Halyqaralyq Alash syılyǵynyń laýreaty, aqyn Aqushtap BAQTYGEREEVAMEN áńgime
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń budan tup-týra jıyrma jyl buryn Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde aıtqan Eýrazııalyq odaq ıdeıasyna tuńǵysh qoldaý kórsetkender negizinen Reseı men Qazaqstandaǵy qalyń jurtshylyq pen ǵylymı qoǵamdastyq jáne shyǵarmashylyq ókilderi boldy. Eger búgingi kúni bul ıdeıa naqtyly is-qımyldardyń egjeı-tegjeıli baǵdarlamasyna aınaldy dep eseptesek oǵan zııaly qaýymnyń da qosqan qomaqty úlesin aıtpaı ketý beri salǵanda qııanat. Halqymyzdyń uǵymy men túsiniginde ıgilik degen mándi de maǵynaly sóz bar. Buǵan qatysty aıtylatyn naqyldar men qaǵıdattar da jeterlik. Sonyń biri – ıgiliktiń erte-keshi joq delinedi. Endeshe, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý máselesine de osyndaı halyqtyq fılosofııa turǵysynan kelsek shyndyqtan alshaq ketpeımiz. Bul shyn máninde ulttyq ekonomıkalar úshin ǵana emes, osy odaqqa kirgeli otyrǵan elderdiń qarapaıym turǵyndaryna da ıgilik ákelýi tıis. Búgingi qazaq poezııasynyń kórnekti ókili Aqushtap BAQTYGEREEVAMEN áńgime osyndaı baǵytta órbidi.
– Aqushtap apa, taıaýda qol qoıylǵaly otyrǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq jónindegi oı-pikirdi ózińizdeı qazaqtyń tamasha aqyn qyzynyń aýzynan estý gazet oqyrmandary úshin qyzyqty da tartymdy ári qajetti bolar dep oılaımyz.
– Rahmet, qaraǵym. Búgingi kezde irgeńdi qymtap, tas búrkenip alyp ómir súrý esh múmkin bolmaı qaldy ǵoı. О́mirdiń máni de, sáni de kórshilermen aralas-quralastyq ekenine kózimiz aıqyn jetip keledi. Bul o bastan tatý-tátti tirshilikti murat tutqan, osy arqyly óziniń yrysy men nesibesin eshkimnen kem qylmaǵan halqymyzdyń qanynda burynnan bar qasıetter. Búgingi ıntegrasııa uǵymy burynǵy halyqtyq dıplomatııa jónindegi túsinikter men dástúrlerden qashyqqa kete qoımaıdy. Ekonomıkalyq ıntegrasııa osy halyqtyq túsinikter men qaǵıdalardyń búgingi zaman talabyna saı tereńdetilgen, mazmuny men maǵynasy túbegeıli jańǵyrtylǵan úlgisi men túri deýge de bolady.
Búgingi ıntegrasııanyń múmkindikteri orasan mol. Bul belgili bir shekteýler men birqalypty standarttardyń sheńberine syıa almaıdy. Iá, munyń ózi bizge buryn-sońdy berilmegen tyń ári jańa múmkindikter. Mine, qazir osyny tolyq iske asyrý kezeńi de esik qaǵyp tur. Elbasymyz atap kórsetkendeı, bul bizdiń memleketterimizdiń qazirgi jáne bolashaq býyn azamattarynyń aldyndaǵy ortaq paryzy. Eger búgin bizdiń qoǵam ózine júktelgen osy paryzdy ýaqytynda oryndamasa, erteńgi urpaq buǵan keshirimmen qaraı alatynyna eshkim kepildik bere almaıdy.
– Sizdiń oıyńyzsha eýrazııalyq memleketter ıntegrasııasy qarapaıym adamdardyń áleýmettik-turmystyq deńgeıin odan ári jaqsartý úshin nendeı jaqsylyqtary men ıgilikterin ákelmek?
– Árıne, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýdaǵy basty maqsat elder ekonomıkasynyń serpindi damýyn qamtamasyz etý ekendigi belgili. Mine, osy túpqazyqtan halyqtyń ál-aýqatyn kóterý jónindegi mándi de mańyzdy máseleni esh bólek, oqshaý qaraı almaımyz. Bul ekeýi udaıy birin-biri tolyqtyryp, birin-biri baıytyp turǵan qoǵamdyq qundylyqtar. Qane, osy máseleniń arǵy áleýmettik astaryna kóz júgirtip kóreıikshi. Neni baıqar edik? KSRO taraǵannan keıingi kezeńde TMD quramyna kirgen keıbir Ortalyq Azııa elderi ózderiniń strategııalyq damý joldaryn aıqyn belgileı almaǵandyqtan ondaǵy turǵyndar bolmashy tıyn-teben úshin burynǵy keńestik keńistiktiń ár qıyryna jumys, nápaqa izdep tarydaı shashyrap ketkeni belgili.
Árbir otbasy úshin ómirdiń qyzyǵy da, baqyty da jatjurtta emes, óz elińde, óz topyraǵyńda eńbek etip, ómirdiń qyzyǵyna kenelý emes pe. Osyndaı múmkindikten aıyrylyp qalý da baqytsyzdyqtyń bir túri ekenimen kelisetin shyǵarsyz. Shúkir, Qazaqstanda táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy syndarly kezeńniń ózinde mundaı kórinister kezdesken joq. Ári munyń ózin kezdeısoqtyq emes, zańdy qoǵamdyq qubylys dep qarastyrǵanymyz jón. О́ıtkeni, táýelsizdik tańy atqannan keıin biz endi qaıtip kún kóremiz, aldaǵy baǵyt-baǵdarymyz qandaı degen saýalǵa kezikken joqpyz. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sózimen aıtqanda, Táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen bastap elimiz buralańsyz jáne túsiniksiz qımyldarsyz, áleýmettik silkinistersiz jáne ishki janjaldarsyz damyp keledi. Biz qashanda laıyqty áriptes bolyp qalýdamyz. Flıýger sekildi ózimizdiń syrtqy saıası basymdyqtaryn aýystyrmaımyz.
Qarapaıym adamdardyń turmys deńgeıin kóterýdiń basty kepili shaǵyn jáne orta bıznes qurý. Sondaı-aq, bul jalpy eýrazııalyq ekonomıkanyń da negizi. Eýrazııalyq odaq qurý jolynda nebir kúrdeli syn-qaterler de kezdesetinin Memleket basshysy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde oqyǵan leksııasynda ashyq aıtty. Oǵan tótep bere bilýdiń de basty joly shaǵyn jáne orta bıznes bola alady. Talas joq, tabıǵatynda bizdiń qazaq halqy talantty da daryndy halyq. Degenmen keı kezderde ustap qalatyn jalqaýlyǵy men erinshektigi de bar. Búginde nıet qoıǵan adamǵa jumys ta, qyzmet te tabylady. Kásipkerlikti qoldaý jóninde memleket tarapynan belgilengen qoldaýlar men jeńildikter de jeterlik. Tek kez kelgen iske ıkemdilik pen elgezektik tanyta bilseń bolǵany. Osyndaı ómirsheń kózqaras ornyqqan jaǵdaıda árbir otandasymyz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ǵumyry uzaq bolýyna óz úlesin qosa alady.
– Jańa táýelsizdiktiń qadir-qasıeti jóninde jaqsy mysaldar keltirdińiz. Keıde el ishinde atalǵan ıntegrasııalyq qurylym osy táýelsizdiktiń aspanyna ala bult úıiredi eken-mys degen alypqashpa áńgimeler de estilip qalyp júr. Buǵan ne deısiz?
– Meniń oıymsha, bul túbirimen qate túsinik. Jańadan qurylatyn Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq táýelsizdigimizdiń baıandy bolýyna eshqandaı nuqsan keltirmeıdi der edim. Kerisinshe, munda birinshi kezekte ár eldiń ulttyq-memlekettik múddesi turǵanyn aıtqym keledi. Bul taıǵa tańba basqandaı aıqyn másele. Integrasııaǵa qatysýshy elderdiń eshqaısysyna ústemdik pen ozbyrlyq júrmeıdi. Bul baǵytta olardyń báriniń quqyqtary teń bolýǵa tıis. Eýrazııalyq odaqqa múshe elderdiń ishki isi men memlekettik qurylym tártibine eshkim qol suǵa almaıdy dep sanaımyn. Ár halyqtyń óz quqy men ejelden qalyptasqan salt-dástúrleri bar. Oǵan qurmetpen qaraý ahýaly qalyptasatynyna senimim mol.
Bul rette Nursultan Ábishulynyń Eýrazııa halqy básekelester emes, odaqtastar degen túsinik-paıymynda da naqty shyndyq bar ekeni anyq. Al odaqtas bolý degen uǵym qyzǵanýshylyqtan, kúndestikten jáne kórealmaýshylyqtan bıik turǵan, kerisinshe, bir-birine udaıy nıettes, tilektes bolý qam-qareketinen óristeıtin asa qundy qoǵamdyq ıgilik. Árıne báseke de kerek. Alaıda, onyń arǵy túkpirinde «ózimniń shyǵar taýym bıik bolsyn» degen tabıǵı tilek turady. Muny da túsinýge bolady. Degenmen, elderdiń ortaq ekonomıkalyq múddeleri jaǵdaıynda mundaı ózimshildik ózinen ózi yǵysyp, teń áriptestikke jol beredi. О́ıtkeni, EEO-nyń ózegin ózara senim men teń quqyqtylyq, yntymaqtastyq pen odaqtastyq quraıdy. Bul qundylyqtardy tek búgingi kúnmen shekteı salýǵa bolmaıdy. Mundaı sabaqtastyq urpaqtan urpaqqa ári qaraı jalǵasa berýin qalar edik. Tek sonda ǵana bul ıntegrasııalyq birlestiktiń aıasy men sheńberi odan ári keńeıip qulashyn keńge jaıa túsedi.
– Táýelsizdiktiń basty bir nyshany – ulttyq valıýta. Osy tól teńgemizge qaýip tóndirip qoıatyndar da kezdesedi. Mundaı teris pikirdi tyqpalaıtyndar Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý jónindegi shartqa qol qoıylǵannan keıin ortaq qarjylyq jáne valıýtalyq keńistik qurý qajettiligi týyndaıdy da, teńgemiz ózinen ózi quryp ketedi eken degen qaýip aıtady. Siz mundaı alypqashpa áńgimelerdi estigen joqsyz ba?
– Estimeppin. El ishi bolǵan soń ártúrli áńgimeler aıtyla beredi ǵoı. Bul saýalǵa qatysty aıtarym, Eýrazııalyq odaq jónindegi shart talaptarynda ortaq valıýtany aınalysqa engizý máseleleri qarastyrylmapty. Meniń qolymdaǵy resmı derek kózderi osyndaı túıin jasaýǵa negiz qalaıdy.
– Aqushtap Baqtygereıqyzy, álem elderi ekonomıkasynyń damý satylaryna kóz salsaq, olar ıntegrasııalyq birlestikter arqyly alǵa qoıǵan maqsattaryna jetkenin kóremiz. Osyndaı ıntegrasııalanǵan qurylymdardyń bastaýynda Eýroodaq turǵany málim. Qalaı oılaısyz, óz ýaqyty kelgende Eýrazııalyq odaq Eýroodaqqa balama bola alady dep esepteısiz be?
– Buǵan osy bastan bal ashyp berýdiń qajeti bola qoımas. Bári de ýaqyttyń enshisi men tóreliginde emes pe. Bul rette eń aldymen odaqtyń geoekonomıkalyq jáne geosaıası sulbasy aıqyndalýy kerek degen oıdamyn. Dál osy arada joǵaryda aıtylǵan básekelestik degen uǵymǵa basqa bir qyrynan oı júgirtýdiń reti kelip turǵandaı. Qazirgi búkil álemge ortaq jahandaný jaǵdaıy Eýrazııalyq odaqqa múshe memleketterge de úlken mindetter júkteıdi. Osy turǵyda olar ekonomıkalyq jáne órkenıetti damýdyń ortaq sheshimi men kiltin taba alǵan jaǵdaıda ǵana jahandyq básekege tótep bere alady. Sondyqtan da básekelestikke qabilet máselelerin alda qurylatyn odaq janashyrlary osy bastan kótergeni erte bolmaıdy.
Álemdik ekonomıkada, joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, túrli daǵdarystar men kúrdeli qubylystar bolmaı turmaıdy. Jańa qurylatyn odaqqa osyndaı synı jaǵdaılarmen betpe-bet keletin sátter de kezdeseri kámil. Bul jóninde Elbasymyz osy bastan eleýli eskertý jasaýy tekten-tek emes. Keıde tájirıbesizdiktiń ózi de múlt ketýge ákelip soqtyrady. Sondyqtan, dál qazirgi kúni bizdi Eýroodaqqa balama turǵysyndaǵy oıdan góri, onyń buǵan deıingi is-tájirıbesinen úırený, sabaq alý qajettiligi jónindegi másele kóbirek tolǵandyrǵany jón sekildi.
Negizinen alǵanda Eýropalyq jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtar bir-birimen úndes, yńǵaılas deýge bolady. Bulardy bir-birinen ajyratyp, bólip qarastyrýǵa, bir-birimen salystyrýǵa bolmaıdy degen oıdamyn. Olar birin-biri qashyqtatpaı, kerisinshe, túsinisip, jaqyndasyp jatsa tipten ǵanıbet. Al mundaı perspektıvanyń bolý múmkindigi joǵary. Bárine de ýaqyt tóreshi dep otyrǵanym sondyqtan.
– Eýrazııalyq ıntegrasııanyń negizinde oǵan múshe memleketterdiń jıyntyq ekonomıkasynyń ósimin qamtamasyz etý maqsaty turǵanymen bul birlestik áleýmettik-gýmanıtarlyq keńistik qurý jolymen júzege asatyny da belgili bolyp otyr. Onyń osy astaryna oı júgirtip kórdińiz be?
– Iá, bolashaq Eýrazııalyq odaqtyń qyzmetin qur, jalań saýda-ekonomıkalyq jáne kedendik qyzmet turǵysynan qarastyrsaq ústirttikke urynarymyz anyq. Aıtalyq, Qazaqstannyń da, Reseıdiń de, Belorýssııanyń da óz tarıhy, ádebıeti men mádenıeti bar. Integrasııalyq birlestik mysalynda osyndaı tarıhı-rýhanı jáne mádenı baılanystardy ornyqtyrýdyń bereri óte mol. Bul Eýrazııalyq odaqqa múshe memleketter turǵyndaryn odan ári jaqyndastyra alatyn qudiretti fenomen. Munyń ózi Elbasymyz atap kórsetkendeı, bizdiń halyqtarymyzǵa kópqyrly memleketaralyq baılanystardyń jańa úlgisin qurýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq, áleýmettik-gýmanıtarlyq sıpattaǵy qarym-qatynastar belgili bir eldiń mádenıeti men ádebıetine jáne tarıhyna qurmetpen qaraý sezimin qalyptastyra alady.
Mundaı is-qımyldyń kórinisteri qazirdiń ózinde jetkilikti. Buǵan Aqjaıyq óńirinen de jarqyn mysaldar keltirýge bolady. Joǵary gýmanıtarlyq jáne tehnıkalyq bilim berý salasynda Batys Qazaqstan memlekettik jáne Qazaqstan aqparattyq jáne telekommýnıkasııalyq júıeler ýnıversıteti men kórshiles Reseı joǵary oqý oryndary arasyndaǵy baılanystardy joǵary baǵalaı alamyn.
Sonymen birge, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketter arasyndaǵy mádenı-gýmanıtarlyq baılanystarǵa jan-jaqty ári ǵylymı turǵydan tereń oı júgirtý qajet degen oıdamyn. Aıtalyq, eýrazııalyq keńistiktegi rýhanı-mádenı qundylyqtardyń san alýandyǵy men aıryqsha bitim-bolmysy oǵan asa saq, parasattylyq turǵysynan qaraýdy qajetsinedi. Eger bulaı isteı almasaq atalǵan qundylyqtardy óz qolymyzben joıyp alýymyz ábden múmkin. Kez kelgen eldegi mádenıettiń túp-tórkininde ulttyq túr men mazmun, eleýli eldik erekshelik turady. Al onyń erozııasyna jol berer bolsaq, mádenıetter baılanysy dep júrgenimizdiń ózi ásheıin qur bos sóz bolyp shyǵady. Eger Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketterdegi mektepter men joǵary oqý oryndarynda bir-biriniń tarıhy men tilin, ádebıeti men mádenı muralaryn oqyp-úırenýge kóńil aýdarylsa – bul ıntegrasııalyq birlestiktiń mazmunyn odan ári baıytady.
Elbasy Nursultan Nazarbaev buǵan deıin de kóp etnosty Qazaqstan memleketi jaǵdaıynda tilderdi úırenýdi kúshteý jáne májbúrleý jolymen emes, kerisinshe, eriktilik jáne yntalandyrý jolymen júrgizý saıasatyn ustanǵandyǵy belgili. Tilderdi úırenýdiń eń órkenıetti, tálimdi de taǵylymdy, tájirıbede ózin aqtaı alǵan joly da osy ekeni talassyz. Bul baǵytpen búginde qazaqstandyqtardyń qalyń toby ájeptáýir jetistikterge jetkeni de jaǵymdy jaıt. Elbasynyń Máskeý ýnıversıtetinde sóılegen sózinde dál osy úrdisti Eýrazııalyq odaqqa múshe memleketterge usynýy da olardyń tarapynan qoldaý taba alady degen senimdemin. Mine, osynyń bári ıgilik emes pe?
– Aqushtap apa, ashylyp aıtqan áńgimeńiz úshin sizge kóp rahmet.
Áńgimelesken
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan».
Batys Qazaqstan oblysy.
