– Ádebıetke aqyn bolyp kelip, keıin jurt súıip oqyǵan tańdaýly romandar jazdyńyz, aqynnan góri jazýshy tanymal bola ma eken?
– Olar únemi úndese bermeıdi. Qazir Japonııadaǵy oqyrmandar jyr jınaqtaryn kóp oqıdy dep aıta almaımyn. Bul aıtyp otyrǵanym tanka men haıký antologııalaryna da qatysty, biraq onyń keı belgileri ǵana ózgeriske ushyrady. Sońǵy birneshe jylda tanka kórkemdik oı qozǵalysynyń bir túri retinde qaıta jańǵyrdy, al jas oqyrmandar buny burynǵy formany saqtaý ádisi retinde qabyldaıdy. Qysqa poezııanyń bir keremet tusy – onyń tez jattalatyndyǵynda, meniń oıymsha, bul qasıet – poezııanyń qalyptasqan bolmysynyń bir túri.
– Álemge «Keýde men jumyrtqa» atty romanyńyzben tanyldyńyz. Bul shyǵarmany jazý ıdeıasy qalaı týdy? Atalǵan týyndyńyzda búgingi japon áıelderiniń ómirmen kúresin óte jaqsy sýrettepsiz. Úsh keıipker de ózderiniń jalǵyzdyǵyna alańdaıdy jáne onymen kúreskisi keledi. Qazirgi japon áıelderiniń shynaıy beınesi qandaı?
– Kishkentaı kezimnen mende ómir de ólim sııaqty qaıtymsyz, máńgiliktiń kórinisi degen oı boldy. Deneń qara jer qoınyna kirgen soń, sende basqa esh tańdaý joq, al ómirge kelgen soń da, sheginerge ózge jol joq. Bul oıdyń jeteginde men reprodýktıvti etıka týraly shyǵarma jazǵym keldi. Romanymnyń oqıǵalar jelisin damytý úshin 10 jyl buryn josparlaǵan keıipkerlerimdi qaıta jasaqtaýym kerek dep sheshtim de, iske bilek sybana kiristim. Sol sátte maǵan áıelderdiń san qıyly ómirin nanymdy túrde qaǵaz betine túsire alamyn degen oı kelgeni ras.
Men japon jazýshysymyn, shyǵarmalarymdy ózimniń ana tilimde jazamyn. Negizgi taqyrybym, óziń aıtqandaı, áıelderdiń ómiri týraly, biraq romandarymda japondyq áıelderdiń «shynaıy beınesin» berýge tyrystym dep aıta almaımyn. Ne jazsam da, jeke adamdardyń ómirine, olardyń shynaıy tájirıbesine nazar aýdarýǵa tyrysamyn. «Keýde men jumyrtqa» sol dınamıkaǵa baılanysty jazyldy, shyǵarmadaǵy áıel keıipkerlerdiń erekshe emosııalary men ortasy Japonııanyń dál qazir qandaı kúıde ekenin kórsetedi.
– «Muzdy sendvıch hanym» atty romanyńyzda sendvıch satýmen aınalysatyn áıeldi unatyp qalǵan mektep oqýshysynyń minez-qulqy sýretteledi. Bul shyn oqıǵa ma, álde qııalyńyzdyń jemisi me?
– Bul shynaıy oqıǵa emes, biraq men únemi baratyn sýpermarkette keńse qyzmetkeri bolyp bir momaqan jas qyz isteıdi, ol kózin kók túske boıap alatyn. Onyń osy ózgesheligi meni beıjaı qaldyrǵan joq, buǵan qandaı sebep bolǵanyn da bilmeımin, onyń kóziniń túsi maǵan qatty unady. Meniń atalǵan romanym osylaı týdy, qyzyqty oqıǵalardy qostym. Eger oqyrmandarym ony mahabbat hıkaıasy retinde qabyldasa, onda tipten jaqsy. Men bul shyǵarmany jazǵanda, birshama keń aýqymda oılaýǵa tyrystym. Bárimizde kezdesetin sezimderdiń ushqynyn, tipti sózben aıtyp jetkize almaıtyn sátterdi osy romanǵa kiristirgim keldi. Sonymen birge balalardyń boıynan birte-birte joǵalatyn ańǵaldyq pen jyldar ótken saıyn alystaıtyn kinásizdik deıtin sezimge de basa nazar aýdardym.
– «Jumaq» atty romanyńyz da – sátti shyqqan týyndynyń biri, bul da japon jastarynyń ómiri týraly. Bir-birinen jubanysh izdegen eki keıipkerdiń basynan keshkenderi shyǵarmany bastan-aıaq úzbeı oqýǵa shabyttandyrady. Keıipkerlerdiń sanasynda «biz nege azap shegemiz?» degen suraq týyndaıdy. Buny qazirgi japondyqtardyń ómirge qoıatyn saýaly dep túsinemiz be?
– Japondyqtarǵa tán «azaptyń» eshbir túri joq. Sizdiń deneńiz ben aqyl-oıyńyz ózińizdiki bolǵanymen, bári sizdiń baqylaýyńyzdan tys bolmaq. Sol sebepti adamdardyń kópshiligi shyn máninde mańyzdy nárse týraly tańdaý jasaı almaı, ómirdiń kóshine ilese beredi. Keıde myna álem ádiletsizdikke, qaıǵy men qasiretke toly kórinedi. Qanshalyqty baqytty bolsańyz da, siz úshin ómir súretin, qurbandyq bere alatyn basqa bireýdi taba almaısyz. Bul, árıne, adamdardyń bári azap pen mashaqatty birdeı sezinedi degendik emes.
– Osy romanyńyzda «Jumaq – qyzyl kilem tóselgen, ústeli bar bólmede tort jep otyrǵan eki ǵashyqtyń sýreti» degen jaqsy sóılem bar. Sizdiń oıyńyzsha «Jumaq» degen ne?
– О́te oıly suraq qoıyp otyrsyń, bul týraly kóbirek oılanýymyz kerek. «Jumaq» dep atalatyn kitap jazǵanymdy endi ǵana túsindim, biraq onyń ne ekeni týraly men áli kúnge deıin oılanǵan emespin. Kóptegen adam úshin jumaqtyń qandaı da bir dinı beınesi bar bolýy múmkin, men de odan bas tarta almaımyn. Maǵan salsa, ony bult sııaqty qubylys dep aıtar edim. Siz alystan bulttardy kóre alasyz, al jumaq dál sol jerde. Ol óz qalybymen aspandaǵy alyp keńistikti ıelenip jatyr. Olarǵa jaqynnan kóz salýdyń esh maǵynasy joq. Bylaısha aıtqanda, olar jaı ǵana aq sáýleler. Tipti ony sulýlyq deýge de bolatyn shyǵar, kim biledi? Múmkin biz qazirdiń ózinde bulttardyń ishinde turǵan shyǵarmyz.
– Siz óz elińizde úlken ádebı syılyqtardy jeńip aldyńyz, marapat jazýshylardy shabyttandyra ma?
– Shynyn aıtqanda, keıbir marapattar qalamgerlerdi jigerlendire túsedi. Biraq men úshin bul jumbaq bolyp elesteıdi. Syılyq baǵalaýshylary jeńimpazdardy tańdaý úshin olardyń jeke qundylyqtaryn basty orynǵa qoıady. Men biraz ýaqyttan beri irikteý komıssııalarynyń múshesi boldym, marapattarda sheshim qabyldaý úshin baq degen nárse basty ról oınaıtynyn aıtqym keledi. Tanymal syılyqtar men marapattar qalamgerdiń shyǵarmasynyń sapasyna kepildik bola almaıdy. Búkil irikteý úrdisi siz salystyrýǵa kelmeıtin nárselerdi qatar qoıý jáne olardy salystyrýǵa tyrysý sııaqty burmalanǵan alǵysharttarǵa negizdelgen. Sol úshin bul jaıttar maǵan birtúrli bolyp kórinedi.
– Ár romanyńyzdyń sońǵy núktesin qoıǵan kezde oıyńyzǵa ne keledi?
– Bir shyǵarmany aıaqtap bolǵan soń, ony redaktoryma jiberemin, sodan soń on mınýt shamasynda uly tynyshtyq ishinde tereń tynys alamyn. Sol sátte bári jeńildegendeı, moınymdaǵy bir júkten arylǵandaı sezimde bolamyn. Ári qaraı endi ne jazamyn degen oı kelgende, meni alańdaýshylyq bıleıdi, sosyn bul kúı meni qulazyta bastaıdy. Bir sózben aıtqanda, roman jazý – ot pen sý keshý.
– «Eger siz Japonııany bir dene retinde elestetseńiz, Shyǵys Japonııada bolǵan qatty jer silkinisi sol deneniń bir bóliginiń aýyr jaraqaty sııaqty». Bul sizdiń shyǵarmańyzdan alynǵan úzindi. Japonııanyń júregindegi jara árbir japonnyń, tipti árbir japon jazýshysynyń ómirlik jarasyna aınaldy ma?
– Meniń oıymsha, apattyń saldary ár adamǵa ártúrli áser etedi. Men bul jóninde basqa japon qalamgerleri úshin, ásirese apat aımaǵynda ómir súrgen jazýshylardyń atynan eshteńe aıta almaımyn. О́ıtkeni men ol kezde Tokıoda boldym, biraq bul apatty men eshqashan umyta almaımyn. Oǵan kúmán joq. Ár adam basyna túsken baqytsyzdyqty ártúrli qabyldaıdy. Biraq dınamıkanyń taǵy bir kúshti bóligi – ony umytý qanshalyqty ońaı ekendigi. Adamdar umytý arqyly óz jaralaryn emdeýge tyrysady, bul beısanalyq refleks keıbir aýyrtpalyqty jeńildetedi.
– Ciz Mýrakamıdi jaqsy bilesiz, jaqyn aralastyńyz, qazir álemdegi tanymal tulǵalar, aýqatty adamdar Mýrakamıdiń kitaptaryn oqýdy daǵdyǵa aınaldyrdy. Bul jazýshynyń qandaı sıqyry bar? Al Mýrakamı men Kadzýo Isıgýrony ne baılanystyrady?
– Iá, Mýrakamıdiń óz sıqyry bar. Buny durys sezingensiń, qazir dúnıe júzindegi kóptegen adam Mýrakamı sıqyrynan lázzat alýda ári ol jóninde kóp jazyldy. Sondyqtan meniń esh alyp-qosarym joq. Onyń úlken jetistigi men kitaptarynyń kóp oqylýy – jazýshy retindegi alǵashqy sátinen búginge deıingi tabandylyǵymen tyǵyz baılanysty.
Eýropa men Amerıkadaǵy oqyrmandar úshin ony óz stılinde oqý álemniń qalǵan elderine eksporttaıtyn mádenı baılanystardy jalǵaýdaǵy nostalgııalyq tásil bolýy múmkin. Al Azııa elderinde onyń shyǵarmalary ishinara sezimder men romansty beıneleýdiń, ındıvıdýalızmdi shyn júrekten qabyldaýdyń, keıipkerlerdiń ómir saltyn jáne mýzykany túsinýge negiz boldy, sol úshin de onyń shyǵarmalary úlken rezonans týdyrdy.
– Jazýshylar úshin eń mańyzdysy qazirgi qoǵam týraly shyǵarma jazý degen oımen kelisesiz be?
– Buǵan múlde kelispeımin. Ár jazýshynyń shyǵarma jazýda ártúrli kózqarasy bar. Biraq men ne jazsam da, qandaı da bir jaǵynan bolsyn shyǵarmalaryma syn aıtylýyn qalaımyn. Jazýshylar neni qalasa, sony jazady, al oqyrmandar neni oqyǵysy kelse, sony oqıdy. Meniń óz jazý tásilim bar, men ony eshqashan ózgerte almaımyn.
Áńgimelesken
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»
