Sergeı RÝMAS: Belarýs qashanda ıntegrasııanyń belsendi jaqtaýshysy bola beredi

Belarýs Respýblıkasynyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııadaǵy múshesi S.N.Rýmaspen suhbat – Qurmetti Sergeı Nıko­lae­vıch! Belorýs jeri óz basym úshin óte qymbat: ótken ǵa­syr­dyń al­py­synshy jyldarynyń aıaǵynda meniń týǵan aǵam osynda áskerde qyzmet etken edi, sol eki jyldyń ishinde aýylda «Mınsk» degen shtempeli bar kon­vertti asyǵa kútýmen júrgen­biz. Odan keıin Mádenıet mınıstriniń birin­shi orynbasa­ry kezimde Mádenı yntymaqtastyq jónindegi memle­ket­aralyq keńestiń múshesi retinde Be­lo­rýssııaǵa birneshe ret keldim. Ár kelgen saıyn eldegi tatý­lyq­qa, tynyshtyqqa, turaq­ty­lyqqa tán­ti bolatynmyn. Munyń ózi qazir sizderge kór­shi memlekettegi jaǵdaı­men salys­tyrǵanda tipti aıryqsha kóri­nedi. Biz edáýir dárejede belorýs dostarymyzdyń arqasynda Eýra­zııa qurlyǵyndaǵy ınte­grasııa­lyq úderister serpindi damyp jatqa­nyna qýanyshtymyz. Alǵashqy sura­ǵym mynandaı: Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaq Belarýske ne beredi? – Elim týraly jyly sóz­derińizge rahmet. Al endi Eý­razııalyq ekonomıkalyq odaq Belarýske ne beredi degenge kelsek, ıntegrasııanyń jańa kezeńiniń – ekonomıkalyq odaq qurýdyń aıasynda taýarlardyń, qyzmetterdiń, kapıtaldyń, eńbek resýrstarynyń múmkin bolǵanynsha erkin qozǵalýy qamtamasyz etiledi. Bizdiń ekonomıkamyz tabıǵı monopolııalar qyzmetterine, memlekettik satyp alýdy júzege asyrýǵa, básekelestiktiń ortaq tártipterine, ónerkásiptegi, kóliktegi, ener­ge­tı­kalyq, agrarlyq jáne bas­qa salalardaǵy sharýalardy jú­zege asyrýǵa teń múmkindikten qosymsha artyqshylyqtar alady. Osynyń bári ishki jalpy ónimniń ósimin qamtamasyz etýge jaǵdaı jasaıdy, túptep kelgende bizdiń azamattarymyzdyń ál-aýqat deńgeıin arttyrady. – Eýrazııashyldyq ıdeıa­sy­nyń jańa negizdemesin bizdiń Prezıdentimiz Nursultan Nazar­baev jasaǵany, ony alǵash ret osydan jıyrma jyl buryn Máskeý ýnıversıtetinde sóıle­gen sózin­de jarııa etkeni belgili. Nur­sul­tan Ábishuly óziniń «Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq: teorııa álde naqtylyq» degen maqalasynda: «Búginde, Dostastyqtyń barlyq elderi álemdik daǵdarysqa qarsy turýdyń joldaryn izdestirip jatqanda, ekonomıkalyq problemalardy jeke-dara júrip eńserýge bolmaıtynyna kóz jetken kezde taǵdyr eýrazııalyq ıntegrasııa tujyrymdamasynyń kókeıkestiligin taǵy bir ret tııanaqtap otyr» dep jazǵan edi. Sizdiń oıyńyzsha, bul tu­jyrymdamanyń máni nede? – Meniń oıymsha, onyń máni mynada: bizdiń elderimiz ózderiniń ulttyq ekonomıkalarynyń or­nyqty ósýin tek birlesý, kúsh-jigerlerin jumyldyrý jáne halyq sharýashylyǵynyń bar­lyq salalaryndaǵy kózqa­ras­taryn ózara kelise, bir-birin to­lyqtyra júrý arqyly ǵana qamtamasyz ete alady. Al jaqsy jumys isteıtin ekonomıka ­– el azamattarynyń ál-aýqaty men qoǵamdaǵy turaqtylyqtyń negizi. Mine, sondyqtan da Belarýs Res­pýblıkasy keńesten keıingi keńis­tiktegi ıntegrasııanyń belsendi jaqtaýshysy bolyp kelgen jáne bola da beredi. Odaqtyq memleket, Keden odaǵy, Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy sııaqty yqpaldasý deńgeıi, ıaǵnı jyldamdyǵy ártúrli ıntegrasııalyq qurylymdardyń san qıly pishimderine belsendi qatysa otyryp, Belarýs Respýblıkasy bir mezgildik qysqa sáttik paıda tabýdy kózdemeıdi, óziniń áriptesterimen qarym-qatynastaryn uzaq ýaqyt boıy ózara tıimdi yntymaqtastyqqa eseptep, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý maqsatynda alǵa qaraı birte-birte, tabandy jyljýǵa negizdep qurady. Bul oraıda biz beıne bir lokomotıvteı ózara is-qımyldyń ǵylym, mádenıet, sport sııaqty basqa da salalaryn súırep ketetin ekonomıkanyń múddesin aldymen kózdeımiz. Belarýs Respýblıkasy úshin Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq­ty tolyq aýqymdaǵy Keden oda­ǵynyń negizinde, ıaǵnı alyp tastaý­syz, sonyń ishinde bajdarsyz, ekonomıkalyq sıpattaǵy sandyq jáne basqa da shekteýlersiz qurý qaǵıdatty túrde mańyzdy bolyp tabylady. Taýarlardyń erkin qozǵalýy Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń sharttyq-quqyqtyq arqaýy sheńberinde ortaq rynok qurýdyń basqa úsh erkindigin (qyzmetterdiń, kapıtaldyń, jumys kúshiniń erkindigi) júzege asy­rý jónindegi mindetterdi she­shýdiń qısyndy úlgisi bolýǵa tıis. – Siz qazir, shartqa qol qoıý qarsańynda sońǵy jyldarda dástúrli suraqqa aınalǵan my­na suraqqa qalaı jaýap berer edińiz: eýrazııalyq ınte­grasııanyń jańa kezeńiniń máni nede? – Keden odaǵy/Birtutas eko­no­mıkalyq keńistik pen Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń arasynda ekonomıkalyq sıpatta eleýli jáne irgeli aıyrmashylyqtar joq, óıtkeni, EEO-nyń fýnksııalyq bóligi negizinen Keden odaǵy/Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń, belgili bir dárejede EýrAzEQ-tyń qolda bar sharttarynyń kodıfıkasııasyna arqa súıeıdi. Sizge mundaı sharttardyń 68-i ko­dıfıkasııalanatynyn aıt­paqpyn. Negizgi aıyrmashylyqtar EEO-ny qurý jónindegi sharttyń ınstıtýttyq bóliminde kórinis tapqan, onda Odaqtyń quqyqtyq mártebesi, maqsattary, organdar júıesi, olardyń quzyreti, ókilettikteri men qyzmet aıasy kózdelgen. Onyń syrtynda buryn KO/BEK sheńberinde rettelmeı kelgen bilim berý, ǵylym jáne basqa salalardaǵy ıntegrasııa naqtylanǵan. Tutastaı alǵanda, qaıtalap aıtaıyn: ıntegrasııanyń jańa kezeńiniń – ekonomıkalyq odaq qurýdyń aıasynda taýarlardyń, qyzmetterdiń, kapıtaldyń, eńbek resýrstarynyń múmkin bolǵa­nyn­sha erkin qozǵalysy qamtamasyz etiledi. – Sizben kezdesýge daıyn­dala júrip, Belarýs memle­ket­tik ýnıversıteti shyǵaratyn «Ekspertıza» atty taldamalyq habarshymen tanysqan edim. Sonda Prezıdent A.G.Lýka­shen­konyń «Izvestııa» gazetinde 2011 jyldyń 17 qaza­nyn­da jarııalanǵan «Bizdiń ınte­gra­sııamyzdyń taǵdyry týraly» degen maqalasynan dáıeksóz keltirilipti. Sizdiń eldiń Prezıdenti eýrazııalyq ıntegrasııanyń bolashaǵy týraly: «Eger biz BEK kózdegen maqsattardy júzege asyrsaq, onda Eýrazııalyq odaqty qurýǵa kirise alamyz. Belarýs ony qalyptastyrýǵa barynsha belsendi qatysatyn bolady... Búgingi tańda aldymyzdan ashylyp otyrǵan qýatty da tereń ıntegrasııa shyn máninde ózine tartyp, eliktiredi. Alaıda, osy qurǵaly jatqanymyzdyń ómirlik ózegi – bizdiń memleket­teri­mizdiń egemendigi, ony eń tyǵyz ıntegrasııanyń ózi de yǵys­tyryp shyǵara almaıdy», degen bolatyn. Jaqynda Alek­sandr Grıgorevıch: «Belarýs Eý­razııalyq ekonomıkalyq odaq­­qa teń emes jaǵdaıda kir­meı­­di», dep málimdedi. Bul arada ne aıtylyp tur? – Biz qorǵaıtyn qaǵıdattar Ke­den odaǵynyń arqaýlyq qujat­tarynda, sondaı-aq, basqa da halyq­aralyq sharttarda belgilengen. Integrasııalyq damý­dyń álem­dik praktıkasy yq­paldas­tyqtyń bir deńgeıinen ekinshi, anaǵurlym joǵary deńgeıinen aýysý budan buryn qurylǵan tolyqqandy yq­paldastyqqa arqa súıeýge tıisti ekenin kórsetedi. Bul oraıda EEO «ǵımaratyn» turǵyzýdyń basty kirpishi to­lyq­qandy Keden odaǵy bolýǵa tıis. Bulaı etpeıinshe bolashaq eko­nomıkalyq odaq berik irge­tasynan aıyrylady. Onyń ústine, EEO týraly shart­tyń jobasymen jumys isteý bary­synda Belarýs Respýblıkasy bul qujat Taraptardyń ıntegra­sııanyń negizgi baǵyttary boıyn­sha buryn qol jetkizilgen ýaǵda­lastyqtarynan artqa sheginý nemese bas tartý bolmaýǵa tıistigin bas­shylyqqa alǵan, sony aldaǵy kezde de basshylyqqa ala beredi. Siz biletin shyǵarsyz, Belarýs Res­pýblıkasynyń EEO-ny qurý sııaqty tereń ıntegrasııaǵa aralasýyn quptaıtyn eń mándi ýáj­­derdiń biri qýat kózderiniń re­s­ýrs­taryna Reseı Federasııasy re­zıdentteriniń sharttaryna teń (nemese teń jaǵdaıǵa jýyq) sharttarmen qol jetkizý bolǵan edi. Biz bul máseleni EEO týraly sharttyń jobasymen jumys is­teý barysynda sheshkimiz kelgen, alaıda, Reseı Federasııasy men Qazaqstan Respýblıkasy óz­deriniń rynoktaryn tolyq túrde ashýǵa daıyn emes. Osyǵan oraı EEO týraly sharttyń jobasynda munaıdyń, munaı ónimderiniń, gaz ben elektr energııasynyń ortaq (birtutas) rynoktaryn qurý 2025 jylǵa ysyrylǵan, aldymen olardy qalyptastyrýdyń Tu­jy­rym­damasy men Baǵ­dar­lamasyn qabyldaý kózdelgen. – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýdan Belarýs Res­pýb­lıkasy tabatyn ekonomıkalyq paı­dalardyń arasynan qaısy­laryn aldymen ataýǵa bolar edi? – Olardy men sanamalap ta bereıin. Belarýs Respýb­lı­kasynyń EEO-nyń qurylýyna negizgi múddeleriniń arasynan mynalardy bóle aıtýǵa bolady. Energııa resýrstaryna (mu­naıǵa, gazǵa) Reseı Federa­sııa­synyń sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerimen teń jaǵdaıda qol jetkizýdiń máni erekshe. – Belarýs munaı óńdeý zaýyttarynda Reseı munaıynan óndirilgen munaı ónimderine eksporttyq bajdardy Reseı bıýdjetine aýdarýdy alyp tastaý óte mańyzdy. Munan keıin men Keden oda­ǵy­nyń ishki rynogyn ishteı paıda­la­nýǵa da, sondaı-aq, óńdeýge de energııa resýrstaryn sandyq shekteýsiz al­dymen qamtamasyz etýdi aıtar edim. Aýyl sharýashylyǵy úshin el­diń agroónerkásiptik keshenine tikeleı beriletin dotasııa deńgeıin saqtap qalý da mańyzdy. Sondaı-aq, Belarýs Respýb­lıkasynyń tranzıttik áleýetin barynsha paıdalaný maqsatynda «rezıdenttik qaǵıdat» alynyp tas­talatyn bolady. Reseı Federasııasynyń belorýs tasymaldaýshylary úshin júk tasýdyń ruqsat berý júıesin alyp tastaý da óte paıdaly. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurylǵannan keıin ónimniń osy túrin jetkizý kózderin barynsha ártaraptandyrý maqsatynda munaı men gazdy tasymaldaýdyń qubyr júıelerine birdeı qol­jetimdilik bolady. Elimiz úshin memlekettik qor­ǵanys tapsyrysynyń reseılik ry­­no­gyna jol ashylýy da mańyz­dy. Biz Belarýs Respýblıkasynyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn jaqsartýǵa (nasharlatýǵa emes), sonyń ishinde shetel ınvestorlaryna qoldanystaǵy jeńildikterdi saqtaýǵa jáne basqa jaǵdaılarǵa úmit artyp otyrmyz. – Sizdiń bir suhbatyńyzdy In­ternetten oqyp, myna bir sóz­derińizdi jazyp aldym. «Ta­rı­hı aýqym turǵysynan al­ǵan­­da eýrazııalyq ekonomı­ka­lyq ıntegrasııanyń qar­qy­ny shy­nynda da, qaıran qaldy­rady: «úshtiktiń» elderi Keden odaǵy­nan Birtutas ekonomı­ka­lyq keńistikke deıingi joldy bir­neshe jyldyń ishinde júrip ótti – bizdiń eýropalyq áriptes­te­ri­miz mundaı jolǵa ondaǵan jyl­­daryn joǵaltqan edi», dep aı­typ­­syz. Buǵan qalaı qol jetti? – TMD elderiniń ekonomıkalyq áleýetiniń negizgi bóligi Belarýs Respýblıkasynyń, Reseı Fe­dera­sııasy men Qazaqstan Respýb­lıkasynyń úlesine tıedi. Bul elderdiń aýmaǵy oǵan kiretin mem­leketterdiń negizgi suranystaryn is júzinde tolyq qamtamasyz ete ala­tyn asa zor tabıǵat resýrstaryna baı. Ekonomıkalyq ıntegrasııanyń qarqyny rasynda da óte jyldam. Bári de – ekonomıkalyq ınte­grasııanyń alǵashqy kezeńiniń – Erkin saýda aımaǵynyń aıasyn­da júrgizilgen jumys ta, Be­larýs Respýblıkasy men Reseı Fe­derasııasynyń Odaqtyq memleket sheńberindegi ıntegrasııa­sy da, sondaı-aq, EýrAzEQ aıa­syn­daǵy jumys ta, qurý barysyn­da Birtutas ekonomıkalyq keńis­tiktiń sharttyq-quqyqtyq ar­qaýyn qalyptastyrǵan keli­sim­derdiń tutas destesin daıyndaý isi qatar júrgen Keden oda­ǵy ishindegi ózara is-qımyl da osyǵan járdemdesip turdy. Mu­nyń bárine úsh memlekettiń bar­lyq memlekettik basqarý organdary men sharýashylyq júrgizý sýbek­tileriniń burynǵydan anaǵurlym tereń ıntegrasııa máselesinde úı­lesimdi jumys isteýi kóp kó­mektesti. Qazirgi tańda Belarýs, Qa­zaq­stan men Reseı birlesýdiń edáýir eleýli kezeńine – Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaqty qurýǵa taqaý tur. Úsh eldiń prezıdentteri Ke­den odaǵy men Birtutas ekono­mıkalyq keńistikte qol jetken sharttardyń negizinde 2015 jyldyń 1 qańtarynan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý úshin 2014 jyldyń 1 mamyryna deıin Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııamen birlesip Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly sharttyń jobasyn daıyndaý ju­mysyn aıaqtaýdy tapsyrdy, biz sol jumysty atqaryp shyqtyq. Bul úshin EýrAzEQ-tyń, Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń normalyq-quqyqtyq arqaýyn quraıtyn halyqaralyq sharttardy kodıfıkasııalaý ju­mysy júrgizildi. Shart jobasy qurylymdyq turǵydan eki bólikten turady. Ins­tıtýttyq bóliminde qury­latyn halyqaralyq uıymnyń ar­qaýlyq máseleleri anyqtala­dy, al fýnksııalyq bóliminde eko­no­mıkalyq qarym-qatynastardyń salalyq rettelýi tııanaqtalady. Sharttyń jobasynda eko­no­mıkanyń energetıka, kólik, óner­kásip, agroónerkásiptik keshen sııaqty salalary, sondaı-aq, ret­teýdiń kedendik retteý, tehnı­kalyq retteý, sanıtarlyq, veterınarlyq-sanıtarlyq jáne karantındik fıtosanıtarlyq sharalar, tutynýshylar quqyqtaryn qorǵaý, makroekonomıkalyq saıasat, valıýta saıasaty, qyzmetter men ınvestısııalardy saýdalaý, qarjy rynoktaryn retteý, salyqtar men salyq salý, básekelestik saıasaty, tabıǵı monopolııalar, memlekettik jáne mýnısıpaldyq qajettilikter úshin satyp alý sııaqty salalary qamtylǵan. – Osydan bir aıdaı buryn men Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń birinshi orynbasary B.Á.Saǵyntaevtan suhbat alǵan edim (aıtqandaı, taıaý kúnderde suhbat berýge Reseı Federasııasy Úkimeti Tóra­ǵasynyń birinshi orynbasary Igor Ivanovıch Shývalov ta ke­lisip otyr), áńgime barysyn­da shart jobasynyń kólemi 700 betten astam ekenin bildim. Bul, árıne, óte egjeı-tegjeıli, keń aýqymdy jumys. Qujatta be­lorýs tarapynyń ustanymy qan­daı kórinis tapqan? Belarýs qan­daı jaılardy, ásirese, qatty qorǵap edi? – Jańa aıtyp ótkenimdeı, Be­larýs Respýblıkasy úshin Eý­razııalyq ekonomıkalyq odaqty tolyq aýqymdy Keden odaǵyn qurýdyń negizinde alyp tastaý jáne shekteýlersiz qurý qaǵıdatty jaı. Belarýs tarapynyń strategııa­syn qalyptastyrýdyń negizi bolyp tabylatyn sózsiz qaǵıdattar – taraptardyń teń quqyqtylyǵy, Belarýs Respýblıkasynyń egemendigi men Konstıtýsııasyn qurmetteý, qabyldanatyn sheshim­derdiń ekonomıkalyq negiz­diligi, buryn qol jetkizilgen ýaǵda­las­tyqtardyń júzege asyrylýy, Belarýs Respýblıkasy saıasa­ty­nyń kóp vektorlyǵynyń saqtalýy. – Keden odaǵy – Birtutas eko­­­no­mıkalyq keńistik ınte­gra­­sııalyq jobasynyń 2015 jyl­ǵa qaraı Eýrazııalyq ekono­­mı­kalyq odaqqa aınala­tyn­­dy­ǵyna baılanysty Reseı-Be­la­rýs memlekettik qury­ly­my­nyń bolashaǵy erekshe mańyz­ǵa ıe degen pikirmen kelis­peý múmkin emes. Artyq aıtsam aıyp etpeńiz, biraq bizge syrt­tan qaraǵanda Odaqtyq memle­ketti damytýǵa degen úmit onsha aqtal­maǵan sııaqty kórinedi. Osy oraıda, meni mynandaı su­raq qy­zyqtyrady: Eýra­zııa­lyq ekono­mıkalyq odaq Bela­rýs pen Reseıdiń Odaq­tyq memle­ketin almastyra ma? – Bul suraqqa meniń jaýabym qysqa: joq, almastyrmaıdy. Nege? Nege deseńiz, budan arǵy ıntegrasııa úsh eldiń múmkindigi men nıetine baılanysty qurylady, elderdiń bireýi qandaı da bir má­seleler boıynsha odan ári yq­paldasýǵa daıyn bolmaıtyn jaǵ­daı da týyndaýy múmkin. Oǵan qosa yntymaqtastyqtyń saýda-ekonomıkalyq, ınvestısııalyq jáne basqa da túrlerindegi eki­jaqty máselelerdiń kókeı­kes­tiligi saqtalatyn bolady. Bul oraı­da, Odaqtyq memleket ózi­niń kókeı­kestiligin saqtaıdy jáne aldaǵy kezde de ekijaqty máse­lelerdi sheshýdiń alańqaıy retinde qala beredi degendi atap aıtqym keledi. – Suhbat bergenińiz úshin rahmet.  Suhbattasqan Saýytbek ABDRAHMANOV.