Shyǵys shýaǵy

Antıka men Shyǵys

Eýropa ádebıetiniń túbiri Antıka ádebıetinde jatqany kóziqaraqty oqyr­­manǵa beıtanys emes. Aleksandr Pýsh­kın Antıka ádebıetin «Bizdiń al­ǵash­qy ýnıversıtetimiz» dep atady. Grek mıfologııasy, qudaılar hám Zevs beınesin árbir Eýropa jazýshysynyń shyǵarmasynan (eń quryǵanda mıftik keıipkerin), pesalarynan keziktirýge bolady. Italııa sýretshileri: Leonardo da Vınchı «Áıel táńiri» Floranyń bıýstin somdasa, Sandro Bottıchellı «Veneranyń týýy», «Kóktem» kartınalaryn, Tısıan «Aına aldyndaǵy Venera» kartınasyn grek mıfteriniń sıýjetter jelisimen saldy. Ejelgi grek mıfteriniń paıdalaný XVII-XVIII ǵasyrlarda Eýropa óner qaıratkerleri úshin «sánge» aınal­ǵany jasyryn emes. Dante, Pet­rarka, Mıkelandjelo, Shekspır, Baıron, Moler, Volter, Erazm, Gıote, Shıller­diń eńbekterinde mıfologııalyq qahar­mandardyń beıneleri kóptep kórinis tapty.

Tipti ataqty Tolstoıdyń «grek tilin­siz bilimniń joq ekeni anyq» degen pi­kiri sholaq oıdan aıtyla salǵan paıym emes edi. Grek mádenıetiniń Eýro­paǵa kirýiniń alǵashqy qadamdary 1453 jyly ejelgi grekterdiń rýhanı muralary jınalǵan Konstantınopoldiń túrikterdiń qolyna ótýinen bastaý aldy. Osy tusta kóptegen grek oqymystysy Reseıge, Fransııaǵa, Italııa, Germanııaǵa qashýǵa májbúr boldy. Jáne olar óz kitaphanalary men qordalanǵan bilimderin ár eldiń oqymystylarymen suhbattasyp, bólisip otyrdy. Reseı órkenıetinde I Petrdiń kelýimen kóptegen shet tiliniń ǵylym-bilimi orys tiline aýdarylyp, mádenıetiniń alǵa shyǵýyna tereń yqpal etti. Ataqty Belınskıı Gomerdiń shyǵarmashylyǵyna asqan mahabbatpen qulash uryp, «balalyq qarapaıymdylyǵy men poetıkalyq kúrdeliligine» tańdanyp, óz eńbekterin arnady. Belgili aqyn V.A. Jýkovskıı «Odısseıany» aýdaryp, 1849 jyly ja­ryqqa shyǵarsa, 1829 jyly Gnedıchtiń aýdarmasymen «Ilıada» baspa betine shyqty. Al Antıka ádebıetiniń túp­tamyryna qaraı oıysar bolsaq, tosyn, tereń shatqaldy jańalyqtarǵa kezigemiz. Jazba derekterde «ejelgi grekterdiń basqa eldermen saýda-sattyq, keme joly baılanystary grekterdiń tanymdyq kók­jıegin keńitti» delinedi. Iá, rasyn­da sol tustaǵy Shýmer, Iran, arab mádenıeti, Ortalyq Azııa, saq-skıf, Mysyr men Mesopotamııa, shejireli tarıhy bar Shyǵys órkenıeti Antıka ádebıetin qa­lyptastyrýda eń mańyzdy ról atqardy. Tipti Pıfagor, Fales, Anaksımandr, t.b. grek oıshyldary óz boılaryna Shy­ǵys danalyǵyn qordalap, ózinshe túıin shyǵara bildi. Osy tusta Mysyr abyzynyń Solonǵa aıtqan: «O, Solon! Solon! Sender, grekter, bala sııaqty ke­shegi, búgingi kúndi ǵana bilesińder», degen astarly sózi oıǵa oralady. Rasynda, ǵylym-bilimniń bastaýy grek-rım dep tanyp, Shyǵys tanymyn moıyndaǵysy kelmeý Eýropanyń alǵashqy aǵattyq sheshimi bolatyn. Máselen, qarapaıym derek – qazaqtyń XX ǵasyr ádebıetinde kóptep aýdarylǵan Krylovtyń mysaldarynan Shyǵystyń shoqtyǵy bıik týyndysy «Kálılá men Dımnániń» ıisi shyǵady. Sonymen qatar Shýmer kezeńiniń qundy jádigeri sanalatyn «Gılgamesh týraly jyrdyń» sıýjetteri men grek mıfo­logııasynyń basty qaharmany, Zevstiń uly Gerakldyń prototıpi arasynda uqsas baılanystar óte kóp. Qumyq túrkologi Murat Ájiniń «Evropa, tıýrkı, Velıkaıa step» eńbeginde «Pochemý pervoı stala Drevnıaıa Gresııa? Ona byla blıje k Vostoký…» degen túıindi sózi bar. Tipti Attılanyń joryǵy Antıka ádebıetine ózindik iz qaldyrǵanyn túsiný kerek. Attıla esimi baǵzy grek avtorlarynyń mańyzdy taqyryptaryna aınalyp, batyr jaıly Dıonıs Perıeget, Kl. Ptolemeı syndy avtorlar tańdana qa­lam tartyp, mańyzdy derekter jazyp qal­dyrdy. Al Renessanstyq Eýropa arab ǵylymyna qaryzdar ekeni túsinikti jaıt. «Sıfra», «nadır», «alıdada», «azımýt», «altaır», «alhımııa», «algebra», «almagest» syndy arab termınderiniń áldeqashan álemge ortaq ǵylymda oryn alǵanyn ańǵarmaý múmkin emes. Batystyń búgingideı orasan zor jetistikke jetýinde ózderi «qarańǵylyq dáýiri» dep baǵalaǵan orta ǵasyrlyq musylman ǵalymdary úlken ról atqara bildi. Bir ǵana XVIII ǵasyrda Ál-Farabı eńbekteriniń orys shirkeýlerinen tabylýy úlken qubylys edi. Osy tusta «Qazirgi Batys mádenıe­ti renessansqa, renessans óz kezeginde ıslamǵa qaryzdar» degen brıtandyq jazýshy K.V.Bodlıdiń pikiri eske tú­sedi. Sóz joq, XVI ǵasyrlarda Batys órkenıeti shirkeý dindarlarynyń qatań qaǵıdalarymen búrkemelenip, ǵylym-bilimniń damýy artqa shegindi. Tipti jýy­ný úshin sabyndy paıdalanýdyń ózi Qudaıǵa teris áreket sanaldy. Jerdiń domalaq ekenin dáleldeýge tyrysqan Galıleo Galıleı, Kopernık syndy ǵa­lymdar Injildiń qatań eskertpelerine qaıshy kelip, olarǵa kúsh kórsetip, pikir­lerinen aınýǵa májbúr etti. Al birbetkeı Brýnony óz sózinen qaıtpaǵany úshin otqa órtep jiberdi. Osy tusta Islam mádenıeti órken jaıyp, túrli ǵylymı jetistikterge jetýmen boldy. «Ál-Jabr ýál-Muqabala» atty kitabyn jazyp, álemdik qoldanystan túspeı kele jatqan «algebra» termıniniń túp atasy ál-Horezmı, medısınanyń atasy, «dárigerlerdiń patshasy» sanalǵan Ibn Sına, Batysqa «Geber Filius Afflae» atty esimmen tanymal hımııa salasynyń atasy, alǵash ret atomǵa túsinik bergen Jabır ıbn Haııan, Eýropa ǵalymdarynan tórt júz jyl buryn «Haıatýl-Haıaýan» atty zoologııalyq kitap jazǵan Muhammed ıbn Mýsa (Demırı) syndy avtorlar sózimizge tuzdyq, pikirlerimizge dálel. Ásirese Ál-Farabıdiń kezindegi Arab halıfaty jasaǵan mádenıet Eýropa, Afrıka, Azııa elderine orasan zor yqpal etti.

 Danıel Defo men Muhammed ıbn Týfeıl

Eýropa mádenıetiniń qaıta órleý dáýirin bastan keshýine áser etken ejelgi ilim shoǵyrynyń otany – Andalýsıa bolatyn. Muhıddın ıbn Arabı, Ibn Rýshd, Ibn Týfeıl syndy jan-jaqty ǵa­lymdar ǵylymǵa tereń dendep, jańa qur­lyqtardy ashty. Osy tus­ta oqy­­mystylar tartysqa túsken Danıel Defonyń «Robınzon Krýzo» men Muham­med ıbn Abd al-Malık ıbn Týfeıldiń «Haı ıbn Iаkzan» shyǵarmasy arasyndaǵy uqsastyqqa toqtalsaq. Ǵalym, oıshyl, astronom, matematık, emshi jáne memleket qaıratkeri Abý Bakr Muhammed ıbn Abd al-Malık Ibn Týfeıl qazirgi Ispanııanyń Gýadıks qalasynda dúnıege keldi. Ǵalymnyń ómiri jaıly maǵlumattar az bolǵanymen, onyń Granada qalasynda emshi bolyp qyzmet etkeni jaıly aıtylady. Al 1154 jyly Abý Saıda Tanjera ámiriniń hatshysy bolyp saılanady. Sol bir asqaq ta tákappar ólkeniń týmasy aqyn Federıko Garsıa Lorka Granada jaıly ne deýshi edi?

Tapjylmas túnekti ańsary,

muńdaryn túgesken jol qarar.

Tuzdalǵan shynyly tańsári,

erıdi áýede arnalar…

Granada, rasynda, tabıǵaty «aýasy dertke daýa, jupar ıisin, kókirek qansha jutsa, toıasyń ba?» dep tańyrqaı kóz qadar jer edi. Ǵalymnyń oılaý júıe­sine osy bir alýan tústi tastar men jań­ǵyryqty shatqaldar áser etken bolsa kerek.

Eýropaǵa tanymal Shyǵystyń on kitabynyń tizimine enetin jáne «Quran» men «Myń bir túnnen» keıingi álem tilderine eń kóp aýdarylǵan kitap – «Haı ıbn Iаkzan» (Oıanǵannyń uly). Shyǵarmada belgisiz aralda týǵan jáne kıiktiń qamqorlyǵymen erjetken bala (Ashına ańyzyna uqsaı ma, qalaı?) jaıly baıandalady. Bala elý jyl jat aralda ǵumyr keshedi. Alǵashqy jeti jylda astronomııa, zoologııa syndy ártúrli ǵylym salalaryn meńgeredi. Senim men qulshylyq, Qudaı men adam, jasyl men qońyr týrasynda uzaq oıǵa batady. Qus tilin, ań tilin, tabıǵat tilin meńgeredi. Bizdiń bilýimizshe, ǵalym munda óz jalǵyzdyǵy men tanym jolyn baıan etedi. Keıipker jan sala dúnıe syrlaryn uǵýǵa talpynady. Ár qubylysqa alǵash kórgendeı tańdanyspen qaraıdy. Tipti janýarlardyń ishin úshkir taspen jaryp, ishinde nendeı músheler baryna nazar salady. Shyǵarmada keletindeı: «Sonymen, bir haıýandy ustap alyp, dál baıaǵy elik sekildi soıyp, júregine jetti. Nazaryn aldymen sol jaq qýysqa aýdardy, tilik salyp, onyń bý tárizdes aýaǵa tolyp turǵanyn kórdi. Saýsaǵyn júgirtip edi, qolyn ystyq sharpydy, haıýan sol sátinde ólip qaldy. Sonda haıýandy qımylǵa keltirip turǵan osy bý ekeni, mundaı býdyń ár haıýanda bolýy jáne ol ushqan sátte haıýannyń óletini málim boldy. Osydan keıin qurylysyn, ornalasý reti men tásilderin, jalpy sanyn bilmek úshin, haıýannyń barlyq múshelerin tekserýge yntasy aýdy. Olardyń bári osy býdyń arqasynda tirshilikte bolsa, býdy qalaı paıdalanady, ol denege qalaı taralyp, qalaı saqtalady, kúsh-qýatty qaıdan alady, onyń jylýy neden taýsylmaıdy? Ol ushyrasqan óli jáne tiri haıýandardy soıyp, osynyń bárin zerttedi, qashan bilikti tabıǵat zertteýshileri dárejesine jetkenge deıin bar oıyn, bar nazaryn osyǵan jumyldyrdy».

Munan ári keıipkerdiń túıgen oıy­na nazar salyńyz: «Haıýan rýhy da birtutas. Ol kóz qarýyn paıdalanǵanda, kórý áreketi múmkin bolady, qulaq qarýyn paıdalansa, estý áreketine ıe bolady, murny arqyly ıis sezedi, tilimen dám biledi, terisimen jáne etimen syrtqy áserdi sezedi, eger áldebir múshesin paıdalansa, qımyl paıda bolady, búıregi iske qosylsa, azyqtaný jáne ony qorytý múmkin bolady. Ár jeke múshege jeke-jeke jerleri baǵynyshty etilgen. Biraq ár qozǵalys júıke atalatyn joldar arqyly osy rýhtyń bir bóligi múshege kelip jetkende ǵana oryndalady».

Týfeıldiń tikeleı ǵalamdy, tabıǵat pen ártúrli salalardy qyzyǵyp, meıir­lene izdeý grafıgi shyǵarmada shynaıy, kúr­deli, shytyrman oqıǵalarmen kóri­nis tabady. Al biz biletin «Robınzon Krý­zoda» fılosofııalyq túıinderge tereńdep barmaıdy. Kerisinshe ertegi sekildi je­ńil, tartymdy tilmen áńgimelenedi. Sodan da bolar (adamzatty áý bastan jeńilge áýestigi málim) Robınzon Krýzo jahanǵa tezirek taralyp, shyǵarma jelisimen kóptegen fılmder túsirildi, zertteý eń­bekter jazyldy. Al ishi astronomııa­lyq, medısınalyq, okýlttyq, mıstıkalyq syrlarǵa toly «Haı ıbn Iаkzan» ıntel­lektýaldy oqyrmannyń ǵylym joly­na shyraq jaǵar temirqazyǵyna aınal­dy. Ǵalymdar paıymdaýynsha, sol tusta Anglııada ataqty bolǵan Týfeıl eńbegimen jazýshy Danıel Defo, fılosof Jan-Jak Rýsso syndy tulǵa­lar jaqsy tanys bolǵan. Eýropa aǵar­týshylaryn jalt qaratqan bul qordaly eń­bekke bógelmegen oıshyl az. Keı tus­tarda «Robınzon Krýzony» «Haı ıbn Iаkzan­nyń» tikeleı kóshirmesi dep kiná­laýshy ádebıettanýshylar men synshylar tabylady. Shynynda, sıýjettik turǵydan eki shyǵarmadan kóptegen uqsastyq tabýǵa bolady. Biraq biri jetilý jolyn, kemeldik jolyn izdese, «Robınzon Krýzoda» qalaıda qurlyqqa jetý men kúneltý jolyn izdeıdi. Shyǵar­ma sońynda Týfeıl myrza: «Men bol­sam, osy joldardy oqyp otyrǵan qaryn­dastarymnan túsindirýimdegi ushqa­ry­lyǵym jáne paıymdaýlarymnyń jal­py­lamalyǵy úshin keshirim suraımyn. Men muny kóz janaryn taldyratyn qııandarǵa kóterilýim sebepti jáne ondaǵy kórgenderimdi senderdiń qııaldaryńdy oıatyp, osy jolǵa túsýge yntalaryńdy týdyrý maqsatymen tuspaldap jetkizý maqsatymen jasadym», deıdi. Bul sóz­derden ǵalymnyń eńbekti jazýdaǵy túpki maqsaty qylań beredi.

 Eýropanyń bastaý bulaǵyna úńilsek, Shyǵys órkenıetiniń, Azııa qurlyǵynyń alma aǵashyna kezigý – búginde qalypty qubylys ispetti.

Gete men Shyǵys

Nemistiń alyp aqyny, danyshpan Geteniń Shyǵysqa degen mahabbaty erte kezden-aq qylań berdi. Alaıda ákesi ulynyń zańger bolýyn qalaıdy. Áke tilegine qarsy kele almaǵan ol 16 jasynda Leıpsıg ýnıversıtetiniń zań fakýltetine oqýǵa barady. Kóp uza­maı jutynǵan derttiń saldarynan úıine oralyp, oqýyn birneshe jyldan soń Strasbýrgte támamdaıdy. Osy jyldar ishinde aqyn óziniń Shyǵysqa hám onyń mádenıeti men dástúrine degen qy­zyǵýshylyǵyn bir mysqal joǵalt­qan emes. 1814-1815 jyldary «Batys-Shyǵys dıvanyn» jazarda, arnaıy shyǵysta­ný­shy ǵalymdar Paý­lıýs, Lorsbah, Koze­gar­ten arqyly arab tilin meńgerýmen tereń aınalysa bas­taı­dy. Aqyn adamzatty osy álemdi Jara­týshynyń quly retinde sanady. Aınymas senimdi adam tirshiligi­nen, Qudaıǵa moıynsunýdan tapty. Bul ­jaıly ózi de áldeneshe ret dáıek kelti­rip, «Batys-Shyǵys dıvanynda» jazdy. ­Uly aqyn ómirindegi erek betburysty ózge ­tarıhı qujattardan da baıqaýǵa bolady.

Shyǵys munarasyn temirqazyq ete otyryp jazǵan «Batys-Shyǵys dıvany» jaıly óz ocherkterinde: «Jalǵyz Qudaı­ǵa degen senim árqashan rýhty joǵary kóteredi», deıdi. Qudaıǵa moıynsuna otyra: «Mine, ózim musylmandyqty tanyp, Qudaıdyń 99 esimin aıtyp, Qudaı atymen taspıh tartamyn, bul – ulyq ǵıbadat»,  dep oı túıedi. Bir ýaqytta Jaratqannyń buljymas beki­gen zańyn, onyń minsiz jaratylysyn aıtady, tańdanyp tabynady, ólsheýsiz keńistiginen tynyshtyq tabady. Munyń báriniń kezdeısoqtyq hám jaı ǵana úılesim ekenin teriske shy­ǵarady. 1807 jyly Reımerge jazǵan hatynda: «…Tereń senimdi, aıryqsha bel­gi men sabaqty adamǵa Táńir beredi. Adam ómirdiń erekshe sátterinde berilgen kúshti «kezdeısoqtyq» dep ataıdy, onyń mánisin bilmeıdi. Sezine almaıdy… Biraq bul kezdeısoqtyq emes, Qudaıdyń óziniń keńdigin, qudiretin osyndaı erekshe jaǵdaılar arqyly tanytady», deıdi.

1813 jyldyń kúzinde «Batys-Shyǵys dıvanyn» bastamas buryn, bir nemis soldaty Ispanııadan Qasıetti Qurannyń «An-Nas» súresi jazylǵan eski arab qoljazbasyn alyp keledi. Keıin óziniń ıendik ustazynyń jetekshiligimen ony kóshirip alyp, súreni tápsirleýge tyrysady. Aqyn muny ylǵı da ózine kelgen Jaratqannyń belgisi esebinde sanaıdy. Jaratýshydan jetken jáne bir belgi retinde 1814 jyly qańtarda bolǵan oqıǵany qaraıdy. Ol belgi – aqynnyń jergilikti orys armııasynda qyzmet etetin bashqurt musylmandarynyń namazyna barýy edi. Ǵıbadat Veımar­dyń protestanttyq gımnazııasynda ótti. «Saǵan budan buryn aıtpaǵan paıǵambarlyq jóninde aıtýǵa tıispin, búgin bir oqıǵa boldy, – deıdi 1814 jyly 5 qańtarda Trebýrge jazǵan hatynda. – Buryn, tipti Paıǵambarlarǵa da aıtýǵa tyıym salynǵan dúnıeler búgin­de ashyqtan-ashyq bolyp jatyr. Biz­diń protestanttyq gımnazııada Qudaı­ǵa qulshylyq jasalyp, Quran súreleri oqylady dep kim oılapty?! Bir ǵajaby, bári naq osylaı ótti, biz bashqurttardyń ǵıbadatyna qatystyq, olardyń moldasyn kórdik, kinázdaryn teatrda qarsy aldyq. Maǵan estelikke sadaq pen jebe syılandy, ony bólmemniń qabyrǵasyna ilip qoıdym. Al bizdiń keıbir hanymdarymyzǵa, tipti kitaphanadan Qurannyń aýdarmasyna tapsyrys berildi», deıdi.

Jyl ótken saıyn Geteniń Qudaıǵa degen senimi bekı túskenin «Batys-Shyǵys dıvanyndaǵy» myna bir óleńnen ańǵarýǵa bolady.

Eger meni Táńir qurt qylyp

jaratsa,

men adamzat tabaldyryǵyndaǵy

qurt bolar edim...

Osy ispettes oılardy aqynnyń «Eg­mont», «Poezııa jáne Shyndyq» syndy ózge de eńbekterinen kórýge bolady.

1820 jyly 20 qyrkúıekte Selterýge jazǵan hatynda óz ómirinen áserli mysal keltiredi. Jaqyn adamy Krıstıannyń óliminen soń, ózin baqytsyz sezinip, Marıanna fon Vıllemerge naqty úılený maqsatymen úshinshi ret barady. Alaıda jolda oıda-joqta kúımesi synady. Muny jaman yrymǵa balap, alǵashqy tile­ginen bas tartady. Hatyn aıaqtaı kele: «Sonymen, biz Islamda qalýǵa tıispiz... Buǵan basqa alyp-qosarym joq», dep qorytyndylaıdy.

«Muhammed» óleńinde Paıǵambardy rýhanı kúsh alǵan saıyn arnasy keńip, alyp muhıtqa aınalatyn bulaqqa jáne Jaratqannyń qudiretin áıgileıtin sım­volǵa teńeıdi. 1816 jyly 27 qań­tar­da «Jaratylǵandardyń ulyǵy – Muhammed», dep jazady.

«Dıvandaǵy» bir óleńinde aqyn hrıstıandyq túsinikke ashyq qarsylyq tanytyp, Muhammedtiń elshiligin oǵan qarsy dálel etedi. О́leńniń jolma-jol aýdarmasyna nazar salalyq:

Pák (taza) Isýs tek jalǵyz

Qudaıǵa ǵana baǵyndy,

Isýsty Qudaı sekildi

joǵarylatqany –

Qudaıdy qorlaǵany.

Búkil álemdi moıynusynýǵa shaqyrǵan,

Muhammedtiń bizge jetkizgen

aqıqaty jarqyrasyn!

Uly aqyn 70 jasqa tolar jyly, Paıǵambarǵa Quran túsken ǵajaıyp tún­di erekshe atap ótetini týraly jazady. «Eshkim bul uly kitaptyń áserine kúmán­danbaıdy. Ol adam qolymen jasal­maǵan dúnıe ekenin bilgendikten, ony moıyndaıdy. Bul kitap – máńgilik kúsh pen qýattyń qaınar kózi retinde qala bermek».

Aqyn arab tili oqýlyqtaryn, óleń kitaptaryn, Rýmı, Jámı, Hafız, Saǵdı, Attar qoljazbalarynyń arab tilindegi nusqasyn, qasıetti Qurannyń tápsirlerin, fıkh suraqtaryna arnalǵan materıaldardy muqııat zertteýmen qatar tereń túsine bildi. Zerdeleı bildi. Hafızdiń aqyndyq qýatyna bas ıip, eliktedi. «Hafızge» atty óleńinde bylaı deıdi:

Qaıran Hafız!

qaıtip saǵan teń kelem?

Mynaý netken sandyraq!

Ushqyr qaıyq shyrqar qustaı

jelmenen,

Aıdyn jaryp jarqyrap.

…Jaınashy tań, qudiretti pishinde,

Medet bershi maǵan da.

Elesteıdi jarqyn ólke túsimde,

Qumarmyn ol ǵalamǵa!..

(Q.Bekhojın aýdarmasy).

Gete – Shyǵys aqyndarynyń óleń­derin túpnusqadan oqyp, qaınarymen tereń sýsyndaǵan aqyn. Sol arqyly álem poezııasyna «Batys-Shyǵys dıvany» atty irgeli dúnıe syılady.

Qoryta aıtqanda, Shyǵys  – zerdeleýdi qajet etetin qordaly taqy­ryp. Álem ádebıetine alty tomdyq másnáýı eńbek syılaǵan alyp Rýmı, tórt júzden asa lırıkalyq jyrlary arqyly Eýropa poezııasyna orasan zor áser etken «Shıraz bulbuly» Hafız, ár jyr jolynyń tarmaǵyn bir dırhem altynǵa baǵalaǵan pań shaıyr Fırdoýsı sekildi ustyndar jeke áńgimege júk. Biz Shyǵys shýaǵy­nyń bir sáýlesin ǵana qamtyp aıta aldyq, qadirli oqyrman.