– Elimiz táýelsizdik alǵanǵa deıin bilim salasynda ter tókken ekensiz. Qazaqstanda, shetelde oqytýshy, professor dárejesinde eńbek etipsiz. Kóziqaraqty azamat retinde egemendik degen uǵymdy qalaı qabyldadyńyzdar sol kezde?
– Egemen el bolý memlekettik saıasattan bastap barlyq salany derbes qurý degen sóz. Árıne, biz táýelsizdik alǵanǵa deıin Máskeýdiń bıligimen júrip keldik. Sondyqtan sol kezdegi kóshbasshylarǵa ońaıǵa soqqan joq. KSRO konstıtýsııasynda odaq quramyndaǵy respýblıkalar jeke derbestigin saqtaıdy degenimen, is júzinde olaı bolmady. Esesine alyp ımperııa qulaǵanda egemen el retinde óz jolymyzdy tabýǵa tyrystyq jáne soǵan kúsh salǵan azamattarmen etene eńbek etkenimdi maqtanyshpen eske alamyn. Táýelsizdik, eldik jolynda ter tógý qasıetti is dep bilemin. Mysaly, ózim kórgen sondaı memleketshil ári elshil azamattyń biri – eldiń ardaqtysy Ábish Kekilbaıuly edi. Ol kisiniń qasynda júrgenimde álgindeı qasıetterine kózim ábden jetti. Aıtýly qalamger qyzmette eldik, memlekettik máselelerdiń sheshý joldaryn parasatpen qaraıtyn.
Sonymen qatar sol kezdegi memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, Syrtqy ister jáne basqa da mınıstrlikterdegi áriptestermen birge qoıan-qoltyq jumys atqarǵanymyzdy rızashylyqpen atap ótkim keledi.
– Máselen, bastapqyda qandaı isterge den qoıyldy? Siz Prezıdent apparatynda boldyńyz ǵoı?
– Eń birinshi, saıası táýelsizdik. О́z aldyna el bolý máselesi turdy. Álemge Qazaqstan Respýblıkasyn tanytý máselesi birinshi kúnnen bastap alǵa qoıyldy. Ol kezde Úkimet pen Prezıdent apparaty birge boldy. О́ıtkeni jańadan qurylyp jatqandyqtan, barlyq máseleni bólek-bólek qaraý múmkin emes edi. Alǵa qoıǵan maqsattarǵa qol jetkizý úshin bári birge jumylyp jumys atqarýǵa týra keldi. Máselen, 1992 jyly Prezıdent apparatynda jańadan bólimder ashyldy. Men osy ýaqytta Syrtqy baılanystar bólimine qabyldandym. Munda ár memleketpen bizdiń elge tıimdi bolatyn kelisimsharttar jasaý jaǵyna basa mán berildi. Bir elmen yntymaqtastyq jasassaq, barlyq sala búge-shigesine deıin qarastyrylýy kerek edi. Keń aýqymda. Jáne bári birdeı bolmaıdy. Ár elmen ártúrli salada qarym-qatynas ornatqan saıyn kelisimsharttar da ózgerip turady ǵoı.
– 1990 jyldardyń basynda táýelsizdiktiń irgetasy qalana bastady. Syrtqy saıasattaǵy sheshimder qanshalyqty nátıjeli shyqty?
– Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda jasalǵan kelisimsharttar men sheshimder Qazaqstannyń damýyna qyzmet etti. Men, árıne, syrtqy saıasat boıynsha aıtyp otyrmyn. Jáne áýelgide jasalǵan kelisimsharttar eki taraptan da jyldar boıy jetildirilip otyratynyn eskergen jón.
Bıyldan bastap shet memlekettermen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatqanymyzdyń 30 jyldyqtary ótip jatqany sonyń dáleli. Búginde Qazaqstan álem elderimen jan-jaqty qarym-qatynasta bet-beınesi qalyptasyp, jahanǵa tanylǵanyn kim de bolsyn joqqa shyǵara almaıdy.
– Barlyq elmen búkil salada jaqsy bolý múmkin be?
– Árıne, barlyq salada jaqsy bolý múmkin emes. Mysaly, keıbir kelissózderge tikeleı qatyspasam da, olardyń óte shıelenisti ótip jatqanyn biletinbiz. Ol jaq kelispeı, biz kelispeı biraz áýrelenip, uzaqqa sozylyp jatqan jaǵdaılar da boldy. Árıne, ol jerde ár sóılem, sóz, sıfr jiti qaralady. Eki tarap ta tıimdi jaǵyn kózdep, kelisim jasaıdy.
– 1992 jyly Prezıdent apparatyna jetekshi qyzmetke kelgenshe, Almaty energetıka ınstıtýtynda oqytýshy, Mozambıktegi Edýardo Mondlan ýnıversıtetinde professor bolypsyz. Bilim jolynan birden saıasatqa kelý qıyndyq týdyrǵan joq pa?
– Men 1969 jyly Sháýildirdegi Jambyl atyndaǵy orta mektepti altyn medalǵa támamdaǵannan keıin Máskeý energetıkalyq ınstıtýtynyń Avtomatıka jáne esepteý tehnıka fakýltetiniń «Injenerlik elektrofızıka» mamandyǵyna túsip, 1975 jyly bitirdim. 1983 jyly atalǵan ınstıtýttyń aspırantýrasyn támamdaǵannan keıin dıssertasııa qorǵap, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty atandym. Ǵylymı jumysymnyń nátıjesi búginge deıin arnaıy tehnıkalyq quraldarda qoldanylady. Sóıtip júrgende, 1986 jyldan 1990 jylǵa deıin keńes odaǵynyń Mozambıktegi elshiliginde, muǵalimder tobynda eńbek ettim. Astanasy Mapýtýdaǵy Edýardo Mondlane ýnıversıtetinde oqytýshy, professor boldym. Búkilodaqtyq baıqaýda jeńimpazdardyń qatarynda bolyp, oǵan solaı qabyldanǵan edim. Mozambıkke Máskeýden 1986 jyly dál 16 jeltoqsanda ushtyq. Tańerteń meni shyǵaryp salǵan dostarym: «Ortalyq Komıtettiń plenýmy ótti, Qazaqstannyń birinshi hatshysy aýysty», dep aıtty. 17-si kúni Mapýtýǵa tússem, Qazaqstanda bolyp jatqan jaǵdaıdy qarsy alǵan kisiler bilip otyr. «Almatyda ne bolyp jatyr?» dep surap qoımaıdy. Sóıtsem, bizdegi Jeltoqsan kóterilisi týraly Mapýtýdaǵy Ońtústik Afrıka (Mozambıkke kórshi memleket) telearnasynan habarlanypty. Men tańǵaldym. Birazǵa deıin meniń elge jazǵan hattarym ol jaqqa jetpeı, olardyń jazǵan hattary maǵan jetpeı, ábigerge saldy.
Táýelsizdikti endi alǵan soń Prezıdent apparatynda jańa bólimder jasaqtala bastaǵanda, jańadan ashylǵan Syrtqy baılanystar bólimine shet tilin biletin, ózge memleketterde jumys istegen mamandardy tartý qarastyrylyp jatqan eken. Osy bólimniń sol kezdegi meńgerýshisi Serjan Qanapııanov degen kisi az-kem áńgimeden soń, «bizge kelýiń kerek» dedi. Ol ýaqyt ózge shet memleketterde elshilikter ashylyp jatqan kez edi. Jumys jalǵyz baǵytta emes qoı. Dıplomatııanyń ishinde barlyq sala qamtylady. Ekonomıka, saýda, mádenıet, sport, taǵysyn taǵylar.
– Ábish Kekilbaıulyndaı iri tulǵanyń keńsesinde qyzmet istedińiz. Kórnekti qaıratker-qalamgerdi qalaı sıpattar edińiz?
– Ábish aǵanyń bir ereksheligi, jazyp bergen dúnıeni bir qarap shyǵady da, qandaı kezdesý bolsyn qaǵazǵa qaramaı sóıleıtin. Tipti sheteldik elshilermen de solaı sóılese beretin. 2002 jyly Ábekeńniń «Úrker», «Eleń-alań» kitaptary túrik tiline aýdarylyp, Túrkııada tusaýkeser rásimi ótti. Birneshe qalasyn aralap, ǵasyrlar qoınaýynan jetken tarıhı oryndardy tamashaladyq. Ábish aǵa álgi jerlerdegi eskertkishter týraly, oǵan qatysty tarıhı oqıǵalar men sol tustaǵy tulǵalar tóńireginde sóılegende túrikter aýzyn ashyp, kózin jumdy. О́zderi bile bermeıtin derekterdi keltirdi. Keıinnen olar kitaptan qarap, anyq solaı ekenine kóz jetkizipti. Sol sııaqty Vengrııaǵa barǵanda da, majarlardyń tarıhyn túgendep aıtqany bar. Majarlar Qarsaq degen qalasynda bizge kókpar, qyz qýý oıyndaryn kórsetti. Bizdikindeı kıiz úı, sadaq, kóshpeli órkenıetke tán ortaq dúnıelerin áıgiledi. Býdapeshtegi atty eskertkishter kesheni olardyń túpki tarıhynan syr shertedi. Ábekeń sheteldikterdiń tarıhyn ózderine túsindirip bergen mundaı jaǵdaılar kóp kezdesti. Suhbattasýshy taraptar Ábekeńniń kemel aqyl-oı ıesi ekendigin birden sezetin. Bul rette birneshe memleketaralyq mańyzdy kelissózge qatysqanyn aıtsa da jetkilikti. Qazaqstanǵa qosa tirkelgen shetel elshilerinen Senim gramotalaryn qabyldady. Sheteldik saparlary kezinde eldiń atynan kelissóz júrgizdi.
– 1999 jyldan bastap Túrkııada elshilikte keńesshi-ýákil bolypsyz. Qazaq-túrik qatynasyna toqtalaıyqshy?
– Qazaq-túrik qatynasy óte jaqsy, onyń ústine baýyrlas elmiz. Eki el bir-birine o bastan tileýles. Saýda, ekonomıkalyq baılanystardy aıtpaǵanda, bilim berý salasynyń ózi keńirek toqtalýdy qajet etedi. Alǵashqy jyldary Túrkııa Qazaqstan jastaryna joǵary oqý oryndarynan jyl saıyn bir myń grant bólip, shákirtaqy taǵaıyndap otyrdy. Bul – úlken kórsetkish. Kele-kele bul san eptep azaıdy. Keıbir mamandyqtar bizdiń eldikimen sáıkespeı qalýyna baılanysty eń qajet degenderin ǵana qaldyrdyq. Sonymen qatar qazaq-túrik lıseıleriniń de ózindik erekshelikteri bar.
Bizdiń elshilik tuńǵysh ret Túrkııada ashylǵanyn atap aıtqan jón. Ashylýyna Prezıdent kelip qatysty. 2002 jyly Túrkııada Astana kúnderi ótip, Ankaraǵa ulttyq kıim kıgen qazaq qyzynyń eskertkishi qoıyldy. Ǵajap kúnder ótti. Abaıdyń bıýsterin qoıdyq, túrikter ózderi de Abaıǵa bıýst ornatty.
2001 jyldary Túrkııa Qazaqstandaǵy ısi túrkiniń astanasy sanalatyn Túrkistanǵa meshit salý máselesin qolǵa aldy. Bastan-aıaq sol jobanyń iske asyrylýynyń basy-qasynda júrgenimdi maqtanyshpen aıtqym keledi. Jobasyn jasaýda, tıisti túrik taraptarymen kelissózder júrgizýge qatysyp, bárin retke keltirgen soń Qazaqstan Prezıdentiniń bekitýine joldandy, ol kisi bekitti. Qazir sol meshit musylmandar ǵıbadathanasy qyzmetin atqaryp tur.
– Budan keıin de elshilik qyzmetterde jemisti eńbek etkenińizdi bilemiz. Elimizdegi sport salasynyń damýyna da óz úlesińizdi qosqan ekensiz.
– Basynan aıtaıyn, 2005 jyly Rýmynııada Qazaqstan Respýblıkasynyń Dıplomatııalyq mıssııasynyń basshysy qyzmetin atqaryp, eki el arasyndaǵy qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa tyrystym. Atap aıtqanda, 2006 jyly Qazaqstan táýelsizdiginiń 15 jyldyǵyna oraı Rýmynııanyń ataqty, álemge áıgili Parlament úıinde buryn-sońdy bolmaǵan merekelik shara uıymdastyrdyq. Onda «Úrker» ansambliniń konserti dúrkirep ótti. 2007 jyly Qazaqstan Prezıdentiniń Býharestke alǵashqy sapary uıymdastyrylyp, nátıjesinde eki el arasyndaǵy birneshe mańyzdy kelisimderge qol qoıylsa, 2008 jyly Qazaqstan Qorǵanys mınıstriniń Býhareste ótken NATO Sammıtine qatysýy uıymdastyryldy.
2008-2012 jyldary Qazaqstan Respýblıkasynyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyǵyndaǵy (EýrAzEQ) turaqty ókili qyzmetin abyroımen atqardym. 2012 jyly shildede Qazaqstan Prezıdentiniń Jarlyǵymen Qazaqstannyń Brazılııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi qyzmetine taǵaıyndalsam, 2013 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Argentına jáne Chılıdegi elshi qyzmetin qosa atqardym. Brazılııada Latyn Amerıkasyndaǵy barlyq elmen qarym-qatynas máselelerin qarastyryp, yńǵaılastyrýǵa quzyrly boldym. Mysaly, Qazaqstan Respýblıkasy 2017-2018 jyldary Birikken Ulttar Uıymynyń Qaýipsizdik Keńesiniń múshesi bolýy úshin, álemdik deńgeıde ótkiziletin EKSPO-2017-ge Qazaqstan úmitkerligine qoldaý alý úshin osy kontınenttegi barlyq elde bolyp, basshylarymen kezdestim. Nátıjesinde, latynamerıkalyq elderdiń basym bóligi Qazaqstannyń úmitkerligine qoldaý kórsetti. Sonymen qatar Brazılııada 2014 jyly fýtboldan álem birinshiligi sheńberinde ótkiziletin sharalarǵa Fýtbol federasııasy basshylyǵynyń qatysýyn jáne 2016 jyly Rıo de Janeıroda ótetin jazǵy Olımpııa oıyndaryna Qazaqstan sportshylaryn qatystyrýǵa baılanysty máselelerdi oıdaǵydaı sheshtik. Nátıjesinde, qazaqstandyq sportshylar jalpy kórsetkishter boıynsha eń joǵary orynǵa (22-shi oryn – 3 altyn, 5 kúmis, 9 qola) shyqty. Osy Rıo de Janeırodaǵy Olımpıada barysynda kóp eńbek ettik. Baspasóz ortalyǵyn jasadyq aıaq astynan. Sondaǵy uıymdastyrýshylyq qabiletim unasa kerek, 2016 jyly elge kelgenimde Ulttyq olımpıadalyq komıtet basshylyǵy maǵan qyzmet usynyp, jumysqa shaqyrdy. Mine, bul jerge osylaı tap boldym.
Myna oqıǵalarǵa toqtalmaı ketpeýge bolmaıdy. 2007 jylǵy eki el prezıdentteri arasyndaǵy kelisimge sáıkes Brazılııadaǵy fýtbol akademııalarynda (aldymen «Botafogo», odan keıin «Krýzeıro» klýbtarynda) qazaqstandyq jas fýtbolshylardyń úsh legi, shamamen 70-ke jýyq bala oqyp shyǵyp, qazir olardyń 30-ǵa jýyǵy qazaqstandyq fýtboldyń premer-lıgasy men birinshi lıgasy klýbtarynda óner kórsetip júr. Osy jyldary alǵash ret Brazılııa qalalarynda ataqty skrıpkashymyz Aıman Musaqojaevanyń konsertterin, sondaı-aq Qazaqstannyń memlekettik sımfonııalyq orkestriniń Brazılııa men Argentınadaǵy gastrolderin elimizdiń mádenı abyroıy boldy deı alamyn. Sol sııaqty Jánııa Áýbákirovanyń, Maıra Muhamedqyzynyń Túrkııadaǵy konsertterin tabysty ótkizdik.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Jánibek ÁLIMAN,
«Egemen Qazaqstan»
