Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Konstıtýsııa ústemdigin qamtamasyz etýdiń eń negizgi sharty – memlekettik bılikti júzege asyrýǵa quzyretti árbir memlekettik organnyń konstıtýsııalyq mindetterin múltiksiz atqarý. О́zin quqyqtyq memleket retinde jarııalaǵan barsha memleketterdiń zańnamasynda Konstıtýsııa talaptarynyń saqtalýyn qadaǵalaý ártúrli memlekettik organdar men laýazym ıelerine júktelgen. Bul – olardyń negizgi mindetteri. Osy maqsatta eger zańǵa sáıkes kelmese, joǵarǵy deńgeıdegi memlekettik uıymdarǵa, ózderine baǵynyshty uıymdardyń qabyldaǵan aktileriniń kúshin joıý quqyǵy berilgen.
Degenmen bul máselede konstıtýsııalyq baqylaýdy júzege asyratyn jáne bul onyń negizgi fýnksııasy bolyp sanalatyn arnaıy organ erekshe oryn alatynyn atap ótý kerek.
Mundaı organnyń tarıhyna úńiletin bolsaq, 1787 jyly AQSh Konstıtýsııasy qabyldanǵannan keıin Kongrestiń Konstıtýsııaǵa sáıkes keletin zańdardy qabyldaýdy qamtamasyz etý múmkindigi keıbir jaǵdaıda shekteýli ekeni baıqalǵan. Zańdardyń Kongress músheleriniń kópshilik daýysymen qabyldanýy jáne olardyń barlyǵynyń birdeı zańgerlik bilimi bolmaýy – onyń munyń basty sebebi bolǵan. «Kópshilik daýys ádilettiliktiń ólshemi bola almaıdy», dep áıgili nemis fılosofy F.Shıller aıtqandaı, mundaı jaǵdaı – jalpy ókilettik organdarǵa tán erekshelik.
Alaıda AQSh Konstıtýsııasynda zańnyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigine kúmán týǵan kezde onyń sheshimin kásibı túrde tabatyn tetikter qarastyrylmaǵan edi. Osydan keıin 1803 jyly AQSh Joǵarǵy soty zańdardyń konstıtýsııaǵa sáıkestigin tekserý fýnksııasyn ózine alǵan. Konstıtýsııalyq baqylaýdyń keıbir belgileri ejelgi nemis memleketterinen baıqalǵan, biraq AQSh-tyń bul máseledegi tájirıbesi jalpy konstıtýsııalyq quqyq tarıhyndaǵy alǵashqy jaǵdaı retinde tanylady.
Ǵalymdar búgingi kúni arnaıy qurylǵan organdar arqyly álemde konstıtýsııalyq baqylaýdy júzege asyrýdyń úsh túrli modeli qalyptasqanyn naqtylap otyr. Olar – amerıkalyq jáne ataqty aýstrııalyq zańger G.Kelzen usynǵan eýropalyq nusqa, sonymen qatar, osy ekeýiniń jıyntyǵy bolyp tabylatyn aralas modelder.
AQSh Joǵarǵy soty amerıkalyq model boıynsha zańnyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin tek belgili bir isti qaraý barysynda ǵana teksere alady. Al eýropalyq model konstıtýsııalyq baqylaýdy arnaıy qurylǵan Konstıtýsııalyq sot nemese kvazısottyq organ – Konstıtýsııalyq keńes arqyly júzege asyrýdy kózdeıdi. Bul modeldiń negizgi ereksheligi – zańdardy qabyldaý barysynda nemese olardyń óz kúshine engennen keıin Konstıtýsııaǵa sáıkestigin teksere alatyndyǵynda. Eýropalyq modeldiń óziniń germandyq jáne fransýzdyq túrleri bar. Atalǵan modelderdiń nemese olardyń túrleriniń artyqshylyǵy men kemshiligi jóninde birjaqty pikir aıtý óte qıyn. Jalpy alǵanda, osy modelderdiń qaısysyn bolmasyn ózindik erekshelikterine baılanysty paıdalanyp otyrǵan memleketter olardy konstıtýsııalyq baqylaýdyń tıimdi tásili retinde qoldanyp keledi.
Qazaqstannyń konstıtýsııalyq baqylaýdy qalyptastyrýdaǵy alǵashqy jáne mańyzdy qadamy osy eýropalyq modelge negizdelgen. Alǵashynda osy modeldiń germandyq túrine basymdyq berilip, elimizde Konstıtýsııalyq sot quryldy. Al 1995 jylǵy Konstıtýsııa boıynsha bul modeldiń fransýzdyq túrine negizdelgen kvazısottyq organ – Konstıtýsııalyq keńes dúnıege keldi.
Qazaqstanda alǵash qurylǵan Konstıtýsııalyq sot úsh jylǵa jeter-jetpes ýaqyt jumys istegenine qaramastan, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qamtamasyz etýmen qatar zańdylyqty nyǵaıtýda, sondaı-aq konstıtýsııalyq baqylaýdy damytýda aıtarlyqtaı iz qaldyrdy. Eń áýeli, azamattar ózderiniń konstıtýsııalyq quqyqtaryna tikeleı áser etetin máseleler boıynsha osy sotqa júginýge quqyly boldy. Bul Konstıtýsııalyq sottyń qyzmeti konstıtýsııalyq baqylaýdy júzege asyrýdyń eýropalyq modeline tolyq sáıkes keletin. Áıtse de, bul organnyń joıylýy quqyq teorııasynan tys sebepterge baılanysty boldy dep paıymdaýǵa bolady.
Odan keıin qurylǵan Konstıtýsııalyq keńes jıyrma jyldan astam ýaqyt qyzmet etip, elimizdegi zańdylyqtyń saqtalýy men konstıtýsııalyq baqylaýdy damytýǵa aıtarlyqtaı úles qosty.
Bıyl 5 maýsymda ótken Konstıtýsııaǵa ózgeris engizý jónindegi referendýmda qoǵam elimizdegi konstıtýsııalyq baqylaýdy Konstıtýsııalyq sot júzege asyrýy qajettigin qoldady. Azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý máselesine erekshe nazar aýdarǵan Memleket basshysy bıyl naýryz aıyndaǵy Joldaýynda Konstıtýsııalyq sot qurý týraly usynysty jarııalady.
Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgeristerge baılanysty elimizdegi Konstıtýsııanyń ústemdigin qamtamasyz etetin, derbes jáne táýelsiz, memlekettik organ – Konstıtýsııalyq sottyń mártebesi men onyń quzyretin belgileıtin arnaıy konstıtýsııalyq zań qabyldandy. Sondaı-aq zańda Konstıtýsııalyq sotqa azamattarmen qatar Bas prokýror jáne Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń júginý tártibi de naqtylanǵan. Shyn máninde, bul – Qazaqstannyń konstıtýsııalyq-quqyqtyq zańnamasyndaǵy tyń jańalyq. Zańnyń konstıtýsııalyq sot isin júrgizýdi retteıtin baptary 2023 jyldan bastap qoldanysqa engiziledi.
Konstıtýsııalyq sottyń zańda belgilengen quzyretiniń aýqymy men ony júzege asyrýdyń tetikteri Konstıtýsııanyń ústemdigin qamtamasyz etýge tolyq múmkindik beredi. Qalaı degenmen de, ádiletti memleket – eń áýeli ádiletti zańdar, olardyń erejelerin múltiksiz oryndaý, sonyń nátıjesinde quqyqtyq tártipti qamtamasyz etý ekeni anyq.
Ádilettilikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan, mańyzdy ári kúrdeli jáne jaýapty osyndaı jumysty kásibı deńgeıi óte joǵary, shıelenisti máselelerdiń ońtaıly sheshimin tabýǵa qabiletti, asa tájirıbeli mamandardyń júzege asyratyndyǵy sózsiz.
Zańda belgilengen Konstıtýsııalyq sot sýdıalarynyń mártebesi, olardyń qyzmetiniń kepildikteri jáne áleýmettik kepildikterdiń aıtarlyqtaı joǵary deńgeıi sýdıalardyń jaýapkershiligin arttyra túsedi. Sonymen qatar azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtarynyń qatań saqtalýyna, jalpy konstıtýsııalyq baqylaýdy qamtamasyz etýge tıimdi yqpal etedi dep senemiz.
«Nashar zańdarmen jáne bilikti qyzmetkerlermen eldi tolyq basqarýǵa bolady. Al eger qyzmetker nashar bolsa, eshqandaı tamasha zań da kómektese almaıdy» degen sóz bar. Budan shyǵatyn qorytyndy – árbir qyzmetker óz mindeti men quzyretine saı júktelgen jaýapkershilikti sezinetin, bilikti ári tárbıeli maman bolýǵa tıis. Kásibı deńgeıiniń ólshemin jaqsy biletin maman ǵana qadir-qasıetiniń qunyn túsirmeıdi. Jańa zamanǵa bet alǵan ádiletti Qazaqstan osyny talap etedi.
Serik SYDYQOV,
zańger
