Ana tilimiz – ultymyzdyń uıytqysy

bola bastaǵandyǵyna Qyzyljar óńirindegi oń ózgerister aıǵaq Memleketimizdiń basshysy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHI sessııasynda sóılegen sózinde elimizdegi til saıasatyna taǵy da nazar aýdaryp: «Bolashaqta búkil azamattardyń memlekettik tildi bilýi bizdi burynǵydan beter teńdestirip, birlikti nyǵaıta túsedi. Mine, shırek ǵasyrdan beri biz til saıasatynda aıqyn baǵytpen kelemiz – memlekettik tildi birtindep damytýdamyz jáne búkil etnostar tilderiniń damýy úshin jaǵdaılar jasaýdamyz», dep qadaı aıtty. Elbasy ustanǵan til saıasaty­nyń kemeldigin bizdiń Qyzyljar óńirindegi ómir shyndyǵy da kóz jetkize aıǵaqtap berip otyr. Aıtalyq, Keńes ókimeti tusyn­daǵy sońǵy, 1990-1991 oqý jylynda oblystaǵy qazaq balalarynyń nebári 25 paıyzy ǵana óz ana tilinde bilim alǵan bolsa, osy jónindegi kórsetkish elimizdiń Táýelsizdigi jyldarynda birtindep ósip, bıylǵy oqý jylynda 65 paıyzdan asty. Buryn Petropavl qalasynda qazaq tilinde bilim beretin jalǵyz-aq oblystyq mektep-ınternat bar edi, al qazir oblys ortalyǵyndaǵy 40 mekteptiń 6-y taza qazaq tilindegi, 15-i aralas mektepter. Osynyń bári ózara túsinistikpen, ózara syılastyqpen, memlekettik tilge degen qurmetpen, eshqandaı yń-shyńsyz tyndyrylǵan ıgilikti ister ekendigi súısintpeı qoımaıdy. Al qalamyzdaǵy aǵaıyndar sońǵy kezde taǵy bir qazaq mektebin ashý máselesin kóterip júr. Alaıda, dúnıejúzin ekonomıkalyq daǵdarys tolqyny shaıqaltyp, «kórpege qaraı kósiletin» zaman qaıtadan ornap turǵandyqtan, jańa qazaq mektepterin, eń aldymen, oblysymyzdaǵy Novoıshımka aýyly men Taıynsha qalasynda salý kerektigi sózsiz. О́ıtkeni, atalmysh eldi mekenderdegi 1991 jyly burynǵy aýdandyq partııa jáne atqarý komıtetteriniń tar ǵımarattarynda ashylǵan, árqaısysy 110 oryndyq qazaq mektepterinde búginde oqýshylar úsh aýysym boıynsha oqyp júr. Olardyń, tipti, sport zaldary joq. Osy jónindegi ata-analardyń talaı jyldan beri aıtyp kele jatqan janaıqaıly ótinishine oblys ákimi Samat Eskendirov qulaq asyp, jańa da úlken mektep­terdiń jobalyq-smetalyq qujat­tamalaryn jasatýǵa qarjy ból­gizip, olardyń qurylysyn qar­jy­landyrý jóninde respýb­lıkalyq organdar aldynda másele kótergendiginen habardarmyz. Bul problema aldaǵy jyldary oń sheshimin tapsa, Qyzyljar óńirinde qazaq tilin odan ári órkendetý isine qosylatyn zor úles, eleýli jetistik bolary sózsiz. Sondaı-aq, aldaǵy ýaqytta múmkindik bolsa, jergilikti bıýdjetten bólinetin qarjyǵa shaǵyn mektepter salý tájirıbesi jalǵastyrylsa, ıgi bolar edi. Biraq, ondaı mektepterdi bolashaǵy bulyńǵyr, bala sany az eldi mekenderge emes, birinshi kezekte Shal aqyn aýdanyndaǵy Qaratal, Aıyrtaý aýdanyndaǵy Birlestik sekildi oqýshylary eski de tar mektepterge syımaı otyrǵan, keleshegi jarqyn aýyldarda salǵan jón dep bilemiz. Qazaq tili bizdiń óńirde de Elbasy aıtqandaı, daýdyń taqyryby emes, ulttyń uıyt­qysyna aınala bastaǵandyǵy da esh kúmán týǵyzbaýǵa tıis. Muny aıǵaqtaıtyn jańa úrdis retinde keıingi jyldary jergilikti qazaqtar ǵana emes, ulty basqa ata-analar da óz balalaryn qazaq mektepteri men balabaqshalaryna bere bastaǵandyǵyn aıtýǵa bolady. Atap aıtsaq, bıylǵy oqý jylynda oblystaǵy qazaq mektepterinde ulty basqa 329 bala qazaq tilinde bilim alyp júr. Al Petropavl qalasyndaǵy sábılerge qazaq jáne orys tilderin qatar úıretetin «Altyn besik» balabaqshasynda búginde mektepke deıingi tálim-tárbıemen qamtylǵan 320 búldirshinniń 75-i – basqa etnostardyń balalary. Osylaısha, olardyń ata-analary óz sábıleriniń memlekettik tildi bilip ósýin qalaıtyndyqtaryn anyq bildirip otyr. Bul jaqsy bastama aldaǵy kezde jalǵasyn tapsa, nur ústine nur bolmaq. Taǵy bir aıta ketetin jaıt: qoǵa­my­myzdaǵy tatýlyq pen birlikti nyǵaıtý maqsatynda oblystaǵy eldi mekender men kóshelerdiń ataýlaryn ózgertý máselesin abaılap, aqylmen, birtindep sheshkenimiz abzal. Bul baǵytta osyǵan deıin atqarylǵan is te, jınaqtalǵan tájirıbe de az emes. Osy másele jóninde 2010 jyly jarııalanǵan moratorıı Táýelsizdik jyldary tyndyrylǵan jumystardy qorytyndylap, aldaǵy baǵytty aıqyndaýǵa, tıisti zańnamany jetildirýge múmkindik bergeni kámil. Endi Elbasy byltyrǵy qańtar aıynda qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine onomas­tıka máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań talaptaryn buljytpaı basshylyqqa alýymyz qajet. Onda eldi mekender men kóshelerdiń attaryn jáne basqa da ataý­lardy aýystyrý kezinde turǵylyqty halyqtyń pikiri eskerilýi qajettigi taıǵa tańba basqandaı etilip jazylǵan. Sondyqtan, bul máselede eshqan­daı qyzbalyqqa salynbaýymyz, «artyq qylamyn dep tyrtyq qylyp alýdan» saqtanýymyz kerek. Tilderdi damytý jónindegi basqarmanyń málimetine súıensek, bizdiń oblysymyzda áli kúnge 85 kóshe – Lenın, 39 kóshe – Kırov, 28 kóshe – Kýıbyshev, 25 kóshe – Karl Marks, taǵy 25 kóshe Kalının dep atalady eken. Mine, solardy ózgertip, jańa zamanǵa laıyqty jańa ataýlar berý qajettigi jergilikti turǵyndar arasynda daý-talas týdyra qoımas dep oılaımyz. Qaıta ataý berý jumysynyń jańa kezeńin, mine, solardan bastasaq, qatelespespiz. Árıne, Petropavl qalasynyń irgesindegi, Astana men Omby qalalaryna baratyn kúre joldyń boıymen árli-berli ótken jolaýshylardyń ezýlerine kúlki úıiretin Chapaevskoe aýyly­nyń kúni ótken ataýyn Bolashaq dep ózgertý týraly zańdy usy­nys­ty burynǵy, tórtinshi shaqyrylymdaǵy oblystyq máslıhat depýtattary eki ret qarap, bekitpeı tastaǵandyǵy sııaqty jónsizdikke endi jol bermeýimiz kerek. Mamlıýt aýdanyndaǵy Lenın aýylynyń ataýyn ózgertý máselesin de birneshe ret qarap, «Kúnkósem» esimin aýystyrarlyqtaı jańa ataý taba almaǵan aǵaıyndar da myqtap oılanatyn kez jetkeni daýsyz. Mine, osyndaı búgingi kún tártibinde turǵan kókeıkesti máselelerdiń bárin qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes, attóbelindeı azshylyqtyń emes, qalyń ormandaı kópshiliktiń pikiri men qoldaýyna súıenip, yń-shyńsyz sheshkenimiz jón. Bul rette «býynsyz jerge pyshaq uratyn» kózsizdikke urynýdyń, asyǵyp-aptyǵýdyń esh qısyny joqtyǵyn da ózimiz bel ortasynda júrgen ómir tájirıbesi talaı márte kózimizge túrtkendeı etip kórsetip bergendigin umytýǵa haqymyz joq. Osy oraıda, Elbasymyzdyń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda: «Barlyq ult ókilderimen til tabysyp, tatý-tátti, beıbitshilik pen kelisimde ómir súrý – barsha qazaqtyń bas­ty qaǵıdasy bolýy shart. О́z halqyn súıetin adam, óz jurtyna jaqsylyq tilegen jan ózge halyq­tardy ashyndyrmaıdy, óz ultyn eshkimge qarsy qoımaıdy. Biz el ıesi retinde bıik bola bilsek, ózgelerge syıly bolamyz», degen ataly sózderin jadymyzda ustaýǵa tıispiz. Elbasy aıtqandaı, biz ózgeniń qateliginen, ótkenniń taǵylymynan sabaq ala bilýge tıispiz. Keıbir kórshiles, taǵdyrlas elderde aıaq astynan tutanyp jatqan qaýipti ottyń jel ushyratyn ushqynyn óz ortamyzǵa túsirip alýdan abaı bolaıyq! Sondyqtan da osynaý qıly zamanda el birligin, halyq birligin kózimizdiń qarashyǵyndaı saqtaý – árqaısymyzdyń eń bas­­ty azamattyq boryshymyz, Táýel­sizdikti armandap ótken ata-babalarymyzdyń rýhy aldyndaǵy eń asyl paryzymyz ekendigin umytpaıyq! Káribaı MUSYRMAN, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi, halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy oblystyq fılıalynyń tóraǵasy. PETROPAVL.