QAZAQ TEATRYNYŃ QARA NARY

(jalǵasy) Avtor: – Bul endi Kúlekeń Máskeýde, qonaq úıdiń ból­mesinde jumbaq jaǵdaıda qaıtys bolǵannan keıingi áńgimeler boldy ǵoı. Erkeǵalı: – Iá. Bul 1962 jylǵy áńgime. Kúlekeń qaıtqanyna bes jyldaı ýaqyt bolyp qalǵan kez. Sonda maǵan Kúlekeńniń qaıtys bolǵan bólmesin kórsetken. Men de ol kisiden aqyryn­dap-aqyryndap syr tartyp suraǵanmyn, qalaı boldy, neden ketti dep. Sonda Qanekeń Kúlekeńniń Qurman­ǵazy orkestri­men birge Qytaıǵa, gastroldik saparǵa júrgeli turǵanynda ústinen aryz jazylǵany týraly aıtqan edi. Aryzdy qaraǵan bılik ornyndaǵylar Kúláshti álgi sapardan alyp qalǵan. Kúlásh sonda SK-ǵa baraıyn dese, SK qabyldamapty. Máskeýge baraıyn dese, oǵan da jiberiń­kiremegen bolýy kerek. Sodan sol kezde Máskeýde bashqurttyń dekadasy bolǵan. Kúlásh óziniń sol jaqtaǵy joldas-jora­laryna “meni shaqyrtyńdar” degendi aıtyp, Máskeýge barady. Ol ýaqytta Máskeýde komsomoldan kelgen Mıhaı­lov deıtin kisi Mádenıet mınıstri bolatyn, ol da qabyldamaıdy Kúláshti. Alǵashqylardyń biri bolyp SSSR halyq ártisi bolǵan Kúlásh, búkil Keńes eline, dúnıe júziniń qaq jartysyna ataǵy jaıylǵan Kúlásh soǵan namystanǵan bolýy kerek. Qanekeń sol joly: “Qana, sen qaıt úıge, balalar bar, sharýa bar”, dep meni zorlap qaıtaryp jibergen edi degendi aıtty. “Ishteı bilip júrmin, namystanyp, yzalanyp júrgenin, biraq álgindeı dep bolmaǵan soń qaıtyp ketip edim, erteńine túnde artymnan qaraly telegramma qýyp jetti, sonymen Máskeýge qaıta keldim” dep. Mine, bul sol kezdegi “Pekın” qonaq úıinde bolǵan jaǵdaı. Bul qazaqsha aıtqanda shynaıy shyndyq. Opera teatrynan meniń oıymsha alǵash shyǵarǵan súıegimiz sol Kúláshtiń súıegi boldy. 1957 jylǵy jaz­dyń aıaǵy, kúzge qaraı, kún salqyndaı bastaǵan kez bolýy kerek. Ol ýaqytta myna Keńsaı joq, qaıtys bolǵandardyń barlyǵy Tashkentskıı kóshesindegi zırat­qa qoıylatyn. Sol opera teatrynan, Panfılovtan shyǵyp, myna jaǵyndaǵy Fýrmanov kóshesine tústik. Sodan súıegin Tashkentskııge deıin jaıaý kóterip bardyq. Bizdiń ol ýaqytta jas kezimiz. Jańa ǵana oqý bitirgenbiz, konservatorııany, qazaqsha aıtqanda murtymyzdyń endi tebindep kele jatqan kezi. Sodan keıin 1960 jyly Muqan Tó­lebaevty shyǵardy sol opera teatrynan. 1961 jyly Muhtar Omarhanulyn da sodan shyǵaryp saldyq. Odan keıin Qanysh Sátbaevty shyǵaryp saldyq. Osy adamdar esimde. Keıinirek sol teatr-dan shyǵa salysymenen kópke uzamaı tabytty máshınege salyp alyp ketetin boldy ǵoı. Sondaı jaǵdaılar bolǵan. Avtor: – Meniń tań qalatynym, bizdiń ájeptáýir azamattarymyz, Kúláshtiń óziniń áriptesteri jazdy ǵoı aryzdy ústinen. Sonyń ishinde qulaqqa kiretindeı dálel, bir nárseler aıta ma, joq álde jáı baıbalam ba? Erkeǵalı: – Dálel bolǵanda Kúlekeń erte er jetti ǵoı. 24 jasqa kelmeı SSSR-diń halyq ártisi ataǵyn aldy. Ondaı ataq 1936 jyly birinshi ret Keńes Odaǵy boıynsha alty-aq adamǵa berilgen edi. Kúlásh sol altaýdyń biri boldy. Al qalǵandary kimder? Keshegi orystyń uly akterleri, ánshileri, rejısserleri, ishterinde Barsova bar, Nemırovıch-Danchenko bar, Stanıslavskıı de bar. Kúlekeń solarmen birge aldy ǵoı ataqty. Kelesi jyly depýtat boldy. Úkimet te, halyq ta alaqanyna salyp aıalap júrdi ǵoı. Sol kezde Kúlásh pen Qanabek aýyr qaıǵyǵa ushyraıdy. Qanabektiń alǵashqy áıelinen erip kelgen Aldan degen uldy Kúláshtiń ózi tárbıelep ósirgen ǵoı. Sol balalary Kúláshpen Taldyqorǵanǵa barǵanda qaıǵyly jaǵdaıda qaza bolady. Máshıneniń artyndaǵy júk salǵyshynda oqtaýly myltyq jatqan, jigit onysyn bilmegen, myltyqtyń dúminen ustamaı, uńǵysynan ustap tartyp qalǵanda myl­tyq atylyp ketedi de, sol arada qaıtys bolyp ketedi. Kúlásh apamyz Qanekeńe ekeý me, úsheý me, qyzdar týyp berdi. Ol kisi ul týa qoıǵan joq. Uldyń qaıǵysy Qanabek pen Kúláshqa óte aýyr tıgen. Qanekeń qansha degenmen er azamat qoı, al Kúlekeń “ıapyraı, tirideı ertip aparyp, ólideı súıegin alyp qaıtqanym-aı” dep, bir jyl boıy kóziniń jasyn tyıa almaǵan. Sodan men oılaımyn, bir jaǵy Kúlekeńniń halqyna erkeleıtin orny bar, bir jaǵy ol da pende emes pe, qansha uly bolǵanymen, ana retinde kóńilinde aýyr qaıǵy bar. Ol kezde qa­zaq­tar sımfonııa orkestrin kóp qabyl­daı bermeıtin, al aýyldy jerde ony múlde túsinbeıdi de ǵoı. Sondyqtan el aralap, konsert qoıý úshin “Qurmanǵazy” orkestri shyǵady. Án salatyn solıst retinde olar Kúláshti ózderine qosyp alady. Orkestrmen birge qazaq halqynyń bulbuly atanǵan Kúlásh kele jatyr degen sóz qulaqtaryna tıgen soń jurttyń bári ony kórýge, ánin tyńdaýǵa asyǵyp, konsertke jınalady. Konsertten soń aýyl ıeleri ártis­terge qonaqasy beredi. Soǵystan keıin, elýinshi, alpysynshy jyldary halyqtyń turmys-tirshiligine araq-sharap aralasa bastaǵan kezi ǵoı. Sodan, árıne barlyǵy “Kúleke, Kúleke, siz de kishkene alyń­qyrap otyrýyńyzdy suraımyz” dep, qolpashtap, qoshemet-qurmet kórsetip, jalpaqtaǵan soń, ol kisi de keıde shamalap alyp qoıatyn bolýy kerek. Basqalar týraly “oı, ishedi eken, anaý eken, mynaý eken” dep sóz taratqysy keletinderge sonyń ózi jetkilikti. Aryzǵa arqaý etkenderi de sondaı “pysh-pysh” sózder ǵoı. Naqty dálel, dáıek bolmasa da, kúdik keltirýge, kóleńke túsirýge tyrysqan áreket qoı. Áıtpese Kúláshti án sala almaıdy, ondaı saparǵa laıyq­syz dep aıta almaıdy. Biraq ol kezde bılikte otyrǵandar da ásire sekemshil, tym saq, ózderine áıteýir sóz keltirmeý jaǵyn oılaıtyndar boldy ma eken. Qalaı bolǵanda da jańaǵy aryz Kúláshti Qytaıǵa júrgeli otyrǵan saparynan alyp qalýǵa negiz bolady. Orkestrdegi azamattardyń aıtýyna qaraǵanda, oqıǵa dál júrerde bolǵan. Taǵy bir aıtaıyn degenim, ol aryzdy men Qanekeńmen sol jolǵy Máskeýdegi áńgimelesýden burynyraq kózben kórip, qolyma ustap, oqyǵanmyn. Ol kezde Jek­sembek partııanyń Ortalyq Komıte­tinde sektor meńgerýshisi bolyp qyzmet istegen edi. Aldynda konservatorııada Lenındik stıpendıat ári komsomol komıtetiniń hatshysy boldy, oqýdy bitirgen soń eki-úsh jyl horeografııa ýchılıshesine dırektor boldy, sodan keıin ony Ortalyq partııa komıtetine shaqyryp, sonda bardy ǵoı. Biz bir-birimizben aralasyp turatynbyz. Sol Jeksembek bir kúni kórsetti maǵan, “myna sumdyqty kórdiń be” dep. Qazirgi shamalaýymsha bul 1959 jyldyń aıaǵy, ne 1960 jyldyń basy bolsa kerek. Odan beri de jarty ǵasyr ýaqyt ótti ǵoı. Áli kúnge kóńilimnen ketpeıdi. Apyraı, olar múmkin Kúlásh namystanyp, ólip qalady dep oılamaǵan shyǵar ol kezde. Olardyń ishki qyzǵanyshy baıaǵy: “Qytaıǵa Kúlásh nege jalǵyz barady, basqamyz nege barmaımyz? Anaý-mynaý kinásin betine basyp, osy sapardan ony da alyp qalaıyq” degen oı ǵoı. Avtor: – О́zińiz eshýaqytta ondaı hatqa qol qoıǵan joqsyz ba? Erkeǵalı: – Aıtaıyn dep otyr­ǵanym, Bóke, meniń de pendeshiligim az emes shyǵar, biraq esh jerde, jas kezim­nen bastap osy ýaqytqa deıin ondaı nársege barǵan emespin. Ásirese Hrýshev­tiń kezinde, kúnara bolmasa da aı saıyn bireýdiń ústinen bireý aryz jazyp jatatyn zaman boldy ǵoı, jáne, sonyń ishinde ózderiniń atyn atap jazbaǵan anonımnyı, domalaq hattardy da shuqylap, muqııat qaraıtyn ol jyldarda. Sol kezde de, odan buryn da, odan keıin de esh ýaqytta eshbir hatqa qol qoıǵan pende emespin. Aıtatynym bolsa betine aıtyp tastaýshy edim. Avtor: – Sol aryzdyń aıaǵy jańa­ǵydaı nársege aparyp soqty ǵoı endi. Osy jerde eriksiz qapalanyp oıǵa qala-syń. Halqymyz qalap súıgen Kúlásh, Jambyl atamyz jyrlaǵan Kúlásh, aty keıingi urpaqtarǵa ańyz bolyp qalǵan Kúlásh kúlbiltelemeı, ashy bolsa da anyǵyn aıtsaq, qyzǵanyshtyń, kóre almaýshylyqtyń, taqasýdyń qurbandy­ǵyna aınalyp otyr ǵoı. Jurttyń bárin bir-birine ańdytyp qoıǵan, aıdap salatyn, biriniń ústinen biri aryz jazýǵa daǵdylandyrǵan, halqymyzdyń nebir daryndy abzal azamattaryn kókteı orǵan 1937 jyldyń, odan keıingi kezeńniń arqany aıazdaı qarıtyn sýyq yzǵaryn sezingendeı bolasyń. Qara bastarynyń qamyn ǵana oılaıtyn, daryndylar men talanttylardyń taǵdyry búırekterin búlk etkizbeıtin, sol kezderde bıik oryn­darda otyrǵan Máskeýdegi Mıhaı­lov pen ózimizdegi sheneýnikterdiń biteý keýde, tas júrektigi ishińdi ýdaı ashytady. Kúláshtiń qazasyna olardyń da qosqan úlesteri joq emes. Sondaǵy sol oqıǵalar keıingi urpaqtarymyzdy oılantsa deısiń. Birin biri kún­deý­shilikten, kóre almaýshylyqtan, aıaq­tan shalýdan saqtandyrsa, tar­tyn­dyrsa deısiń. Erkeǵalı: – Al jalpy men Kúlekeńdi kóp ret kórdim, qazaq operasynda da, orys operasynda da. Teatr degen dekorasııadan turady. Onyń ar jaǵynda ómirdegideı taý menen tas ta, basqa da joq. Kúláshtiń taza daryndylyǵy son­sha­ma, onyń sahnada turyp aıtqany­nyń bárine zaldaǵy halyq qaltqysyz senip otyratyn. Talaılar jylap otyratyn. Sahnadaǵy oqıǵalarǵa oraı keıde kádimgideı qýanyp otyratyn. “Tólegen óldi” degennen keıin “Tóle­gen­nen qalyp ne bitiremin” dep Qyz Jibek-Kúlásh jartastan qulaıdy ǵoı, sonda teatrdyń zalynda otyryp kórermen de, biz de Kú­lásh shyn ólip qaldy degenge senetinbiz. Onyń egilip jylap turyp, solqyldap jylap tu­ryp aıtqan áni sendirmeı qoımaıtyn. Zalda kóziniń jasyn syq­paıtyn birde bir pende qalmaıtyn. Ol teatrdy óz óneriniń sonshama bıiktiginiń arqa­syn­da kádimgi ómirge aınaldyryp ji­beretin. Sol Kúlásh jartastan qul­a­ǵan­da búkil zal “ah!” deıtuǵyn. Shy­nymen ólip qaldy degen sezimniń shyrmaýynda bolatuǵyn. Avtor: – О́nerdiń, shynaıy talanttyń arqasy ǵoı. Erkeǵalı: – Másele sonda. Kúlásh marqumnyń ánshilik qana emes, akterlik óneri de óte joǵary bolatyn. Árbir sózi, ár qımyly nandyryp turatyn. Onyń osy akterlik jaǵy durys aıtylmaı, zerttelmeı, baǵalanbaı keledi. Ol shyn máninde uly aktrısa edi. Onyń sahnada oınaǵan oıyny, aıtqan sózi jáne dıksııasy qandaı móldir taza edi. Ol oıyndaǵysyn halyqqa tolyq jetkizip, halyqtyń kókiregine quıyp, janyna sińirip otyratyn. Árbir sózi zalǵa anyq estiletin. Akterlik oıyny da minsiz bolatyn. Mine, Kúláshtiń ulylyǵy sonda jatyr. Avtor: – Osy ýaqytqa deıin Kúláshtiń ánshiligi kóp aıtylady, biraq boıyndaǵy akterlik daryny, qabileti onshalyqty aıtylmaı kele jatyr. Ony búgin siz aıtyp otyrsyz. Erkeǵalı: – Ol, jalpy alǵanda, bizdiń teatrdy, mýzykany zert­teý­shi­lerimizdiń kemshiligi. О́ıtkeni olar Kúlásh týraly buryn aıtylǵandy qaı­talap, tıip-qashyp jazǵan bol­ǵanmenen, onyń ónerin jerine jetkize túpkilikti zertteı almaı, jańaǵydaı kórermenniń janyna tıetin qasıetterin aıtyp bere almaı keledi. Avtor: – Áńgimemizdiń negizgi ar­na­syna qaıta oralsaq, Eraǵa. Sonymen Qazan qalasyna qaraı sapar­la­ry­ńyzdy ári qaraı jalǵas­tyr­dyńyz­dar. Erkeǵalı: – Iá. Máskeý – Qazan – Sverdlovsk poıyzyna mindik. Biraz adambyz ǵoı. Opera teatryn endi ári qaraı Qazan qalasyna bir aılyq gas­trol­ge alyp bara jatyrmyz. Ol ýaqytta aldynda ózimizde Nazık Jıganovtyń “Altynshashyn” qoı­ǵan­byz. Al osy saparǵa da arnaıy da­ıyn­dalyp, basqa spektakldermen birge “Shýrale” baletin ázirlegenbiz. Qazanda kórsetýge sony da alyp kelemiz. Sondyqtan quralaqan emes­piz. Spektaklderdiń rejısseri bireý, ol – Qanabek Baıseıitov. Dırıjeri bireý – Turǵyt Osmanov. Men de ja­ıyma júrmeımin ǵoı. Mınıstrimiz Láıla Galıevnaǵa: “Qanekeń ekeýmizge Qazanǵa barǵanda qonaq úıdi, vagonda oryndy da bir jerden berseńiz durys bolar. Aqsaqaldyń qasynda qyzmet kórsetip, birge bolaıyn. Basqa bireýmen jatsa erteń aýyryp qalýy múmkin ǵoı”, – degen pikirimdi aıttym. “Onyńyz durys eken”, – dedi. Sonymen Máskeý­den Qazanǵa qaraı bet alyp shyqtyq. Qanekeńdi kýpege ózimniń janyma otyrǵyzyp aldym. Ol ýaqytta jasyraq kezimiz ǵoı. Serkebaevtyń da ishetin kezi, Molodovtyń da ishetin kezi. Bárimiz de saý júrmeıtinbiz. Jigitterdiń bári Qane­keńdi arqa tutyp, bizdiń kýpege jınala­dy. Odan soń ishedi. Birazdan keıin men olardy tyrqyratyp qýamyn. Qanekeń bir jartyny alyp qalady. Kúnine jarty lıtr. Keıde bir lıtr de iship qoıady, men qorǵashtap júrgenniń ózinde. Másele onda da emes. Denesi aýyr, iri kisi bolatyn. Kóteredi álgini. Qazanǵa jaqyndap kelemiz. Barǵannan keıin gastrol bastalady. Sahnaǵa dekorasııa ja­saı­tyn, ártisterge bylaı tur, bylaı júr deıtin jalǵyz Qanekeń. Mýzyka jaǵyn bas­qa­ratyn Turǵyt. Eke­ýiniń biri aýyrsa – spek­tak­lge qıyn. Onda el-jurttan da uıat qoı. Aıt­paı ma, bári mas bolyp, spektakldi qoıa almady dep. Sondyqtan aýyrtpaı aparýymyz kerek. Meniń shyr-pyr bolyp, jigitterdi qýa­lap júrgenim sondyqtan ǵoı. Sonymen, qoıshy, Qazanǵa jettik. Qonaq úıde taǵy da birge jattyq. Qazanǵa barǵan boıda shapqylap júr­min. Mádenıet úıine baryp halyqty jınaý, anaý-mynaý týraly sóılesip, uıymdas­tyrý jumystarymen shuǵyl­danyp júrmin. Qane­keń­di syrtynan ja­bamyn da, kiltti qaltama salyp alyp ketemin. Qaıtyp kelip esikti ashsam, tósekte “Qandaı jaqsy Almatynyń keshki shaǵy” dep óleńin aı­typ jatady. Meniń sol ýaqytta shyqqan “Almaty keshi” degen bir ánim bolatyn. Sony ózine ishkishterdiń gımni sııaqty án etip aldy. Sol ándi úıde de, dalada da ylǵı aıtady da júredi. Men tań qalamyn. “Qaneke, bólmede túk joq, osy siz men kelgenshe qalaısha iship qoıasyz?” – dep suraımyn. Meni onsha kisi eken demeıdi. Jymıyp kúledi de qoıady. Jaýap bermeıdi. Gastrol bitti, poıyzben qaıtý úshin vokzalǵa keldik. Endigi bet alysymyz – Almaty. Vagonǵa kirdik, jaıǵasyp otyrdyq. Esikti japtym. Sonan keıin aıttym: “Qaneke, bir lıtr araq qoıaıyn, shynyńdy aıtshy, men seniń syrtyńnan jaýyp ketemin, “bir adamdy kirgizbe” dep kezekshilerge eskertip aıtyp ketemin. Olar kirgizbeıdi, bólmede araq joq. Sonda araqty qaıdan alyp iship júrdiń?” – dep. Kúledi, “basyń pispegen balasyń ǵoı” dep. “Iá, neǵyp olaı deısiz?” – deımin. О́zimshe bas basqarmanyń bildeı bastyǵymyn, biraq ony aıtpaımyn, ózi de biledi ǵoı. Sózime mán de bermeıdi. Biraq men de ta­qym­dap surap qoımadym. Aqyry aıtty. – Sen ketkennen keıin telefonǵa otyramyn da zvondaımyn, – dedi. – El­diń bári túgel ketip qalmaıdy ǵoı. Bireýi bolmasa, bireýi bólmede qalady. Kóbinese Aıtjandy taýyp alamyn, – dedi. Aıtjan degen ánshi aǵamyz bizben birge Qazanǵa barǵan edi. Ol ózi seri jigit bolatyn. О́ziniń aqyndyǵy da bar edi. Án de aıtatyn. Ánge mátin de, lıbretto da jazatyn. Sondaı jan-jaqty talantty adam edi. Biraq teatrda ánshi retinde ekinshi, úshinshi planda júretin. – Sony taýyp alamyn da, “Aıtjan, men jatqan nomerdi bilesiń ǵoı, dalaǵa shyǵyp, terezeniń astyna kel” deımin. Keledi. Sosyn terezeni ashamyn da, bes rýbl aqsha laq­tyramyn. “Mynaǵan bir jartylyq alyp kel, qalǵany ózińdiki” deımin. Barady da alyp keledi. Ol kezde araqtyń quny eki rýbl qyryq tıyn ba, áıteýir, sol shamada. – Sodan soń ony úıge qalaı kir­gi­zip alasyz? – dep suraımyn Qane­keń­nen. – Sol da sóz bop pa? – dep ol kisi qarq-qarq kúledi. – Prostınany jyrtyp-jyrtyp, bir-birine jalǵap baılap, jip jasap qoıǵanmyn. Sony túsiremin. Ol araqty jaqsylap baılaıdy da, maǵan jiberedi. Men tartyp alamyn. Ol ýaqytta asa bıik qonaq úıler joq qoı qazirgideı. Biz jatqan qonaq úı de eki-úsh qabat qana bolatyn. – Sen meni qatyrdym dep, esikti bekitip, qulpyńdy salyp ketesiń. Al men aqyryndap, ózimshe kúnimdi kórip júremin. Sen kelgende sharýamdy tyndyryp, shala mas bolyp tósegimde jatamyn, – dep kúldi Qanekeń. Aıttym, ama­ly­ńyz­dy asyryp ket­ken ekensiz dep. Endi áıteýir elge qaıtyp kelemiz ǵoı. Barǵan soń aman-esen jeń­ge­­mizdiń qolyna aparyp tapsyrsam boldy dedim. Avtor: – Ol kez­de Qanekeńniń úı­in­degi jeńgeı kim edi? Erkeǵalı: – Ha­lıma degen uıǵyr­dyń qyzy bolatyn. Úshinshi áıeli ǵoı. Ekinshi áıeli – Kú­lásh apamyz qaıtys bolyp ketken. Sodan kóp júrmeı úılendi ǵoı. 1957 jyly bul kisi elýden asyp ketken adam, denesi aýyr, ózine kútim kerek. Sóıtip, Kú­láshtan keıin jańa-ǵy aıtqan Halıma degen jeńgemizge úı­lengen. Ol bir jaq-sy adam bolyp kez-desti. Qanekeńnen kóp jas kishi. Kes-kin-kelbeti de jaq-sy: qara torynyń ádemisi. Qanekeńdi jaqsy kútti. Qana­bektiń de aty Qana­bek qoı. Ol ýaqytta Qanekeńniń ataǵy dúr­kirep turǵan kezi. Televızor jańa shyqqan. Ol kisi tele­vızordan da, kınodan da jıi kórinetin. Sol uıǵyr áıeli Qanekeńe qaıtadan bir ul taýyp berdi ǵoı. Onyń da atyn aldanysh bolyp júrsin dep Aldan qoıdy. Odan osy kúni biraz nemereleri bar deıdi. Olar ul ma, qyz ba, ol arasyn anyq bilmeımin. О́ıtkeni Qanekeń qaıtys bolǵan soń, biz endi jasymyz da shalǵaı, izdep barýǵa reti de bolǵan joq. Bul da bir áńgime… Avtor: – Eraǵa, Qanekeńe bir aýyz sóz­ben sıpattama berseńiz ne der edińiz? Erkeǵalı: – Ol kisini men qazaq teatrynyń qara nary der edim... Bolat BODAÝBAI, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.