Iá, ıdeologııa, onyń ishinde ulttyq ıdeologııa – bizdiń memleket úshin asa mańyzdy ári ózekti másele. О́kimettiń basty fýnksııasynyń biri syrtqy qaýipsizdik bolsa, onyń bir bóligi – osy ulttyq ıdeologııany saqtaý. Alaıda naryqtyq ekonomıkaǵa beıimdelgen demokratııalyq qoǵam qurý barysynda ıdeologııany burynǵydaı tikeleı senzýralyq, uıymdastyrýshylyq, urandyq baǵytta qorǵaý qıyn ekenin eskerý qajet. Keńes ókimeti kezindegideı qoǵam qazir tikeleı úgit-nasıhatqa, qurǵaq uranǵa boıusynbaq emes. Ásirese jastar buǵan múlde kónbeıdi.
Jalpy, ıdeologııanyń basty quraly – ádebıet, mádenıet jáne óner ekeni belgili. Qazaqy tilde aıtar bolsaq – sóz ben sazdyń aınalasy. «Sóz» degen uǵym atam zamannan beri mańyzyn esh joǵaltqan emes. Ýaqyt óte kele tek syrtqy qalybyn, formasyn aýystyryp otyrǵanymen, onyń fýnksııasy esh álsiregen joq. Bir kezderi ertegiler, dastandar, jyrlar túrinde bolsa, keıin proza, dramatýrgııa, poezııaǵa aýysty. Bertin kele kıno men serıaldarǵa, anımasııalyq fılmderge kóshti. Biraq báriniń artynda – sóz jáne sóz ustaǵan talanttar tur. Sóz sazben kómkerile usynylǵanda adamnyń tula boıyna da, túpsanasyna da áser etedi. Demek qoǵamdy ósiretin de, óshiretin de – sóz.
Qazaq ejelden sóz ustaǵan, sózge toqtaǵan, oǵan qurmet kórsetken, qalam ustaǵan, sóz qýǵan óner ıesin tórge ozdyrǵan, mádenıeti bıik, órkenıeti ozyq ult. Qazir zaman ózgerse de, jalpy, sózge qurmet joǵalyp ketti dep qaraý jańsaq. Bizdiń kemshiligimiz – ádebıet pen mádenıet salasyn zamanaýı qarjylyq, bıznestik mehanızmdermen baılanystyra, úılestire keshendi túrde qaraı almaýymyzda. Ásirese, qazaqsha oılaıtyn, qazaqy aýdıtorııamen jumys isteıtin qurylymdar ádebıet pen mádenıetti, onyń mańyzyn jaqsy túsingenmen, álemdik qarjy naryǵy, bıznes pen marketıng mehanızmderinen alshaq júredi. Al mundaı tendensııany meńgergen, qarjy mekemeleri men uǵymdaryn jaqsy uǵynatyn qurylymdar, ókinishke qaraı, qazaqy mádenıet pen ádebıetti túsine bermeıdi. Negizinde, keshendi túrde oılap, osy eki baǵytty úılestirer bolsaq – ıdeologııalyq máselelerdi de ońtaıly josparlaı otyryp, ekonomıkalyq baǵyttaǵy birqatar mindetti de sheshýge ábden bolady. Onyń ishinde – sheteldik jáne ishki ınvestısııa tartý, týrızmdi damytý, shaǵyn kásipkerlikti qoldaý, jumyspen qamtý sııaqty birqatar salany júıeli túrde órge súıreýge bolady. Ol úshin mysal retinde, mádenıettiń ishindegi qazirgi kezde qarqyndy damý potensıaly kóp salanyń biri – kıno ındýstrııany qarastyryp kórelik.
Kıno – óte qýatty qural. Ultty, qoǵamdy ózgertip jiberetindeı qaýqary bar. Adamdardyń tamaq jeý mádenıetin, sóılesý mádenıetin, kıim kııý men jar súıý, úıdiń ishin bezendirý men qonaq kútý, týǵan kún men toı ótkizý mádenıetin qazir sol kıno men serıaldar sińirip jatyr. Álem jahandanýynyń basty sebebi – álem kóretin kıno birdeı, tyńdaıtyn mýzykasy uqsas. Kıno men serıaldar – jarnamanyń túri. Eń qyzyǵy – adamdar sol jarnamaǵa aqsha tólep baryp kóredi. Qazirgi kıno tikeleı ýaǵyz nasıhat jasamaıtyn bolǵan. Sebebi adamdar ondaı kınoǵa barmaıdy. Kınoteatrǵa emosııa men sezim úshin barady. Mahabbat, qorqynysh, aıaýshylyq, tańqalý... Sondyqtan kınodaǵy jarnama artqy plan arqyly berilip, dıalogterdiń ishinde, lokasııanyń bezendirilýinde, keıipkerlerdiń syrtqy kelbeti men júris-turysynda jasyrylady.
Al osy kıno salasy qalaı qarjylandyrylýy tıis? Túsinikti bolý úshin aıta keteıik. Naryq retinde qarar bolsaq, Qazaqstannyń kıno naryǵy salystyrmaly túrde shaǵyn. Bizde seksenge tarta kınoteatr bolsa, úsh júzge tarta kınozal bar. Bul kınozaldarda bir fılm úsh apta turǵan jaǵdaıda, eń reıtıngi joǵary sheteldik fılmniń jınaıtyn kassasy – bir mıllıard teńgeniń tóńireginde. Ondaı úzdik fılmder sırek. Sheteldik jáne otandyq kınolardy qosa qarastyrǵanda, jaqsy túsirilgen bir fılmniń jınaıtyn ortasha kassasy – 300 000 000 teńge. Bul aqshanyń jartysyn kınoteatrlar alady. Demek fılmdi túsirgen prodıýserdiń qolyna tıetini júz elý mln teńge (jaqsy jınady degende). Iаǵnı prodıýser osyndaı tabysty kózder bolsa, ózine qalar paıdasy kóbirek bolýy úshin ol kınony júz mln teńgeden aspaıtyndaı bıýdjetke túsirýge tyrysady. Al qarapaıym esep boıynsha, mundaı bıýdjetke túsirýge bolatyn fılmniń sıpattamasy shamamen mynadaı: oqıǵa qazirgi zamanda bolýy tıis (tarıhı rekvızıtter men kostıýmder bolmaıtyndaı), arnaıy effektilersiz (kompıýterlik grafıkaǵa shyǵyndanbaý úshin), múmkindiginshe bala da, eresek te kóre alatyndaı (kınoǵa barynsha kóp kórermen tartý úshin). Bul sıpattamaǵa sáıkes keletin janr – otbasylyq komedııalar men melodramalar ǵana. Keıingi jyldardaǵy otandyq kıno salasynda kommersııalyq kınolardyń báriniń osy janrda bolýynyń qarapaıym sebebi osy. Kassadan túsetin túsimnen bólek, prodıýserler barynsha qosymsha tabys tabýǵa tyrysady. Ol prodýkt pleısment pen (kıno túsiriliminde qoldanylatyn túrli taýarlardyń jasyryn jarnamasy) demeýshilik (fılmniń jarnamalyq bannerleri men afıshalarynda demeýshiniń logotıpi qoıylady) arqyly jasalady.
Al memlekettiń bıýdjetine túsiriletin fılmderdiń jóni múlde bólek. Eń áýeli, «Qazaqfılm» kınostýdııasy men Ulttyq kınony qoldaý qorynyń qarajatyna túsiriletin fılmder aqshanyń kassadan tabys retinde qaıtýyn kózdemeıdi. Negizgi ustanym – ıdeologııalyq turǵydan mıssııa júktegen tarıhı, iri masshtabtaǵy fılmder túsirýge jol ashý jáne shyǵarmashylyq ortaǵa qoldaý kórsetý. Iá, túpki maqsat durys bolǵanymen, júzege asyrý mehanızmderi, ókinishke qaraı, oıdaǵydaı bolmaı jatady. Jylyna ondaǵan fılm túsirilgenimen, tipti, kınoteatrlarǵa da shyqpaı, sórede jatatyn kezder kóp. Ekinshiden, kınoteatrlarǵa shyǵarýdy kózdegen fılmderdiń ózi ekiudaı maqsatta túsiriledi. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Qazaqstannyń ishki naryǵy óte úlken emes. Al tarıhı jáne ıdeologııalyq iri masshtabtaǵy fılmderdiń bıýdjeti bes júz mln teńgeden bastalady. Demek ishki naryq ol shyǵyndy qaıtarýǵa shamasy jetpeıdi. Sondyqtan prodıýserler sheteldik naryqqa shyǵarýdy josparlaıdy. Osy jerde konflıkt paıda bolady. Sebebi taza ıdeologııalyq fılmderdiń nysanaly aýdıtorııasy – Qazaqstan halqy, onyń ishinde qazaqtar. Qazaqtyń rýhyn kóterý maqsatynda túsiriler fılmder sheteldik aýdıtorııaǵa qyzyq bolmaýy múmkin. Bir jaǵy memlekettik tapsyrystyń údesinen shyǵyp, ıdeologııalyq fılm túsirýge tyryssa, ekinshi jaǵynan túsirilgen fılmdi shetelge satýǵa áreket jasalady. Sol úshin ssenarııge ózgertýler engiziledi. Biraq, nátıjesinde ne ary emes, ne beri emes týyndylar shyǵady. Barlyǵy sondaı deýden aýlaqpyz. Degenmen kóbine jaǵdaı osyndaı ekeni aqıqat. Sondyqtan kıno salasyn qoldaýdaǵy ustanym men mehanızmderdi túbegeıli qaıta qarastyrý kerek. Bıýdjettiń aqshasyn jyl saıyn shyǵyn retinde úlestirýden góri, ınvestısııalyq prızmadan qaraǵan jón. Tipti tolyqtaı memlekettik ınvestısııa emes, jeke sektordy da memleketpen birge ınvestısııa jasaýǵa ıtermeleıtin tetikti qalyptastyrý qajet. Júz mln teńgelik fılm bolsa, sonyń belgili bir mólsherin (mysaly, otyz paıyzyna deıin) memleket «uıytqy» retinde salsa, qalǵanyn jeke ınvestorlardan jınaýǵa bolady. Ol úshin qundy qaǵazdar naryǵyn nemese basqa da arnaıy platformalardy paıdalanǵan jón. Sonda bir jaǵynan bıýdjettiń aqshasyn tıimdi paıdalana otyryp, qazirgi jaǵdaıda bir fılmge bólinip júrgen qarjyǵa úsh-tórt fılm túsirýge múmkindik týsa, ekinshi jaǵynan bólingen qarajattyń tabyspen qaıtarylýyna túrtki bolady. Onyń ústine, jeke ınvestorlardy shyǵarmashylyq salaǵa qarajat salyp, tabys tabýyna muryndyq bolady. Mundaı tetik álemniń ozyq elderiniń bárinde jolǵa qoıylǵan. Tipti arnaıy ınvestısııalyq bankter tek qana osy shyǵarmashylyq salasyndaǵy bıznesti qarjylandyrýmen aınalysady. Jalpy, elimizde «shyǵarmashylyq saladaǵy bıznes» degen uǵymdy qalyptastyryp, shyǵarmashylyq kásipkerlik mádenıetin damytatyn ýaqyt keldi. Osy maqsatta arnaıy memlekettik ınvestısııalyq qor qurylsa da artyq emes. Bul qor tek kıno salasyna ǵana emes, jalpy shyǵarmashylyq baǵyttaǵy kásipkerlikti qoldap otyrýyna bolady.
Mysaly, kitap salasyn damytý úshin tikeleı jazýshylarǵa ataqtar, granttar, tapsyrystar berýden góri, baspalardy damytýǵa qarjylyq qoldaý baǵdarlamalaryn jasaǵan áldeqaıda tıimdi. Baspa – kásip, bıznes. Ony qoldaý da sol turǵydan bolýy kerek. Baspa isine qazir «tıpografııa» retinde emes, prodıýserlik ortalyq retinde qarap úırenýimiz kerek. Álemdegi qalyptasqan zańdylyq ta solaı. Keńes ókimeti kezinde prodıýserlik mindetti tolyqtaı memleket atqarǵan soń, sala jaqsy damydy, toqtaǵan joq. Bizde bul salanyń transformasııasy sońǵy jyldary ǵana júıeli túrde iske asa bastady. Alaıda áli de bul salaǵa júıeli qarjylyq qoldaý tetigi joq.
Dál sol sııaqty teatrlarǵa da prodıýserlik kózqaras qajet. Soǵan saı erkindik kerek. Ákimdiktiń, mınıstrliktiń nusqaýymen ǵana otyratyn bıýdjettik mekeme bolýdan shyǵýy tıis. Al ıdeologııalyq turǵydan qarastyrylsa, memlekettik teatrlardyń repertýary da soǵan saı tańdalýy kerek. Prodıýserlik kózqaras bolmaıynsha, ony naryqtyq tetik arqyly damytý qıyn.
Ideologııa týraly kóp aıtýǵa bolady. Degenmen eń basty másele kadrlar. Aqyn-jazýshylardyń, rejısserlerdiń, óner adamdarynyń, prodıýserlerdiń dúnıetanymy qalaı qalyptassa, sol ıdeologııaǵa saı ónim shyǵarady. Al ol dúnıetanym áýeli otbasynda, odan keıin oqý oryndarynda qalyptasady. Sondyqtan mádenıet salasyndaǵy bilim mazmunyn eń áýeli ulttyq qundylyqtarǵa negizdeý kerek. Qaı baǵyttaǵy mýzyka mamandyǵynda oqysa da, irgetasynda áýeli ulttyq dástúrli mýzykany oqýy kerek. Dál sol sııaqty, mádenıet pen óner salasyndaǵy mamandyqtardyń qaı-qaısysynda da alǵashqy irgetas ulttyq baǵytta qalanýy tıis.
Mádenıet pen ádebıettiń shyn máninde qoǵamdaǵy birqatar salany túıistiretin qaýqary bar. Ulttyq ıdeologııa óz aldyna, shaǵyn kásipkerlik pen ınvestısııa salasyn, týrızm men óńirlik damý máselelerin, sapaly bilim men halyqaralyq qatynastar baǵytyn bir arnaǵa toǵystyra alatyn strategııalyq turǵydan mańyzdy, kommersııalyq áleýeti mol sala. Tek osy mádenıet pen ádebıetti memlekettiń bıýdjetine qosymsha salmaq retindeý qaraý stereotıpinen arylyp, keshendi kózqaras qarastyrý baǵytyna kóshý ǵana jetpeı tur. Ilgeride «shyǵarmashylyq kásipkerlik» uǵymyn aınalymǵa engizip, memlekettik ınvestısııalyq qor ıdeıasy sııaqty túrli qarjylandyrý tetikterin jetildire alsaq qana jumys júıeli júredi.
Edige QOJAHMET,
Abaı atyndaǵy halyqaralyq mádenıet ortalyǵynyń dırektory
