Mádenıet jáne sport mınıstrligi men Ulttyq arhıv uıymdastyrǵan konferensııa «Arhıv-2025» fotoqujat kórmesine sholýdan bastaldy. Kórmege shetelderden alynǵan otandyq tarıhqa baılanysty fotolar men qundy qujattar jáne ejelden qalyptasqan Qazaq eliniń aýmaǵyn aıǵaqtaıtyn karta, taǵy basqalar qoıylypty. Sondaı-aq is-shara barysynda ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń shyǵarmalary toptastyrylǵan 12 tomdyq pen «Otanyna oralǵan qujattyq qazyna» qujattar men materıaldar jınaǵynyń tusaýy kesildi. Tarıhshy ǵalymdar ult tarıhyna qatysty mańyzdy baıandamalar jasady. Sondaı-aq munda arheografııalyq zertteýler, shetelden qujattardy satyp alý jáne qujattyq derekkózderdi ǵylymı aınalymǵa engizý máseleleri talqylandy. Alǵashqy quttyqtaý sózdi Mádenıet jáne sport mınıstri Dáýren Abaev sóıledi.
«Kóshpeli ǵumyr keshken ata-baba jolyn zerdeleýde kez kelgen tarıhı jádiger biz úshin baǵa jetpes baılyq, qundy qazyna. Keıde arhıvtik qujattaǵy jalǵyz jazba tutas ulttyń taǵdyryn sheship ketýi múmkin. Sondyqtan búgingi basqosýmyzdyń máni osy turǵydan aıryqsha.
Arhıvshilerden quralǵan ǵylymı ekspedısııa músheleri búginde 7000-nan astam qujat, onyń ishinde 445 fotoqujat, 206 kitap pen sırek qoljazbalardy satyp aldy. Ákelingen qujattar men materıaldardyń hronologııalyq kezeńi 918-1990 jyldar aralyǵyn qamtıdy. Qujattar sıfrlandyryldy jáne olardyń negizgi bóligi Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq arhıvine memlekettik saqtaýǵa qabyldandy. Bul jumystyń mańyzy joǵary», – dep atap ótti Dáýren Abaev.
Elimizdiń memlekettik arhıvteri Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa qyzmeti aıasynda qosymsha jumystar júrgizdi. Aldaǵy ýaqytta Memlekettik komıssııa qyzmetiniń qorytyndysy boıynsha ǵylymı eńbekter men qujattar jınaqtary shyǵady.
«Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» seriktestiginiń bas dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, akademık Dıhan Qamzabekuly tarıhı jad tóńireginde tatymdy dúnıeler aıtty. «Tarıhı jadty birinshi ǵylym-bilim qalyptastyrady dep keldik. Bul shynynda da solaı. Ahmet Baıtursynuly oqý quraldaryna qazaqtyń tarıhy men etnografııasyna baılanysty dúnıelerdi engizgen. Bul beker emes. Tipti Mirjaqyp Dýlatulynyń «Esep quralynyń» ózinen qanshama tarıhı aqparat alýǵa bolady. Bir qaraǵanda, bala esep shyǵaryp otyrǵan sııaqty. Ar jaǵynda ult tarıhyna qatysty qanshama dúnıeler jatyr.
Búginde zaman ózgerdi, kommýnıkasııa damydy. Tarıhı jadty qalyptastyrýǵa qazir buqaralyq aqparat quraldary da eńbek sińirýi kerek. Burynǵy «Mádenı mura», «Rýhanı jańǵyrý», sosyn myna «Arhıv-2025» qanshama dúnıelerdi alyp keldi. Biraq olardyń bárin sol kúıinde bere salý – oqyrmandy adastyrýy múmkin. Oqyrmanǵa belgisiz nemese syryn bilmeıtin bir jádigerdi ustata salǵandaı. Onyń tarıhy qandaı, túpki mazmuny qalaı? Ekinshi jaǵynan, arhıvtegi dúnıeniń bári keremet dep oılaýǵa bolmaıdy, bul – meniń jeke pikirim. Ol qalaı jazyldy, qalaı qattaldy, kim qandaı múddemen qattady? Onyń ishinde adamdardyń, halyqtyń taǵdyry qattaldy ma? Halyqtyń múddesi qaı jaǵynda tur. Nemese zııalylarǵa baılanysty tek qana bir jaqty jasalǵan NKVD-niń arhıvteri bar. Olardan qorytyndy shyǵarýǵa bola ma? Osynyń bárinde arhıvshilerdiń parasaty, áýeli memleketshildik sana kerek der edim. Kez kelgen eldiń tarıhy memlekettiń múddesimen jazylady. Sondyqtan Qazaqstannyń múddesi eskerilýi kerek», dedi Dıhan Qamzabekuly.
Otandyq jáne sheteldik arhıvterde, mýzeılerde, kitaphanalar men ǵylymı ortalyqtarda saqtalǵan Qazaqstan tarıhyna qatysty qujattardy ǵylymı aınalymǵa engizgende joǵarydaǵydaı memleketshildik kózqaras asa qajet degen sóz. Onyń ar jaǵynda otar eldiń tarıhyn otarlaýshylar jazatynyn eskergen jón.
Bıyl «Arhıv-2025» jobasyn iske asyrý aıasynda 14 elge, ıaǵnı, Germanııa, Polsha, Chehııa, Túrkııa, Fransııa, Vengrııa, Úndistan, Iran, Egıpet, Katar jáne basqa elderden Qazaqstan tarıhyna qatysty qujattar anyqtaýǵa ǵylymı ekspedısııalar júzege asypty. Atalǵan jurttardan satyp alynǵan qujattar sıfrlandyryldy jáne olardyń negizgi bóligi Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq arhıvine memlekettik saqtaýǵa qoıyldy.
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Zııabek Qabyldınov shetelden ákelingen qujattar bizdiń shynaıy tarıhymyzdy jazýǵa úlken septigin tıgizetinin aıtty.
«Eldegi respýblıkalyq, oblystyq, sheteldik muraǵattardan kelgen materıaldar negizinde sońǵy bes jylda 22 qujattar jınaǵyn shyǵardyq. Qazir shetelden biz de, basqa ǵylymı ortalyqtar da materıaldardy ákelip jatyr. Máselen, biz nemese basqa mekeme elge jetkizgen qujatty odan keıin de baryp satyp alyp jatqan jaǵdaılar kezdesip qalýda. Ombyǵa, Túmenge barǵanda, «bul materıaldy sizdiń elden keshe ǵana satyp alyp ketti» deıdi. Sondyqtan bir ortalyq quryp, osy jaǵyn baqylaýda ustasaq? Bir satyp alǵandy eki-úsh márte satyp almas úshin. Biz ákelgen muraǵattardyń tizimin álgi ortalyqqa berer edik.
Sonymen qatar «Arhıv-2025» jobasy boıynsha jetken materıaldardy kóp ustamaı eki-úsh jyldyń ishinde shyǵara berý kerek. О́ıtkeni ol qujattardyń elge kelgeni bilinbeı qalady da, erteń taǵy bireýler qaıta ákelip jatýy múmkin» deıdi Zııabek Ermuhanuly.
Budan keıin Ulttyq, Ortalyq memlekettik, oblystyq arhıvtermen qatar, taǵy basqa ǵylymı-zertteý ortalyqtarynyń ókilderi, ǵalymdar baıandamalar jasady.
