Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
1917 jylǵy qazan tóńkerisine deıin elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy eki úlken faktordyń yqpalymen júrdi. Olar birinshi – ekonomıkalyq (Reseıdiń yqpalymen), ekinshi dinı (ıslamnyń yqpalymen). Bul faktorlar kóshpendilerdiń áleýmettik-ekonomıkalyq ómiriniń damýyna áser etpeı qoıǵan joq. Reseıdiń geografııalyq jaǵynan jaqyndyǵy, Oraldyń arǵy betinde saýda men naryqtyq qatynastardyń keńeıýi men damýy sekildi obektıvti faktorlardyń ácepi patrıarhaldyq-feodaldyk qatynastardyń naryqtyq qatynastarǵa beıimdelýine ákelip soqty.
Mine, sondyqtan da osyndaı faktorlardyń áserimen Jıentaı halqy úshin jańa ic-eginshilikpen, naqty aıtqanda, taýarlyq astyq ósirýmen aınalysady. Nátıje kóp uzamaı-aq baıqaldy. Túgin tartsa maıy shyǵatyn Qarabalyqtyń qunarly jeri astyqtan mol túcim berdi. Jeti jyl ishinde Jıentaı atamyz sol kezderdegi tupmysy jaqsy jandardyń qataryna qosyldy. Al ol ózine jaqsy tanys Troısk qalasynda keshkilik bir úıir jylqyny (120 bas) soqasy jegilgen 20 ógizge aıyrbastaǵanda, aýyl aqsaqaldary «Aqtanberdiniń kishi uly Jıentaıǵa oqý ótip ketken bolar. Qandaı qazaq bir úıir jylqyny 20 ógizge aıyrbastaıdy», dep bas shaıqaǵan.
Alaıda 1891 jylǵy jut pen qurǵaqshylyq olardy táýbesine keltirdi. Dál sol jyly Jıentaıdyń sharýashylyǵynda ósirilgen astyq Esenkóldiń jáne Bórliniń halqyn ashtyqtan aman alyp qaldy. Jıentaıdyń bedeli ósti, oǵan degen qurmet arta tústi. Mine, sondyqtan da bolar, jastyǵyna qaramastan ony Qarabalyq bolysynyń aqsaqaldar keńesine saılady. 1894 jyldyń tamyz aıynda Jıentaı Aqtanberdiuly barlyq sharýashylyq máselelerin aǵasy Jıenshoraǵa tapsyryp, ózi Túrkistanǵa attandy. Sapar alys ta, qıyn edi. Barlyq musylmanǵa qasıetti bolyp sanalatyn, ataqty aqsaq Temipdiń ózi salǵan Qoja Ahmet Iаsaýı keceneci jaıly maǵlumattardy sol tusta Orta Azııa men Eýropanyń arasyndaǵy saýda ortalyǵy bolyp sanalatyn Troısk shaharyna kerýen tartqan kópester aýzynan estıtin. Troıskiden kerýen tikeleı Túrkistanǵa qatynaı almaıtyn. Tek tamyz aıynda Tobyl ózeninen ótetin jol ashylǵanda ǵana múmkin edi. Qaýipti bolǵasyn ba, bul saparǵa jolserik tabyla qoımady. Ákesi Aqtanberdi men «Rasýlııa» medresesiniń ımamynan bata alyp, Jıentaı atamyz besti aıǵyrymen Tobyldy jaldap ótip, saparǵa jalǵyz tartty. Túrkistanǵa sapar 40 kúnge sozyldy. Qasıetti kesenege kelgenderdiń barlyǵy da 40 kún Qudaıǵa minájat etip, sol kezdegi ataqty múftılerden ıslam dinin tereń oqýǵa mindetti edi. Sodan keıin ǵana elge oralýǵa bolatyn. 1894 jyldyń qazan aıynyń ortasynda atamyz qysqy qonysy Qunanshapqanǵa (qazirgi Qapabalyq aýdanyndaǵy Esenkól aýyly) qaıtyp oraldy.
Keseneniń muraǵatynda osynshama jol júrip kelip, óziniń musylmandyq ilimin jetildirgender týraly aqparat saqtalǵan. 40 kún jol azabyn tartyp, sonan soń taǵy 40 kún qajymaı-talmaı bilimin tereńdetken atamyzdyń kózqarasy da edáýir ózgerdi. Ol Troısk qalasyndaǵy medirese men meshitke jıi baratyn boldy. О́ziniń bedeliniń arqasynda qazaqtardyń rýhanı birligin bekitti, ıslamnyń tuǵyryn nyǵaıtty, Torǵaı ýezine qarasty Qarabalyq bolysynda meshit pen medrese qurylysyna demeýshi boldy. Atamyzdyń kózqarasynyń qalaı ózgergendigin qazir táptishtep aıtyp berý qıyn. Alaıda Túrkistannan kelgennen keıin qaıtqan ákesin arýlap jerlep, biryńǵaı din jolyna túsedi. Barlyq sharýasyn aǵasy Jıenshoranyń qolyna tapsyryp, qajylyqqa saparǵa nıet qylady.
Tarıhı derekterge qaraǵanda, qajylyq joly úsh jylǵa sozylypty. Mekke men Mádınada ıslam dininiń ilimimen sýsyndaıdy. 1896 jyly Jıentaı Aqtanberdiulymen qajylyqqa barǵan qazaqtar sany 9 jan eken. Aýylda 9 jasar uly Kamalıdden men aıaǵy aýyr jubaıy qalady. 1898 jyldyń kúzinde taǵdyrdyń jazýymen Jıentaı Aqtanberdiuly Mekke qalasynda dúnıe salady. Ekinshi ulyn Jıentaı kóre alǵan joq. Alaıda ajalynyń alys emes ekendigin sezdi me qaıdam, ol óz saparlastarynan (atap aıtqanda Núrkesh qajydan) ekinshi ulynyń atyn paıǵambarymyz Muxammedtiń ecimimen ataýdy tapsyrypty. Sóıtip, Jıentaı atanyń amanaty oryndalady.
Búginde oqyǵan quran, arab áripimen jazylǵan jazbalar men kitaptar, jaınamaz, dáret alýǵa arnalǵan quman jáne basqa zattar áli kúnge deıin otbasynda qasıetti tumap esebinde saqtaýly. Qazaqstannyń musylman qaýymy Jıentaı qajynyń elimizde ıslamnyń rýhanı murasyn nyǵaıtýǵa qosqan úlesin joǵary baǵalady. Qazaqstan musylmandar dinı basqarmasynyń 2005 jylǵy 5 qyrkúıektegi sheshimimen aýdandyq meshitine Jıentaı qajy ecimi berildi. 2005 jyldan bastap 1 mln teńgeni jyl saıyn Jıentaı qajy meshitine sadaqa retinde urpaqtary berip turady. Jıentaı atanyń urpaqtary meshitke jeńil mashına syılap, Jıentaı qajy meshitiniń ımamyna 4 bólmeli úı alyp berdi. 2022 jyly maýsym aıynda meshittiń syrtyn kúrdeli jóndeýden ótkizgen de Jıentaı qajynyń urpaqtary. Qajynyń nemeresi Baqytjan ómiriniń sońynda 2007 jyly qajylyqqa baryp, Mekke qalasyndaǵy qasıetti «Jánnat mýgala» qorymyndaǵy atasynyń zıratyna bir ýys topyraq salyp úlgeredi. Qarabalyq aýdanynyń jurtshylyǵy óńirge ımandylyq nuryn shashqan Jıentaı qajynyń eńbegin ańyz etip aıtyp otyrady.
Qalqaman JAQYP,
A.Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıtetiniń professory, ólketanýshy
