Rýhanııat • 27 Qazan, 2022

Jıyrma tilde sóılegen «Jer ıisi»

464 ret
kórsetildi
5 mın
oqý úshin

Jıyrma tilge aýdarylǵan Baıanǵalı Álimjanovtyń jyrlary jarty álemge attanyp barady. Sońyna iz tastap aǵady. Jyrlar da juldyzdar sııaqty. Qansha kóp bolsyn, meıli qaı aspanǵa baryp jarqyrasyn, juldyzdy eshkim kóp demeıdi. Juldyzdar sııaqty jyr da jaryq shashady, sáýle túsiredi. Kózben kórip, qolmen ustamasańyz da jan dúnıeńizge rýhtyń sáýlesin sebezgileıdi. Eger sanańyzda sańylaý bolsa túsedi, árıne. Al aqyn Baıanǵalı Álimjanov qazaq dalasyna jyrdan shashý shashqaly qashan!

Jıyrma tilde sóılegen «Jer ıisi»

Jyrlar da juldyzdar sııaqty. Jyr­lar da adamdar sııaqty. Juldyzy jandy deıdi ǵoı keıbir talanttar jarqyrap tanyla bastaǵanda. Demek árkim ózinshe bir juldyz, janý-janbaýy ózine baılanys­ty. Qazaq-qyrǵyz dalasynda Baıanǵalı Álimjanovtyń juldyzy janǵaly az ýaqyt bolǵan joq. Ekinshi shırek ǵasyrǵa jýyqtaǵan bolýy kerek. Bul kisiniń juldyzyn jaqqan – jyr, jyrdan shyraq ustaǵan aqynnyń shyǵarmalary endi Alash dalasyn bylaı qoıyp, álem aspa­nyna bet aldy. Qazaq óleńiniń me­reıi men órisi ósti deńiz. Bir top shyǵar­malary, arasynda ártúrli óleńderi bar, jıyr­ma tilge aýdarylyp daladan – qala­ǵa, ózennen – teńiz, muhıtqa, qur­lyq­tan qurlyqqa ozyp barady. Jáne kitap­tyń ataýy qandaı deseńizshi?! «Jer ıisi» ata­lypty. Taýyp qoıǵan! Qazaq dala­synyń ıisi men rýhy, kıesi men jyry­nyń saryny Eýrazııadan ekinshi bir bas­qa qurlyqtardyń tili arqyly sol jaq­tarda oqylady degen sóz. Baıanǵalı Álim­janov­tyń shyǵarmashylyǵy negizinde.

Jyr da juldyzdar sııaqty. Dinine, túrine qaramaı, ony barlyq adamzat balasy tanıdy, qabyldaı beredi. Jany­na
jaqyn tutyp óz tilinde oqyp ala jó­neledi. Qaı eldiń balasy bolsyn jul­dyzǵa qarap arzý armanyn aıtady. Jyr oqyp, án tyńdap tebirenedi. Álimjanovtyń jyrlary da solaı, álemniń jıyrma tili arqyly birneshe jurttyń aýzyna, sanasyna, oıyna, rýhyna kóshedi. О́zge dalalarda da búrshik jarady. Jeti túnde alqara kókke uzaq telmirseńiz, keıbir juldyzdar jaıymen aǵyp bara jatady ǵoı. Qazaq aspanyn qaldyryp qaıda bara jatady olar? Basqa elderdiń aspanynda da jarqyraı beredi. Dál Baıanǵalı Álimjannyń jyrlaryndaı!

Jıyrma til degende, qyrǵyz, ózbek, túbi bir túrki halyqtarynyń tiline aýdarylǵan shyǵar dersiz. Olar da bar. Aǵylshyn tilinen bastap, orys, ıspan, fransýz, qytaı, arab, túrik, ázerbaıjan, ózbek, majar, qyrǵyz, túrikmen, qaraqalpaq, tatar, bashqurt, uıǵyr, japon, mońǵol, ýdmýrt taǵy basqa tilderge aýdarylǵan ár alýan top-top jyrlar. Bir tilde jalǵyz-jalǵyz jyrdan emes, birneshe óleńnen. Arasynda poemalarynan úzindiler bar.

pa

Juldyzdar da jyrlar sııaqty. Ár qyrynan jarqyrap, ártúrli sáýle taratady. Bir óleńdi búgin bylaı túsinseń, erteń odan da tereńirek uǵýyń múmkin. O, bastapqyda tipti túsinbeýiń de múmkin. Adam da sol sııaqty kúrdeli qubylys. Avtor tereń adam bolmasa, shyǵarma da olaı birneshe qyrynan jarqyramaıdy. Iisi qazaq-qyrǵyz biletin Baıanǵalı Álimjanov aqyn ǵana ma? Jazýshy, dramatýrg, jyrshy-jyraýlyǵymen qosa manasshylyǵy nege turady bul kisiniń?! Segiz qyrly, bir syrly demeı me qazaq?! Tap sondaı. Bul kisiniń birneshe kıno túsirýge eńbek sińirgen rejısserligi óz aldyna, ssenarııin jazǵan. Ádebıet jáne óner zertteýshisi retinde de az eńbek etip júrgen joq. Álem jurtshylyǵyn abdyratqan pandemııa kezinde «Pandemııa» degen poema jazyp, onysy jınaq bolyp shyqqanyn da jaqsy bilemiz. Ol týyndysy jıyrma tilde jaryq kórgen «Jer ıisi» degen osy kitabyna da enipti. Jahan tilderinde shyqqan kitaptyń taǵy bir artyqshylyǵy onyń muqabasynda da kórsetilgen: «Negizinen, ár tilge ár­túr­li shyǵarmalar aýdarylǵan. Taǵy bir ereksheligi – álem halyqtaryna, túgel túrki elderine arnalǵan óleńderi de bar. Adamzatqa ún qatqan qazaq aqynynyń izgi jyrlary dúnıege qanatyn keń jaıar dep úmittenemiz», delinipti.

Shynymen-aq munda «Aǵylshyn áýen­­deri», «Amerıka áýenderi», «Ispan áýenderi», «Fransýz áýenderi» sııaqty jyr shoǵyrlary sol halyqtardyń tilde­rinde tus-tustan menmundalaıdy.

О́leń, jyr, poemalar jınaǵy Qaraǵan­dydaǵy «Glassır» baspasynan shyqqany keshe ǵana dese bolǵandaı.

«Albıonnyń túrip tastap tumanyn, Aıǵa atylǵan arystandaı aǵylshyn» depti aqyn «Aǵylshyn áýenderinde». Albıonnyń tumany túrilgende aspanynan juldyz kórinbeýi múmkin be? Kim biledi, Baıanǵalı Álimjanov sol tumandy jyrmen túrer. Sonda... juldyzdar da jyrlar sııaqty jarqyraıdy.

Sońǵy jańalyqtar

Neke jasy nege ulǵaıyp barady?

Qoǵam • Búgin, 08:55

Zaman talabyna jaýap beredi

Pikir • Búgin, 08:53

Baıypty memleketshildik qadam

Ata zań • Búgin, 08:48

Maı zaýyty shıkizatqa zárý

Ekonomıka • Búgin, 08:45

Ultty uıystyrar faktor

Saıasat • Búgin, 08:43

Sheraǵańnyń qalamgerlik qazynasy

Tulǵa • Búgin, 08:40

Ornyqty joldyń zańdyq temirqazyǵy

Pikir • Búgin, 08:38

Balanyń bári birdeı

Bilim • Búgin, 08:35

Sáýlet qundylyqpen ushtassa...

Pikir • Búgin, 08:33

Atamekenge at basyn burǵandar

Qoǵam • Búgin, 08:28

Adamnan qoryqpaıtyn elikter

Talbesik • Búgin, 08:25