bárin qaqaǵan qystyń surapyl sýyǵyn elemesten, talaı kún úı betin kórmeı, qolynan rasııasy túspegen Qýanyshtyń ózi tikeleı baqylap júripti. Osy shalt sheshim, kesek qımyldyń arqasynda aýdannyń endi qyrylǵaly turǵan alty júz myń malynyń tórt júz alpys myńy aman qalypty. Sozaq eli ony biraýyzdan: «bul Qudaıdyń bizge jibergen qutqarýshysy shyǵar», dep qabyldapty...

Qýanysh Aıtahanulynyń 1999-2003 jyldary Saıram aýdanyna ákim bop ta­ǵaıyndalǵannan keıin atqarǵan qaı­ratkerlik qımyly da jurt aýzynda. Munda da erekshe uıymdastyrýshylyǵymen ta­nylǵan ol, salyq túsimin molaıtý tetik­terin tabý, shaǵyn kásipkerlikti damytý arqasynda tórt jylda aýdan bıýdjetiniń kirisin 1 mlrd teńgeden, 4 mlrd-qa deıin ósirdi.

Saıram – tarıhy tereń, qordaly óńir. Álginde aıtylǵan qazaqtyń Dala Parlamenti atanǵan Mártóbe de osynda. Degenmen burynǵy keńes zamanyndaǵy qazaq tiline degen salqynqabaq tabynyń munda áli de kórinis taýyp otyrǵany jańa ákimniń nazaryna birden iligedi. Táýelsizdikten keıin orys tiliniń yqpaly azaıa bastaǵanymen, aýdan halqynyń jartysynan astamyn ózbek halqy quraıdy degen syltaýmen ózbek tiline basymdylyq berilip kelipti. Qýanyshtyń bastamasymen, alǵashqy qadam retinde, ózbek jurtymen qoıan-qoltyq túsinik jumystaryn júrgizý qolǵa alyndy. О́z taǵdyryn Qazaqstanmen baılanystyr­ǵysy keletin jas urpaq úshin qazaq tiliniń bolashaǵy zor ekendigi, burynǵy kezde orys tili qandaı kerek bolsa, keleshekte qazaq tili de sondaı qajet bolatyny uǵyndyryldy. Osy bastan ózbek tili­men qatar qazaq tilin de meńgerý úshin, bala­laryńyzdy qazaq mektepterine ber­seńizder, utylmaısyzdar, erteńgi kúni Qazaq­standaǵy joǵary oqý ornyna tú­sýge de ońaı bolady, degen túsinik qalyp­tastyryla bastady. Memlekettik tildi nasıhattaıtyn ártúrli baıqaý, «Týǵan jerge taǵzym» sııaqty tárbıelik máni zor aksııa, «Saıram talanttary» atty halyq óneri festıvalderi uıymdastyryldy. Saıramnyń ortalyq alańyna Abylaı hannyń kórnekti eskertkishi ornatyldy. Birtindep qazaq tiliniń mártebesi de óz qalpyna kele bastady. Mártóbe týrıster baratyn orynǵa aınaldy.

Saıramnan keıin óziniń týǵan jeri – Otyrar aýdanynda 2003 jyldyń qara­shasynan bastap, attaı eki jyl ákim bolyp istegen kezinde de Qýanysh halyq qa­myn oılaıtyn jarqyn isterdiń tórinen tabyldy. Sortańdanyp, tuzdana bastaǵan sýarmaly jerlerdi qaıta qalpyna keltirý jumystary qolǵa alyndy. 2004-2007 jyldarǵa arnalǵan «Kóne Otyrardyń qaıta damýy» atty baǵdarlama jasalyp, oǵan tıisti qarjyny bóldirtý arqasynda uzyndyǵy 42 shaqyrymdyq Altynbekov, 12 shaqyrymdyq Kenjálıev kanaldary betonmen qaptaldy. Tuzdy sý deńgeıin tómendetetin arnaıy sý qashyrtqylary qazyldy.

Qashanǵy ádetinshe, halyqtyń rýhanı damýyna qatysty máselelerdi de nazardan tys qaldyrǵan joq. Ál-Farabı syndy tulǵalar dúnıege kelgen ulylar mekeni – Otyrar óńiriniń tarıhy tym tereńde. Aýdanda áıgili Arystanbab kesenesi, ejelgi Otyrardyń arheologııalyq orny bar, ol shaharmen qatar ǵumyr keshken, búginde tóbe-tóbe kúıinde kórinis beretin qanshama qanattas qalalardyń silemderi de jeterlik. Ol halyqara­lyq týrızmdi órkendetýge qolaıly meken. Demek Otyrarǵa kelgen árbir adam eń áýeli óńirdiń osy ereksheligin bir­den sezingeni jón emes pe. Soǵan oraı aýdan ortalyǵy Sháýildirdegi ortalyq alań qaıta kúrdeli jóndeýden ótkizilip, ol «Otyrar dańqy» tarıhı-tanymdyq keshenine aınaldyryldy. Alańdaǵy «Dańq­­ty babalar» saıajolynda Ál-Fara­bı, Arys­tanbabtan bastap, Farabta týǵan Otyrardyń 31 dańqty perzentiniń esimi altynmen aptalyp jazyldy. Týra ortasynda Farabıdiń bıiktigi 17 metrlik qola eskertkishi ornatyldy. Osy rette Aıtahanulynyń bastamasymen 2005 jyly ulylar mekeniniń tarıhyn jan-jaqty zerdelegen «Otyrar» ensıklopedııasy jaryq kórgenin de aıta keter edik. Oǵan qosa «Shejireli Otyrar», «Otyrar jádigerleri» tarıhı-tanymdyq kitaptar shyǵaryldy.

Álginde Qýanyshtyń áýelden ádebıetke, jazýǵa jaqyn ekendigin sóz ettik qoı. Ol 2005-2017 jyldar aralyǵynda Senat depýtaty bolǵan kezderinde sol qabileti ári qaraı ashyldy. Senat minbesinen qoǵamnyń san alýan salasyna qatysty oılaryn, ótkir depýtattyq saýaldardy joldaı júrip, kókireginde qozdaǵan oılaryn qaǵaz betine túsirdi. «El mereıi jolynda» (2010 j.), «Sóz suraımyn» (2011 j.), «Azamat ajary» (2014 j.), «Elge qyzmet – eń basty mindet» (2015 j.), «Qyzmet ettim halqyma» (2017), «О́mir belesteri»
(2017 j.) atty kitaptaryn dúnıege ákeldi. Odan keıin de 2020 jyly «Mereı», «Sol bir jyldar» degen atpen kólemdi qos tom­dyǵy jaryq kórdi.

Skrıabın atyndaǵy ataqty akademııadan tereń bilim alǵan Qýanyshtyń ǵylym áleminde de óz soqpaǵy bar. Ol 1995 jyldan aýyl sharýashylyǵy ǵy­lymynyń kandıdaty, 2008 jyldan ekonomıka ǵylymdarynyń doktory. 2010 jyldan – Qazaq Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııasynyń akademıgi, Qazaq Ulttyq ǵylym akademııasynyń qurmetti múshesi. 2008-2010 jyldary S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agro­teh­nıkalyq ýnıversıtetiniń kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııa qorǵaıtyn ǵylymı keńesiniń múshesi. M.Áýezov atyn­daǵy Ońtústik Qazaqstan Memlekettik ýnıversıtetiniń qurmetti professory.

Qýanysh Aıtahanuly zaıyby Aıman Maǵzıqyzy (Veterınarııa akademııasynda ózinen bir kýrs keıin oqyǵan kerekýlik arý) ekeýi úsh ul-qyz jáne birneshe nemere tárbıelep otyrǵan úlgili otbasy. Qyzy Aıgúl – turmysta, dáriger. 4 perzent­tiń anasy. Úlken uly Erlan – Máskeý mem­lekettik ýnıversıtetin bitirgen, ekonomıst, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty. Otyrar aýdanynyń ákimi, Shymkent qalasynyń ákimi qyzmetterin atqarǵan. Ekinshi uly Nurlan – zańger, Anglııa quqyǵyn jetik biletin maman, London qalasynda halyqaralyq quqyq kompanııasynda jumys isteıdi. Nemereleriniń aldy ýnıversıtet bitirgen, mektepterde oqıdy, bala-baqshalarda tárbıelenip júr. Balalary ata-anasynyń qazaqy tárbıe ǵıbratyna, úlkenge – qurmet, kishige – izet ónegesine, ana tiliniń tylsym tálimine qalaı qanyǵyp ósse, nemereleri de sol máıekti úlgi jolyn jalǵastyryp keledi...

О́zine de, ózgege de prınsıptik talap qoıa biletin, Táýelsiz Qazaqstannyń gúldenýi men órkendeýine óz úlesin qosýy arqyly halyqtyń ystyq yqylasy men qurmetine bólengen bilikti de bilimdi azamat Qýanysh Aıtahanuly áli de qoǵam ómirine belsene aralasýdan qol úzgen joq. Osyndaıda aldaǵy kúnderi jetpis bes jasty eńsergeli otyr­ǵan zamandasymyzdyń ómir jolyn, tynymsyz bolmys-bitimin baıyptaǵanda, ózi stýdent kezinde Máskeýden maqalalar joldap turǵan, ózimiz de talaı jyl qyzmet etken jastar gazetinde tanymal bolǵan «Mazdaq» aıdary eske túser edi. Ol aıdar aıasynda negizinen alǵa qoıǵan maqsattaryn oryndaý úshin, qabileti men qarymyn meılinshe aıamaı jumsaıtyn, ylǵı da alǵa umtylýǵa, mazdaı janyp júrýge beıil jandar týraly dúnıeler jarııalanatyn. Sózimizdiń basynda tilge tıek etilgen, abyz qalamger Ábish Kekilbaıulynyń Qýanysh týraly «Mazdaı tús, shamshyraq!» degen aqjarma pikiri de osy maǵynany meńzeıdi. Soǵan oraı maqalamyzdyń atyn «Mazdaq» dep qoıǵandy maqul kórdik.

Jarylqap BEISENBAIULY