Elaralyq yqpaldastyq agrarlyq sektordyń áleýetin ashady

Qazaqstan óz táýelsizdigine ıe bolǵannan keıingi álemdik ekonomıkaǵa ıntegrasııalaný úderisteri jerge baı Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy salasynyń áleýetin ashýǵa úlken kómegin tıgizip kele jatqandaı. Osy úrdistiń nátıjesinde biz álemdegi astyqty derjavalardyń birine aınalsaq, endigi kezekte mal sharýashylyǵynyń damytylýyna ekpin túsirilýde. Salaǵa memleket tarapynan kórsetilip jatqan qoldaý sharalary jyl ótken saıyn nyǵaıyp, naqty baǵdarlamalar men zańdar aıasyndaǵy boljamdy negizde aldyńǵy qatarly elderge tán órkenıetti damý múmkindigin qalyptastyrýda. Tómende Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan MAMYTBEKOVPEN áńgime de osy tujyrymdy odan ári qýattaı túskendeı boldy. – Asyljan Sarybaıuly, ót­ken jyldyń basynda Úkimet «Agrobıznes-2020» baǵdar­lama­syn qabyl­daǵan bolatyn. Agrarlyq sek­tor­dyń taıaý­daǵy jyldar ishin­degi bolashaǵyn aıqyndaýda bul baǵ­darlamanyń úlken ról atqara­tyndyǵy belgili. Qazirgi kúni baǵdarlama qalaı júzege asý ústinde? Onyń qandaı jańa­shyl tustary bar? Osy týraly aıta ketseńiz. – Jalpy, 2013 jyldy aýyl sharýa­shylyǵy salasy úshin «Agrobıznes-2020» baǵ­darlamasyn iske asyrýdy uıymdastyrý jyly boldy deýge keledi. Biz baǵdarlamany ázirleý, onyń basymdyqtaryn aıqyndaý baǵytynda kóptegen jumystar júrgizdik. Solardyń nátıjesinde 2014 jylǵy 17 qańtarda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine agroóner­kásiptik keshen másele­leri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» Zań qabyldandy. Bul zań baǵdarlamany memlekettik qoldaý sharalaryn, ıaǵnı osy maqsatta jumsalatyn qarjyny zańdastyratyn bolady. Sonymen qatar, baǵdarlamany iske asyrý maqsatynda 15 sheberlik-jospar ázirlendi. Bul josparlar aýyl sharýashylyǵynyń árbir salasy jáne árbir oblys boıynsha qoldaýdy iske asyrý tetikteri men kórsetkishterdi naqty anyqtaıdy. Endi baǵdarlamany iske asyrý­dyń 2013 jylǵy negizgi qorytyn­dy­lary­na kelsek, atalǵan jyly aýyl sharýa­shy­lyǵyndaǵy ishki jalpy óniminiń kólemi 10,8 paıyzǵa ulǵaıyp, 2,4 trıllıon teń­geni qurady. Sonyń ishinde ósimdik sharýa­shylyǵyndaǵy ónim kólemi bir jyl­dyń ishinde 20,8 paıyzǵa ulǵaısa, mal sharýa­shylyǵy ónim kólemi 1,1 paıyzǵa artty. Kúrdeli aýa raıy jaǵdaıyna qara­mastan, taza salmaqpen alǵanda elimiz boıynsha 18,2 mln. tonna astyq jınaldy. Árbir gektar berekesi 11,6 sent­nerden aınalyp, 2012 jylmen salystyrǵanda ónimdilik deńgeıi 3 sentnerge joǵarylady. Jınalǵan astyq eldiń ishki qajettiligin tolyq qamtamasyz etip qoımaı, sonymen qatar, eksportqa 9 mln. tonnaǵa deıin astyq shyǵarý múmkindigin beredi. Mal sharýashylyǵynda da óndiris­tiń ósýi men mal basynyń artýy baı­qa­l­yp otyr. Máselen, 2012 jylmen salys­tyrǵanda et óndirisi 1,0 paıyzǵa, sút kólemi 1,5 paıyzǵa, jumyrtqa 6,3 paıyzǵa artty. Iri qara maldyń sany 2012 jylmen salystyrǵanda 1,2 paıyzǵa ósip, 5,8 mln. basty qurasa, jylqy sany 1 paıyzǵa (1,7 mln. bas), qustar sany 2,8 paıyzǵa (34,4 mln.) artty. Al qoı men eshki sanynyń 0,6 paıyzǵa (17,5 mln. bas), shoshqa sanynyń 10,5 paıyzǵa (0,9 mln. bas) tómendeýi baıqaldy. Sóıtip, 2013 jyldyń qorytyn­dy­­synda elimizdegi iri qara mald­yń 31 paıyzy agrarlyq uıym­das­tyrylǵan qurylym­darda, al 69 paıyzy jeke qosalqy sharýa­shylyqtarda shoǵyrlanyp otyr. Salys­tyrý úshin aıtatyn bolsaq, 2010 jyldyń basynda respýblıka boıynsha uıymdastyrylǵan sharýashylyqtardaǵy mal basynyń úlesi 18 paıyzdy, jeke qosalqy sharýashylyqtarda 82 paıyz­dy quraǵan bolatyn. Mine, osy júrip jatqan oń ózgeristerdiń barlyǵy «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasynda alǵa qoıylǵan mindetterge sáıkes keledi. – Aýyl sharýashylyǵyndaǵy mańyzdy salanyń biri mal sharýa­shylyǵy ekendigi belgili. Osy salany damytýdyń qandaı joldary men múmkindikteri bar. Salaǵa qoldaý kórsetý maqsatynda qandaı sharalar men tetikter qolǵa alynýda? – Bul salany damytý isi álemde sońǵy kezderi baıqalǵan biraz úderisterge, atap aıtqanda, álem boıynsha azyq-túlik baǵalarynyń kóterilýine baılanysty óte ózekti bola túsýde. Onyń ústine jerge baı memleketterdiń qataryndaǵy Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵy jeriniń basym kópshiligin mal jaıatyn jerler quraıdy. Osy resýrstardy iske qosý jyl ótken saıyn mańyzdy bola túsýde. Osyǵan oraı mal sharýashylyǵy ónimderiniń kólemi men sapasyn, osy salada eńbek etýshi kásiporyndar men sharýa qojalyqtarynyń, iri aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń básekelestik qabiletin arttyrý maq­satynda qazirgi ýaqyttary birneshe qoldaý sharalary qarasty­rylýda. Olardyń qatarynda asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan sharalar bar. Máselen, elimizdegi iri qara mal men qoıdyń asyl tuqymdaryn jetildirý, osy baǵyttaǵy seleksııalyq jumys­tar­dy júrgizý, iri qara maldyń asyl tuqymdaryn elimizge ımporttaý, asyl tuqymdy tól satyp alý sekil­di jumystarǵa sýbsıdııa tóleý má­se­lesi sheshimin tapqan. Sonymen qatar, ógizshelerdi bordaqylaý alań­d­aryna ótkizý, sıyr, jylqy, qoı, túıe, shoshqa, broılerlik qus jáne kúrketaýyq etterin, taýyq jumyrt­qasyn, sút, qymyz, shubat, bııazy júndi qoı júnin óndirý úshin paıdalanylatyn mal men qustarǵa beriletin azyqtyń qunyn arzandatý úshin osyny sýbsıdııalaý kózdelýde. Memleket, sonymen qosa, qazir­gi ýa­qytta jeke qosalqy sharýa­shy­lyq­tardaǵy mal basyn sapalyq jaǵy­nan jaqsartý isine de kóńil bólý­de. Máselen, osylardyń jalpy tabynyndaǵy et baǵytyndaǵy tu­qym­dyq buqalardy kútip-baǵý ju­my­sy sýbsıdııalanatyn boldy. Atap aıtsaq, bir buqany kútýge 104 myń teńgege deıin sýbsıdııa beriledi. – Joǵaryda ózińiz aıtyp ketkendeı, búkil álem boıynsha alǵanda azyq-túlik qaýipsizdigi máselesi óte ózek­ti bola túsýde. Bul problema qazir­gi ýaqytta adamzatqa tóngen jahandyq qaterlerdiń biri retinde al­dyńǵy qatarǵa shyǵarylyp otyr. Osy turǵydan alǵanda bizdegi azyq-túlik qaýipsizdigi máselesi qalaı sheshilýde? Biz ózimizdi ózimiz azyq-túlikpen qam­tamasyz ete alyp otyrmyz ba? – Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes bul máselemen Úkimet, sonyń ishinde, bizdiń mınıstrlik júıeli túrde shuǵyldanyp keledi. Onyń nátıjesi joq emes. Máselen, 2013 jyldyń qorytyndysynda negizgi azyq-túlik ónimderi boıynsha ózimizdi qamtý kórsetkishimiz 80 paıyzdan asyp tústi. Iаǵnı, elimizdiń ishki rynogyndaǵy otandyq azyq-túlik ónimderiniń úlesi osy deńgeıge deıin kóterildi. Sonyń ishin­de otandyq kúrish, qyzylsha, bıdaı uny, as tuzy sııaqty ónimdermen ishki ry­­nokty qamtamasyz etý deńgeıi 100 pa­ıyzǵa deıin jetti. Iri qara, shoshqa, qoı jáne jylqy etterimen qamtamasyz etý deń­geıimiz tıisinshe 94,3 paıyz, 90,1 paıyz, 99,5 jáne 94,9 paıyzdy qurady. Biz ózi­mizdi óńdelgen sútpen 95,7 paıyzǵa, taýyq jumyrtqasymen 97,6 paıyzǵa, kar­toppen 97 paıyzǵa, qyzanaqpen 94,7 pa­ıyzǵa, qııarmen 86,8 paıyzǵa, oram­ja­pyraqpen 86,4 paıyzǵa, pııazben 83 pa­­ıyzǵa, qantpen 78,4 paıyzǵa, ósimdik ma­ıy­men 77,3 paıyzǵa qamtamasyz ete aldyq. Jalpy, Elbasynyń tapsyr­ma­­sy boıynsha ázirlen­gen «Agro­bız­nes-2020» baǵdar­la­ma­sy­nyń basty baǵyttary da elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatyna arnalǵan. Baǵdarlama júzege asqan jaǵdaıda aýyl sha­rýa­shylyǵyndaǵy otandyq óndiris­tiń kólemi artyp, eksporttyq múm­­kindikteri aıta qalarlyqtaı kóteri­letin bolady. Joǵaryda aı­typ ótkenimizdeı, baǵdarlama aýyl sharýashylyǵyn memlekettik turǵydan qoldaýdyń jańa tetikteri men olardy qarjylandyrý kózderin aıqyndady. Sonyń nátıjesinde, agroónerkásipti qoldaýdyń kólemi 4,5 esege deıin artatyn bolady. Mine, osylardyń barlyǵy aqyrynda kelip, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesin sheshedi. – Osy ýaqytqa deıin elimizdiń ishki rynogynda sheteldik taýyq etteriniń úlesi mol bolyp kelgen bolatyn. Siz joǵaryda ishki rynoktaǵy otandyq ónimder úlesiniń óskendigi týraly birqatar naqty derekter keltirdińiz. Al endi osy ishki rynokty taýyq etimen qamtamasyz etý máselesi qalaı sheshilýde? – Naryqtaǵy eń arzan et taýyq eti ekendigi málim. Sondyqtan ony tutyný úlesi de basqa ónim túrlerine qaraǵanda neǵurlym joǵary bolyp keledi de osy jaǵdaı ishki rynokta problemanyń paıda bolýyna ákelip soǵady. Osyndaı jaǵdaı bizdiń Qazaqstanda da oryn alyp, bul másele elimizdiń azyq-túlik qaýip­sizdigine áser etip kelgen bolatyn. Degenmen, sońǵy jyldary qolǵa alynǵan sharalardyń nátıjesinde bul iste de aıta qalarlyqtaı alǵa basýlar baıqaldy. Máselen, eger kórsetkishterge kóz salatyn bolsaq, sońǵy jeti jylda ishki rynoktaǵy taýyq etin tutyný kólemi 208 myń tonnadan 305 myń tonnaǵa deıin, ıaǵnı 47 paıyzǵa artqan eken. Biraq, soǵan qaramastan, sońǵy jyldary ishki rynokqa ımporttyq taýyq etiniń kelýi azaıa túskendigin atap kórsetpekpin. Atap aıtqanda, 2012 jyly respýblıkamyzǵa 192,2 myń tonna taýyq eti ımporttalsa, 2013 jyly statıstıka agenttiginiń málimeti boıynsha, onyń kólemi 169,9 myń tonnaǵa deıin tómendegen. Iаǵnı, qus eti ımportynyń kólemi 11,6 paıyzǵa deıin azaıǵan. Sonyń ishinde amerıkalyq taýyq etiniń ımporty 2012 jyly 140 myń tonnany qurasa, ótken jyly 119 myń tonnaǵa tómendegen. Al Reseı Federasııasy men Belarýs Respýblıkasynan keletin taýyq etiniń kólemi 2012 jyly 26,9 myń tonna bolsa, 2013 jyly 27,1 myń tonnany quraǵan. Bul azdaǵan ósimge túsinistikpen qaraýǵa bolady. О́ıtkeni, biz sońǵy jyldary Keden odaǵynyń aıasynda ómir súre bastadyq. Mundaı jaǵdaıda aýys-túıistiń arta túsetindigi túsinikti. – Endigi suraǵymyz osy Keden oda­ǵyna qatysty bolyp otyr. Bul odaqtyń aıasynda aýyl­sha­­rýashylyq ónimderin 170 mıl­­lıon adamdy quraǵan úl­ken rynokqa eksporttaý jáne ım­port­taý máseleleri qalaı sheshilmek? – Keden odaǵy qurylǵanǵa deıin oǵan múshe elderdiń árqaısysynda shı­kizatty jetkizý, óndirý, saqtaý, ta­symaldaý, satý, joıý úderisterinde osy máselelerge qoıylatyn talap­tar­dy anyqtaıtyn ulttyq teh­nı­ka­­lyq reglamentter áreket etip kel­­gen edi. Bul rette Qazaqstan, Re­­seı jáne Belarýs elderinde ta­maq ónimderiniń ómirlik sıkliniń úde­­­risterine belgilengen talaptar ár­­túrli boldy. Osynyń áserinen qa­­­zaq­­standyq tehnıkalyq reglament talaptaryna saı ázirlengen ónim Reseı jáne Belarýs elderiniń teh­­nıkalyq reglament talaptaryna sáı­­kes kelmegen jaǵdaıda olardyń ish­­ki rynoktaryna jiberilmeıtin edi. Endi osy jaǵdaıǵa oraı Keden odaǵy aıasynda úsh elge birdeı ortaq biryńǵaı talaptardy iske asyratyn tehnıkalyq reglamentter ázirlenýde. Bul úderis aıaqtalǵannan keıin osy úsh elde sol tehnıkalyq reglament talaptaryna sáıkes ázirlengen ónimdi ótkizý isi eshbir shekteýsiz, qujattardy qosymsha rastaýsyz jáne qaıta resimdeýsiz júzege asyrylatyn bolady. Mine, osynyń áserinen ózara saýda arta túsetindigi anyq. – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurylǵannan keıin qazaqstandyq astyq ósirýshilerge álemdegi damyǵan elderden tehnıka jetkizý isi qıyndaı túsedi degen qaýeset bar. Buǵan ne deısiz? – Buǵan jaýap retinde Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa alqasynyń 2013 jylǵy 15 qazandaǵy №223-shi she­shi­min keltirer edim. Mine, osy sheshim boıynsha respýblıkamyzdaǵy iri jer ıelenýshilerine alys shetelderden joǵary ónimdi astyq jınaý kombaındaryn satyp alý jáne ony ishke engizýde múmkindikter jasalynǵan. Ol múmkindikter ımporttyq kvota belgileý jolymen sheshilgen. Sonyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasy úshin joǵary ónimdi sheteldik kombaındardyń ımporttyq kvotasynyń kólemi 2014 jylǵa 300 kombaın, 2015 jylǵa 309 kombaın, 2016 jylǵa 300 kombaın dep qarastyryp otyr. Demek, otandyq aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshiler úshin ózderine qajetti tehnıkany tańdap alýynda eriktilik máselesi qarastyrylǵan. –  Ettiń keıbir túrlerin ımport­taýǵa tarıftik kvotalardyń bolýy et óńdeýshilerdi arzan shıki­zatpen qamtamasyz etýge múm­kin­dik beredi degen pikirler bar. Osy týraly ne aıtqan bolar edińiz? – Búgingi kúni ishki rynogymyzdyń qajettiligin qus etinen basqa barlyq otandyq aýylsharýashylyq ónimderimen qamtamasyz etip otyrmyz. Bizdiń oıymyzsha, otandyq taýar óndirýshilerdi josyqsyz básekelestikten qorǵaýdyń qolaıly jáne zańdy joly – bul tarıftik kvotalardy qoldaný sharasy bolyp tabylady. Tarıftik kvotalardyń saýdany retteýdegi máni – kedendik tómen tarıfpen ákelinetin taýardyń naqty kólemin bekitý. Bul rette óndiris pen tutynýdyń teńgerimine negizdelgen ishki naryq qajettiligin aıqyndap alýdyń mańyzy zor. Osylaısha alǵanda, tarıftik kvotany bekitý bir jaǵynan, ishki ry­nok­tan keletin ımportty tejese, ekinshi jaǵynan alǵanda, otan­dyq óndiristi yntalandyrady. Sony­men qatar, belgili bir ónimge degen qajettilikti qamtamasyz etýge múmkindik beretindikten, sol ónim baǵasynyń ósýiniń aldyn alýǵa járdemdesedi. Qazaqstanda tarıftik kvotalar ettiń úsh túrin ákelýge qoldanylady. Olar – sıyr eti (muzdatylǵan jáne tońazytylǵan), shoshqa jáne qus etteri. 2014 jylǵa osy ónimder boıynsha kvotanyń kólemi sıyr etine – 15,3 myń tonna, shoshqa etine – 9,7 myń tonna, qus etine 110 myń tonna dep belgilendi. Osy rette qus eti ımportyna qatysty tarıftik kvotanyń qoldanylýy Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna qosylý jónindegi kelissózder júrgizý barysynda qozǵalǵan másele ekendigin aıta ketsek, artyq bolmas. Jalpy, atalǵan jaǵdaıattar boıynsha, tarıftik kvotanyń qoldaný tetikteri otan­dyq taýar óndirýshiler úshin qaýip tóndirmeıtindeı deńgeıde belgilengen. Onyń ústine, qus etine qatysty arnaıy qorǵaý sharalaryn qoldaný Reseı Fede­rasııasy men Belarýs Respýb­lıkasynda da keńinen qolǵa alynyp otyr. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».