Sý júıesin basqarýdaǵy qordalanǵan máseleler: Prezıdent tapsyrmasy qalaı oryndalyp jatyr?

Búgingi tańda gıdrotehnıkalyq qury­lys­tardy paıdalaný men qurylysyn salýdy «Qazsýshar» RMM júzege asyrady. Budan bylaı transshekaralyq ózender máselesimen qosa ishki sý saıasatymen de TО́D aınalysatyn bolsa, onda SRK-nyń ne qajeti bar? Bul áleýeti onsyz da tómen SRK-ny joıǵan­men birdeı. Sý sharýashylyǵy ekonomıkanyń mańyzdy salasy, al osyndaı salanyń baǵyt­taryn bólshektep ártúrli qurylymdyq bó­lim­derge berý, qoıylǵan mindetterdiń sapaly oryndalýyna keri áse­rin tıgizeri anyq. Trans­shekaralyq ózender máselesinde bul anyq kórinis berýde.

Prezıdent SRK áleýetin kúsheıtińder dep tapsyrma beredi, al ýákiletti organ ony álsi­retý kerek dep usynys jasaıdy, bul sonda Prezıdenttiń tapsyrmasyn kerisin­she oryndaý ma? Sonymen qatar Qazaq sý sh­a­r­ýa­shylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn Sý resýrstary jáne sý sharýashylyǵy problemalary boıynsha Ǵylymı ortalyq etip quryp jáne oǵan ǵylymı-zertteý, barlaý, jobalaý jumystaryn memlekettik tapsyrma retinde oryndaýyna basymdyq bermek.

QSShǴZI «sýmen qamtamasyz etýdi jaq­­­­sartý», «sý únemdeýdiń ınnovasııa­lyq joldaryn qarastyrý» baǵyttary bo­ıynsha elimizdegi biregeı ınstıtýt ekenin­de eshkimniń talasy joq. Joǵary bilikti, táji­­rıbeli mamandary da jeterlik. Alaıda QSShǴZI «sý resýrstary men onyń reji­min», «sapasyn baǵalap-boljam­daý», «sý resýrstaryn keshendi paıdalaný men qorǵaý», «gıdrotehnıkalyq qurylys­tar­dy jobalaý» baǵytyndaǵy jumystar­men buryn aınalyspaǵan jáne bilikti sarapshylary da joq. Buryn aınalyspa­ǵan, praktıka­lyq tájirıbesi jetkilik­siz baǵytta zertteý, jo­­ba­laý jumystaryn sa­paly oryndaýy kú­mán týdyrady. Biz «Eýrazııa sý ortalyǵy» ǵy­lymı-óndiristik birlestigi» AQ-ny qurýdaǵy sát­sizdiktiń sebep-saldaryn umytpaýy­myz kerek.

Sondaı-aq ǵylymı-zertteý, barlaý, jo­­balaý jumystaryn memlekettik tap­syr­­ma retin­de bir ortalyqqa berý birin­shi­den, 2025 jyl­ǵa deıingi Ulttyq damý jos­­­parynyń negiz­gi qaǵıdattaryna, «Árta­rap­­tandyrylǵan jáne ınnovasııalyq eko­­­nomıka qurý» 8-jalpy­ulttyq basym­dy­lyǵynyń «Salamatty báse­ke­les orta­ny qamtamasyz etý» 4-mindetine qaı­shy. Ekin­shiden, mundaı tásil kópjylǵy tájirıbeniń negizinde qalyptasqan ǵylymı baǵyttardyń toqyraýyna jáne ǵalymdar orta­synyń álsi­reýine ákelip soǵýy bek múm­kin. Kezinde osyn­daı soraqy sheshimder­­diń kesi­rinen sý bas­qarýda orny erekshe Qazaq gıd­rome­teoro­logııalyq ǵylymı-zertteý ıns­tıtý­tyn joǵalttyq. Onyń saldary jal­ǵyz gıdro­meteorologııa emes, jalpy sý basqarý sala­­synyń toqyraýyna ákelip soǵyp otyr, bul bizge ashy sabaq bolýǵa tıis. Búgingi tań­da eń basty másele – saladaǵy júıelik qate­lik­terdi joıýǵa baǵyttalǵan mindetterdi sheshý.

1997 jyly qabyldanǵan «Qazaqstan-­2030» strategııalyq baǵdar­lama­syn iske asyrý maqsatynda Úkimettiń 2002 jyl­ǵy 21 qań­tar­daǵy №71 qaýlysymen «Qazaqstan Res­pýb­lıkasy ekonomıkasynyń sý sektoryn damytýdyń jáne sý sharýashyly­ǵy saıasatynyń 2010 jylǵa deıingi Tujy­rymdamasy» maqul­dandy. Bul qujatta mem­lekettik sý sharýa­shylyǵy saıasatynyń taıaýdaǵy maqsaty retin­de sý resýrstary men sýdy paıdalanýdy bas­qarýdyń júıe­sin jetildirý kerektigi aıqyn­dalǵan. Negizgi mindetter retinde: sý resýrstaryn utymdy ári keshendi paıdalaný; sý resýrstaryn bas­qarý fýnksııalaryn sharýashylyq paıdalaný fýnksııalarynan ajyratý qajet dep kórsetilgen.

Tujyrymdama-2010 qabyldanǵannan ke­ıin qysqa merzimde sý resýrstary boıyn­sha memlekettik baǵdarlama qabyldanýy qısyndy bolatyn. Alaıda sý resýrstaryn basqarý memlekettik baǵdarlamasy arada 12 jyl ótkende, ıaǵnı 2014 jyly ǵana qabyldandy.

Buǵan deıin 2009 jyly Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń sý resýrstaryn birigip bas­qarý (SRBB) jáne sý paıdalanýdyń tıim­diligin arttyrýdyń 2009-2025 jyldarǵa arnal­ǵan Ulttyq jospary ázirlenip, Úki­met­tiń qaýlysymen maquldandy. Odan ári Pre­zıdent qaýlysynyń jobasy ázirlenip, SRBB bekitý úshin Prezıdent Ákimshiligine usynylǵan. Alaıda memlekettik jospar­­laý júıesindegi kezekti reformalarǵa baıla­­nys­ty Ulttyq jospar qabyldanbaı qaldy. ­Bi­raq Prezıdent Ákimshiligi Úkimetke Ult­tyq jos­parda kózdelgen SRBB qaǵıdatta­ryn sý resýrstaryn basqarý boıyn­sha bolashaqta ázirlenetin memlekettik baǵ­darlama aıasynda qarastyrýdy tapsyrdy.

Prezıdenttiń 2014 jylǵy 4 sáýirdegi №786 Jarlyǵymen 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan «Qazaqstannyń sý resýrstaryn basqarý mem­lekettik baǵdarlamasy» qa­byl­dandy. Baǵdar­lamanyń negizgi maqsaty «Sý resýrs­taryn basqarýdyń tıimdiligin arttyrý arqyly Qazaqstan Respýblıkasynyń sý qaýipsizdigin qamtamasyz etý» bolyp belgilendi. Júzege asyrylýǵa tıis negizgi min­detterdiń biri retinde «sý resýrstaryn basqarý tıimdiligin arttyrý» jáne «sýly-ekologııalyq júıelerdiń saqtalýyn qam­tamasyz etý» bolyp aıqyndaldy. Biraq sý resýrs­taryn paıdalaný jáne qorǵaý sala­syndaǵy ýákiletti organnyń fýnksııala­ry Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń qu­zy­ryna kezekti ret berilýine baılanysty Prezıdenttiń 2017 jylǵy 14 aqpandaǵy №420 Jarlyǵymen 2017-2021 jyldarǵa arnal­ǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń agro­ónerkásiptik keshenin damytýdyń» jańa mem­lekettik baǵdarlamasy (Agro­ónerkásiptik ­baǵ­­darlama) qabyldandy.

Agroónerkásiptik baǵdarlamanyń ne­gizgi maqsaty retinde naryqtarda su­ra­nysqa ıe, básekege qabiletti agro­óner­ká­siptik keshen ónimin óndirýdi qam­tamasyz etý bolyp bel­gilendi. Sý resýrs­taryna qatysty sheshýge tıis mindet re­tinde sý re­sýrstaryn tıimdi paıdalaný (bas­qarý emes) aıqyndaldy.

Bul jerde Úkimettiń mindetteri (múd­deleri) qarama-qarsy eki úlken salany bir baǵdar­lama aıasynda damytamyz deýi úlken qatelik. О́ıtkeni Agroónerkásiptik baǵdarlamada sý resýrstaryn basqarý tıimdiligin arttyrý (jetildirý), ekologııalyq júıelerdiń saq­talýyn qamtamasyz etý máseleleri múldem qam­tylmaǵan. Osynyń saldarynan elimizde sýdy únemdi paıdalaný problemalarynyń kúrdelenip ketkenin kórip otyrmyz.

Aýyl sharýashylyǵy muqtajdyǵyna aly­natyn sý kólemi jylyna 11,7-11,9 mlrd tekshe metrden tómendemeı otyr. Sondaı-aq sý únemdeý tehnologııalaryn engizý máselesi de máz emes. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi­niń málimetterine sáıkes, 2009-2021 jyldar aralyǵynda jańbyrlatyp sýarý tehnologııa­sy qoldanylatyn egistik aýdany 44,2 myń­nan 176,2 myń ga deıin ulǵaıǵan. Alaıda málimetterdi oblystarǵa jiktep taldasaq, sýarmaly eginshiliktiń negizgi bóligi ornalasqan jáne sý tapshy ońtústik óńirlerde onyń ósimi óte baıaý ekenin kóremiz. Mysaly, jań­byrlatyp sýarý ádisi qoldanylatyn egistik aýdandary týraly 2018 jáne 2019 jyldardyń málimetterin salystyrsaq, Aqmola oblysynda 20,9 myńnan 24,1 myń ga, Qaraǵandy oblysynda 19,3 myńnan 22,5 myń ga, Pavlodar oblysynda 46,3 myńnan 76,35 myń ga, Almaty oblysynda 5,6 myńnan 6,6 myń ga, Túrkistan oblysynda 500-den 559 gektarǵa ulǵaıǵan. Jambyl oblysynda kerisinshe 6,3 myńnan 6,2 myń gektarǵa tómendegen. Budan jańbyrlatyp sýarylatyn egistik aýdanynyń ósý dınamıkasy negizinen sý resýrstary mol shyǵys jáne sý paıdalaný kólemi az ortalyq jáne soltústik óńirlerdiń esebinen ekenin ańǵaramyz. Iаǵnı sý tapshy ońtústik óńirlerde sý únemdeý tehnologııalaryn engizý máselesiniń nazardan tys qalǵanyn baıqaımyz.

Úkimettiń 2021 jylǵy 12 qazandaǵy №731 qaýlysymen «Jasyl Qazaqstan» ulttyq jobasy bekitildi. Alaıda ulttyq joba aıasynda da Agroónerkásiptik baǵdar­lamadaǵydaı sý resýrstaryn basqarý tıimdiligin arttyrý (jetildirý) mindetin sheshý kózdelmegen.

Sý resýrstaryna qatysty ázirlengen eń sapaly qujat retinde Tujyrymdama-2010 baǵdarlamasyn atap ótýge bolady. О́kinishke qaraı, ýákiletti organdaǵy strategııalyq baǵdarlamalardy ázirleýge jaýapty tulǵa­lar­dyń biliktiliginiń jetpeýinen onda kóz­delgen sý resýrstary men sýdy paıdala­nýdy bas­qarýdyń júıesin jetildirý, sý resýrstaryn basqarý fýnksııalaryn sharýa­shylyq paıdalaný fýnksııalarynan ajyratý sııaqty mindetterdi sheshý, sondaı-aq SRBB Ulttyq josparynda qarastyrylǵan qaǵıdattardyń eshbiri eskerilmedi.

Sonymen qatar búgingi tańda SRK óziniń fýnksııasyna jatpaıtyn mindetterdi, sýar­maly eginshilikti damytý, onyń ishinde melı­oratıvti júıelerdiń qurylysyn salý ­men qaıta qurý jáne sý únemdeý tehnologııalaryn engizýmen aınalysýda. Osynyń saldarynan sý resýrstaryn basqarýdyń tıimdi júıesin qalyptastyra almaı otyrmyz.

Sondaı-aq túbegeıli jańa kóz­qarasty talap etetin ózekti másele – sý resýrstaryn keshendi paıdalaný jáne qorǵaý shemasyn (SRKPQS) ázirleýdiń búgingi zamanǵa saı emestigi. SRKPQS ázirleýge bıýdjetten qyrýar qarjy bólinedi jáne Sý kodeksine sáıkes ony bes jyl saıyn jańartyp otyrady. Eń soraqysy, SRKPQS-tyń usynystaryn eshkim oryndamaıdy jáne SRK onyń oryndalýyn talap etpeıdi. Osyǵan baılanysty arhıvte shań basyp jatatyn SRKPQS qajettiligi qansha degen zańdy suraq týyndaıdy.

Sý resýrstary salasynyń júıelik problemalaryn sheshý úshin birinshi kezekte tómen­degideı reformalardy júrgizý qajet dep sanaımyn.

Birinshiden, Tujyrymdama-2010 usy­nyl­­ǵan sý resýrstaryn utymdy ári keshendi paı­dalaný; sý resýrstaryn basqarý fýnk­sııalaryn sharýashylyq paıdalaný fýnk­sııalarynan ajyratý mindetin júzege asyrý. Bul bizge gıdrologııalyq jaǵdaıla­ry uqsas jáne sý resýrstaryn basqarý júıe­sin je­tildirý arqyly sý qaýipsizdigi másele­sin oń sheship otyrǵan Aýstralııa, Ispanııa jáne t.b. memleketterdiń jetistikterine jetýge múmkindik beredi.

Sý resýrstaryn basqarý prosesine SRK-men qatar, ekologııa salasynyń, Aýyl sha­­r­­ýa­shylyǵy mınıstrliginiń, jer­gi­lik­ti at­qarýshy organdardyń jáne agro­bir­les­tik­ter men shaǵyn sharýa qojalyqtary ókil­­deri qatysyp, árqaısysynyń mindetteri ­men jaýapkershilikteri aıqyndalǵan belgili ­bir qujat túrinde rásimdelýge tıis.

SRK sý qoımalary men magıstraldy kanaldardy, onyń ishinde transshekaralyq sý nysandaryn jáne negizgi sý toraptaryn basqarý, paıdalaný jáne árbir sý sharýashylyq ýchas­kesinde qajetti sý kólemin lımıtke saı beri­lýin, sý zańnamalarynyń saqtalýyn baqy­laýmen aınalasýy kerek.

Sharýashylyq jáne sharýashylyqara­lyq kanaldarda sýdy bólý, sý únemdeý teh­nologııalary men sýdy avtomatty esepteý júıelerin engizý, sýarmaly egistik aýdandaryn ulǵaıtý min­detterin sheshý Aýyl sha­rýashylyǵy mınıs­trliginiń, jergilikti atqarýshy organ­dar men agrobirlestikter men sharýa qojalyqtary­nyń quzyrynda bolýy kerek.

Ekinshiden, keńes ókimeti tusyndaǵy josparly ekonomıkaǵa negizdelgen SRKPQS búgingi talapqa, naryqtyq ekonomıka jaǵ­daıyna saı kelmeıdi. Turaqty damýdy tań­dasaq, damyǵan memleketter sııaqty sý bas­qarýdyń Ulttyq jáne basseındik is-áreket­teriniń josparyn ázirleýge kóshý kerek.

Búgingi tańda sý sharýashylyǵy sala­synyń tizginin ustap otyrǵan basshylar júıelik problemalardy sheshýge baǵyt­tal­ǵan túbegeıli reformalardy júzege asy­rýǵa asyǵýy kerek dep sanaımyn.

Músilim JIENBAEV,

sý sharýashylyǵy mamany