Matematıkaǵa olja salǵan

Jıen nemerem ómir esigin ińgálap ashqanda áke-sheshesi atyn Muhtarbaı qoısaq dedi. Olardyń ǵalymdy qur­mettegenine qýandym. Muhańa telefon shaldym. «Baýy berik bolsyn! Uly Muhań (Áýezov) turǵanda meniń atymdy qoıǵandary uıat bolady ǵoı. Bireýler kúlip júrer, áýre bolyp qaıtesińder. Muhtar qoısyn. Meni de aspandatyp bara ma, qalaı? Ulylar men naǵyz myqtylar mıllıonnan bireý shyǵady»,  dep yńǵaı bermedi. Biraq balalar baılamdaryn bekitip alypty. «Apyrmaı, á! – dedi aǵa qınalyp, – kónbese ne deıin, ózderi bilsin, náreste ómirli bolsyn!». Aralasyp turdy, batasyn berip júrdi. Ol kezde Astanada turdy, keıin Almatyǵa oraldy. Taıaýda 8 jasar kishi Muhtarbaı Alataýdyń baýraıyndaǵy Jandosov aýylyna qonys tepken 80 jastaǵy shoń Muhtarbaıǵa sálem bere barǵanda, ǵalymnyń qýanyshynda shek bolǵan joq. «Meni sonaý elordadan izdep kelip tur, á!», dep jylýy mol qushaǵyna aldy. Máskeýde joǵary bilim alyp, qazaq qyzdarynyń arasynan alǵashqy bolyp toqyma ónerkásibi salasynan ǵylym kandıdaty atanǵan Kámshat jeńgeı de aǵynan jaryldy. «Bir kezde baýy berik bolsyn!» dep edim, «Endi ómirli bol!» deıin bala Muhtarbaıǵa», dep bir tynys aldy da, quraq ushyp júrgen qyzy Dildashqa: «Bul pák balapan endi saǵan ini bolady, sony esińnen shyǵarma!», dep, «Áı, Kámshat, meniń ıyǵyma japqan bir shapandy alyp kelshi, meniń jolymdy bersin bul ulǵa Táńirim!», dedi. Etegi jerde súırelip jatsa da, jeńi sólpeńdep tursa da bala Muhtarbaıdy shapanǵa orap, mılyǵyna tússe de han qalpaǵyn kıgizip, baýyryna basty. «Al sýretke túsirińder bizdi, qane!» dep seksen jastaǵy akademık pen segiz jastaǵy, ekinshi synyp oqýshysy qushaq aıqastyrǵanda, júrek lúpilderi júzderinen sezilip turdy.

Shyn talant Qudaıdyń syıy ekeni aıtylady. Ol – aqıqat. Eshkim de joqqa shyǵara almaıdy. Sol shyn talanttar matematıkter arasynda da bar. Tipti naqtylyǵyn eskersek, kóbinde solarǵa tán sekildi kórinedi. Keı salalarda júzdep sap túzese, keremet matematıkter saýsaqpen sanarlyq qana. Bir qyzyǵy, olar týraly ekiniń biri kósilip aıta almaıdy. Aıtý úshin óreń bıik bolýǵa tıis. О́zderi kóbinde «menge» joq. Sebebi oı-óreleriniń bıik bolýynan ba, uıatqa boı aldyra beredi. Sodan ba eken, olar eldik marapattan da shet qalyp jatady. Otanymyzdyń basty syılyǵy – Memlekettik syılyqqa ár jyldary tórt matematık qana ıe bolypty.

Sol tórt matematıktiń biri Muh­tarbaı О́telbaevtyń ómir jolyna úńilseń, kóp jaıǵa kóz jetkizesiń. Akademık toǵyz jasynda mektep tabaldyryǵyn attaǵan. «Ol kezdiń muǵalimderi shyn nıetterimen oqytatyn, adaldyqty aldymen oılaıtyn, sol ustazdaryma ómir boıy qaryzdarmyn. Men jyldyń tórt mezgilinde dalada júretin edim. Til jete bermeıtin kórinister kóz sharamdy keńitip, qııalyma qanat bitiretin. Oı-órisime bir qudiretti kúsh qýat quıǵandaı bolatyn. Qaqqan qustyń qanatyna qarap, qos qolymdy sermeı berýshi edim. Boıymdaǵy bar jaqsy qasıet sol daladan darydy bilem. Nege ekenin qaıdam, búgingi ul men qyzdyń kóbi úıkúshik. Batyrlar jyryn, ańyz áńgimelerdi, termelerdi qoltyqtap júrip oqydym. Ondaǵy otanshyldyq rýh, elim, jerim degen kórinister mende bolsam degenge umtyldyratyn. Shirkin deımin qazir: «Patrıot bol, qazaq bol, tilińdi bil» deı bergenshe, urpaqqa darqan dalany aralatyp, babalar bolmysymen tanystyryp, ult qundylyqtarymen sýsyndatsa, tipti deneshynyqtyrý pánin dalada ótkizse ǵoı. Iá, saltanatty saraı kerek. Biraq ol bala qııalyna tarlyq etetin sekildi. Bir sózben aıtqanda, aldymen qazaq mentalıtetin sanaǵa sińirip alyp, álemdik deńgeıge odan keıin umtylsaq utylmas edik. Mundaı úlgini uly Muhań (Áýezov) ótken ǵasyrdyń on segizinshi jyly «Iаponııa» maqalasynda maıdan qyl sýyrǵandaı etip aıtyp ketken», dep alyp: 100-150 jyldan keıin qandaı ulttar óziniń kelbetin máńgi saqtap qalady degen taqyrypty saralaǵan aǵylshyn zertteýshileriniń maqalasyn esine túsirip, qazaqtyń sol máńgilik degen tizimge enbeı qalǵany úreı týǵyzatynyn aıtyp, halqymyzdyń áli de azdyǵyna ókinish bildirip, ulttyq uǵymdy álem­dik degenge telı salýdan, eliktep, solyq­taýdan, tilge qurmet buqaradan bol­ǵanmen, joǵarydan baıqalatyn jetim­sizdiktiń, «jetimdiktiń» kesirinen emes pe degen ashy oıdy da alǵa tartty.

Qudaı shyn talant berse, adam jar­qyraǵan jaǵdaı bolmasa da bilim qýaty boıǵa jınala beretin kórinedi. Muhtarbaı jetinshi synyptan soń, sol zamannyń tehnıkýmyna oqýǵa túsedi. Otbasy jaǵdaıyna baılanysty aýylyna qaıta oralyp, temir ustasyna, traktorshyǵa kómekshi bolyp eńbekke aralasady. Orta bilimin keshki mektepte jalǵastyrady. Sóıtip júrip, qoly qalt etse, mektep oqýlyǵynan bólek matematıkaǵa qatysy bar teńdeýlerdi shyǵaryp júrgenin baıqaǵan úlkender ózderi biletin shot qaqqandardy úlgi etip, «sen myqty buǵaltyr bolasyń» dep úmit artady eken. Aýyl tirligindegi tynymy joq qara jumysty atqara júrip, keshki mektepti jaqsy aıaqtaıdy. Bishkektegi Qyrǵyz memlekettik ýnıversıtetine oqýǵa qabyldanady. Maqsatyma jettim be dep júrgende, eki aı óte salyp áskerge attanady. Áskerdegi úsh jylda da bilimin ushtaýmen bolady. Áskerden birden ýnıversıtetke keledi. Úsh jyldyq emtıhandy súrinbeı tapsyryp, tórtinshi kýrsqa ótedi. Syrttaıǵa aýysyp, Jambyl ob­lysynyń Qarakemer aýylyndaǵy mektepke muǵalimdik qyzmetke turady. Kezekti sessııany tapsyrý úshin ýnıversıtetke barsa, Máskeýdiń M.Lomonosov ýnıversıteti jaqsy oqıtyndardy synaq ústinde iriktep jatypty. Dúnıeni túletetin de, túrlendiretin de aqyl-oı ǵoı. Aqyl-oıǵa júgingenniń jurtta qalmaıtyny, júldeli jerde júldesiz qaıtpaıtyny belgili. Sodan qyrǵyz aǵaıyndar syrttaı oqyp júrgen Muh­tar­baıdy da bilim saıysyna qosady. «Zaochnık» top jarady. Máskeýlikter onyń osy ýaqytqa deıingi ótken jolynan habardar bolǵan tusta: aýyzdaryn ashyp, kózderin jumady. Shyn daryn jaǵdaıǵa qaramaıdy eken-aý desedi. Máskeý ýnıversıtetindegi oqýda da oza shabady. Tek bilimdi ǵana baǵalaǵan kóńili oıaýlar Muhańdy aspırantýraǵa qaldyrady. Bes jylda kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵasa, alty jyldan keıin álemge áıgili akademık A.Kolmogorov basshylyq etetin ǵylymı keńeste fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory atanady. Máskeýlik áriptesterimen birlesip zertteýler jasaıdy, kúrdeli eńbekter jazady, monografııalar shy­ǵarady. Qarym-qabiletin baǵalaǵan turǵylastary «barlyq jaǵdaıdy jasalyq, osynda qal» degen tilekterin jetkizedi. Sol kezde kókeıine babalarynan qalǵan «toıǵan ıt» týraly astarly qaǵıda oralady. «Qoı, jaǵdaıdy qaıtem, óz elime, óz jerime keteıin, bar nárimdi qazaǵyma, halqyma bereıin!» dep Almatyǵa qaıtady.

«Ultyn qurmetteý – ultshyldyq emes. Oıy ozyq shyn daryn qaı zamanda da shyn mánindegi ultshyl bolǵan. Arǵy zamanda tórt qubylasy túgel Abaıǵa ne jetpeı júr, «qazaǵym, qaı­ran jurtym» dep keshegi Qanysh she (Sátbaev), ultynyń bıiktigin maq­tan etken. Men nege sol úlgimen júr­meımin. Ultyn shyn súıgen adam týrashyl. Jaltaqtaý, jalpaqtaý joq onda. Kúnádan aýlaq. Shala saýattan, kúni úshin qalbaqtaǵan psevdoǵalymdar otan­shyl emes. Aldymen ózin oılaıdy, otyrǵan ornymen ólshengisi keledi. Ol ýaqytsha, erteń-aq tarıh tarazy elegende belgili bolyp qalady. Basqany qaıdam, álem moıyndaǵan, ózine senim­di el matematıkteriniń qubylyp sóı­legenin estidiń be? Joq!», dep suraqty tótesinen qoıǵan oqymysty, Otanyna oralǵan soń, el ǵylymyna úlesin qosyp, talapty jasty tóńiregine toptastyrady. Qyzmet usynǵandarǵa, qyzmetim  ǵylym emes pe deıdi. Tilek aıtýshylar qoımaı júrip, bildeı bir joǵary oqý ornyna rektor bolýǵa kóndiredi. Biraq qurmeti kóp bolǵanmen, basshylar orynda deıtin tapsyrmalar júıkesin juqartyp, kórineý qııanatqa ary jibermeı, jaýapkershilik degen temir qazyq mańdaıdan uryp, «sheneýnik bolmaı-aq qoıaıyn, soǵan jaralǵan adamdardyń nanyna ortaqtasyp qaıte­min, ómirlik serigim ǵylymyma baraıyn» dep usynǵandarǵa rahmetin aıtady.

Alaqandaı aýyldan shyqqan Muh­tarbaı О́telbaevtyń ǵylymdaǵy shyqqan shyńy álemdik deńgeıde. Eki júzdiń keń mol ishinde teorııalyq maqala jazsa, onyń jetpisten astamy joǵary reıtıngke ıe sheteldik basylymdarda jaryq kóripti. Joǵary deńgeıdegi bes patent alǵan. Matematıkadaǵy ashqan jańalyqtary sala-sala, aıtalyq spektrlik teorııadaǵy eń qıyn eki problemany, ıaǵnı menshik mánge ámbebaptyq (ýnıversaldyq) formýla bolmaıtynyn, dıfferensııaldyq spektrge ekijaqty shekteý formýlalaryn dáleldep, lokoldaý prınsıpin ashyp, korrekti shekaralyq esepterdiń jalpy túrin tujyrymdaıdy. Bul álemdik deńgeıdegi jańalyqtar bolatyn. Al 1970 jyly belgili aǵylshyn matematıkteri Everıt pen Gırs engizgen Shtýrm-Lıývıll teńdeý sheshimin dáleldeıdi. Matematıka ǵylymyna «q* – О́telbaev fýnksııasy» degen fýnksııa enip, dúnıejúzilik deńgeıge taǵy bir saty joǵarylaıdy. Ázerbaıjan ǵalymy F.Álıev: «Muhtarbaı osy esepti sheshti de, spektrlik teorııany musylmandardyń teorııasyna aınaldyrdy» depti. Bul ultym degen tulǵaǵa berilgen zor baǵa ekeni anyq. Jańalyqtyń nátıjesine kelsek, esepteý tásilimen ushaqtarǵa ketetin janar-jaǵarmaıdy únemdeý, munaı-gaz isin jetildirý, túıip aıtqanda, otandyq óndiristi júıeli damytýǵa septigi mol bolmaq. Tórtkúl dúnıe jurty shek keltirmeı otyrǵan Eınshteınniń salys­tyrmalyq teorııasyn model tur­ǵysynan alǵanda qate emes, biraq fızıkany tolyq túsindire almaıdy dep jar salǵanda, bul ne sumdyq dep shyǵa kelgender kóbeıip bara jatqan soń, matematıka boıynsha deı salyp, qolǵa alǵan isin jalǵastyrýmen keledi. Dáleli de dáıekti, «Damý barysy qııalyńdy birte-birte shyndyqqa aınaldyrmaı qoımaıdy. Bir kezderi atomdy áspettep, atom ǵasyry dedik. Atom ǵasyrymyz kompıýter ǵasyryna aınaldy. Endi robot ǵasyry kelip qaldy. Biz osydan taǵy qur qalyp qoımasaq eken deımin. Men kompıýter ene bastaǵanda kompıýtermen esepteý baǵdarlamasyn usyndym. Buǵan bireýler senbedi. «5 mıllıon dollar berse, 5-10 jyldan keıin 1 mıl­­­lıard, odan da mol qarjy tabýǵa qol jetkizer edim. Baǵdarym anyq, qol qysqa bolyp tur», dedim. Eshkim mán bermedi. Robot týraly da osy oıdy alǵa tartam. Abaı aıtpaqshy, salǵyrttyq tanytyp, qoldy kesh sermeı bersek, baılyq bola turyp, ony ıgiligimizge jarata almasaq, ózgege táýeldilikten ońaı qutylmaspyz»,   deıdi ǵylym qaıratkeri. Bul da ultym degen azamattyń shyn sózi ekeni aqıqat. Aqıqat sózdi ańǵarar adam tabylyp jatsa, qane!

Álemniń nazaryn aýdarǵan «Nave-Stoks teńdeýleriniń myqty sheshiminiń bolýy» degen qyryq jyldyq eńbeginiń jóni de, josyǵy da bólek. «Nave-Stoks» atty esepti ǵylymı jolmen sheshýge usynǵaly da júz jylǵa taıap­ty. Suıyqtyq pen gaz qozǵalysyna arnalǵan eseptiń, túp tamyrynda taıfýn, sýnamı sekildi qubylystyń paıda bolýynan bastap, aıaqtalýyna deıingi jaǵdaılardy anyqtaýǵa qol jetkizetin teńdeý. Iаǵnı alapattyń aldyn alýdy kózdeıdi. Aldymen sheshý ádisin taýyp, ashylǵan jańalyq jarııalandy. Shetel tilderine aýdarylýda eken. Búgingideı qubylasy qyryq qubylǵan zamanda jańalyqty uǵar qulaqqa jetkizip moıyndatý da ońaı emes. Akademık: «Eseptiń durystyǵyna senimdimin. Tek túsinip, adal baǵalaı alatyndar tabylsa. Maqsatqa jetsem, jetkizse bergen júldeni Túrki dúnıesiniń ıgiligine, naqtylaı tússem, kıeli Túrkistanda matematıkterdiń murajaıyn salýǵa berer edim», deıdi ózinen buryn jur­tynyń erteńin birinshi oılaıtyn, shyn mánindegi zııaly oqymysty.

Seksenniń seńgirine shyqqan ǵalym qazaq jurtynyń qarymy, qabileti, qaǵyp alar qaǵylezdigi ózgelerden erekshe ekenin, mineziniń dalasyndaı darqan bolyp keletinin, arǵy zamandardyń ózinde bárin boljap otyrǵanyn, bereke birligi, ulttyq tirligi – bárin jipke tizgen gaýhar tastaı kóz aldyǵa ákelip, mysaldarmen aıtqanda, aqsaqaldyqtan abyzdyq jasqa jetkenin ańǵarǵandaı bolasyń. Ásirese ult ardaqtylaryn tarata kelip, matematıka ǵylymynyń izasharlary men óren júırikterin sóz etkende, shynynda bar eken ǵoı arys­tar deısiń. О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary «Integraldyq teńdeýlerdi jýyqtaý sheshý» degen taqyrypta fızıka-matematıka ǵylymdary boıynsha kandıdattyq qorǵaǵan tuńǵysh qazaq Ibadýlla Aqbergenov ekenin, onyń ǵylymı jetekshisi Nobel syılyǵynyń laýreaty Leonıd Kantorovıch bolǵanyn, jalyndaı janyp shyqqan azamatty repressııa jalmap, orny oısyrap qalǵanyn tilge tıek etedi. Oǵan qurmetti aıamasaq eken deıdi. Ǵylymnyń órisin erte ańǵarǵan D.Qonaev bılikke kelgen soń, salaǵa serpin kelgenin, sonyń nátıjesinde býlyǵyp jatqan bula talanttar shyqqanyn, olardyń aldyńǵy qatarynda A.Taımanov, O.Jáýtikov, T.Amanov sekildi tarlan­dar­­dyń kórin­genin, olardyń izin bas­qan B.Orazbaev, Q.Qasymov, О́.Sul­tanǵazın, taǵy basqa­lardy alǵa tartady. Máskeýde A.Kol­mogorov daryndy balalarǵa arnap fızıka-matematıka mektebin ashsa, sondaı bilim ordasyn Almatyda Orynbek Jáýtikov jalǵastyrypty. Muhań Jáý­tikov atyndaǵy fızıka-matematıka mektebi týraly oı sabaqtaǵanda: «Ult ulanyn erte oılaǵan alyp aǵalar edi ǵoı olar. Sol bilim ordasynan júzdegen emes, myńdaǵan túlek shyǵyp, el maqtanyna aınalyp keledi emes pe!» degeni bar. О́negesi bar, úlgisi bólek sol shoǵyrdyń isin ilgeri jalǵaǵan ketken jas matematıkter: T.Kálmenov, R.Oınarov, M.Muratbekov, A.Jumadildaev, Ý.О́mir­­baev, E.Nursultanov, Sh.Sma­ǵulov, N.Temirǵalıev, ózge de azamattar qazir jarqyrap kórinýmen qatar, saqa sań­laq­tarǵa aınalyp otyr. 1991 jyly Dúnıejúzilik kongreste jarııa bolǵan aıtýly 1000 matematıktiń 30-y qazaq ǵalymdary bolypty. Sony aıryqsha ataǵan professor, qazaqtan shyqqan matematıkter azýyn aıǵa bilegen elderde dáris oqyp júrgenin, sonyń biregeıi Ýálibaı О́mirbaev ekenin basa aıtty. Shákirtterinde sanamalap Q.Myńbaev, L.Qusaıynov, Q.Ospanov, basqa da alǵyrlardy, top jaryp kele jatqan, Rýjanskıı-Suraǵan gıpotezasyn dáıektegen Dórbethan Sura­ǵandy atady. Qazirgi belgili mate­matıkterdiń jartysynan astamy Ty­nys­bek Kálmenov ekeýinen túlep ush­qan túlekter ekenin eske saldy. «Az ǵumyrda syılasqanǵa ne jetedi!» degen Muhań izetti inileri, ǵylym doktorlary J.Baıgónshekov, S.Ábdimanapov, S.Jýsanbaevtarǵa iltıpat tanytady.

Ǵulama ǵalymnyń matematıka ǵylymyna qosqan súbeli eńbegi joǵary deńgeıde óz baǵasyn alyp keledi. Halyqaralyq marapattardan da kende emes. «Men úshin syılyqtyń úlkeni – Qazaq eliniń Memlekettik syılyǵy. Men alǵan syılyq burynǵylardy aıtpaǵanda, azattyǵyn alǵan qasıetti Otanymnyń matematıkterge bergen tuńǵysh syı­lyǵy edi», deıdi Muhań. Ustazy ári dosy akademık V.Sadov­nıchııdiń «matematıkanyń danyshpany», engizý teorııasymen dıfferensıaldyq teńdeý­lerdi júıelengende akademık S.Nıkolskıı tańdanys bildirip, «birinshi kórip turmyn» depti. Al ózimiz­­diń aıtýly akademık Asqar Juma­dildaev: «Muhtarbaı qazaqtyń №1 matematıgi jáne ol kisiden kóp shákirt tárbıelegen ǵalym joq» deýi daranyń daralyǵyn kórseteri aıdaı anyq.

Jaqynda Muhańmen taǵy dıdar­lastyq. Sony oılardyń soqpaǵyn alǵa tartady. «Ishki túısik degen bolady. Onyń arǵy jaǵynda álemdik qubylystar jatyr. Ony tap basyp tapsań, ashylatyn jańalyǵyń sol. Men sheshken esepter – sonyń nátıjesi. Eınshteın teo­rııasy meni tyń oılarǵa jeteledi. Bul da máńgilik emes, dúnıeniń bir modeli. Iá, qazirshe qoldana beremiz. Altyn qursaqty analar aman bolsa, ǵylymǵa nebir aqyl-oıdyń alyptary keledi. Men qansha teorııa ashylsa da, onyń eshqaısysy qupııaǵa toly álem bolmysyn tolyq bere almaıdy degen tujyrymǵa keldim. Bul saladaǵy fılosofııalyq baılamdarymdy jaq­sy dos Aqbergen Bazarbaevpen bir­lik­te qarastyryp jatyrmyz. Ol din máselesine de qatysty. Allanyń aqıqa­tyn bile tura, san qubylatynymyz bar ǵoı. Alla adaspa dep aqyl berdi emes pe? Sony bilip júrmiz be? – degen ǵalym, – jaqsy isiń men qate qylyǵyńdy saraptaıtyn eki ıyǵyńda eki perishte otyr deımiz. «Eger ár adamnyń eki ıyǵyna eki shıfr qoısaq, olar jaman ádetten arylar edi. Ádil júrer edi. Umytqanyn, jańylǵanyn eske salyp otyrar edi, máńgilik ómir ádildigi osylaı qalyptasar edi», deıdi. Olar keıbir qarýlyqtan jalyqqan soń, osylaı deı me, qaıdam. Bul da shyndyqqa aınalýy tıis. Zerdeleı alsań, ár uǵymnyń astarynda shyndyq bar. Alla sózi beker emes». Osylaı degen Muhań jastarǵa shynaıy adaldyqpen tanylý kerektigin tilge tıek etip, ózine de, shákirtterine de adal, taza, ıneniń jasýyndaı ǵoı dep, bolymsyzǵa bylǵanbaýdy qatań talap etip qoıatynyn, syryńdy bir aldyrsań, senimnen qalatynyńdy eske saldy.

Muhtarbaı О́tel­baev – ǵylymda da, ómirde de yndyny taza, tuǵyry myqty tulǵa.

Súleımen MÁMET