03 Maýsym, 2014

Balapan qyran bolar baýlı alsań...

510 ret
kórsetildi
11 mın
oqý úshin
DSC_8676Ǵulama babalarymyz oı marjanyn sóz marjanyna túsirip, keler urpaq adasyp, aljaspasyn, esinde júrsin dep nebir qanatty qaǵıdalardy qaldyryp ketken ǵoı. Sonyń biri: «Ul týsań – shaıqy-burqy bolmasyn, qyz týsań – qıqy-shoıqy bolmasyn!» dep keledi. Iá, bul buryn týǵan nárestelerdiń arasynda tórt múshesi túgel emes, oıqy-shoıqy kezdespeıtin. Kezdesse nyshanaly eken dep jatatyn. Qazirgi ekologııalyq apat nebir sumdyq bitim-pishindi kózge kórsetip jatyr. Analar ekiqabat bolsa, nárestesi qashan ómirge kelgenshe kúdiktenip júredi. Bul búgingi kúnniń áńgimesi. Al taza zamandaǵy babalar sóziniń astarynda urpaq tárbıesi jatyr. Tálimdi durys berip, úlgi kórsete almasań úlpershekteı ul shaıqy-burqy bireý bolyp júıkeńdi juqartady, ulttyq taǵylymyńdy boıyna sińirip, oıyna daryta almasań aq betińe daq salar, basyńdy  pálege qaldyrar qıqy-shoıqy qyz ómirińdi qysqartadyny aldyńa tartady. Biz atadan qalǵan sol támsildi nege aıtyp otyrmyz? Sebebi, kórseń, estiseń sıqyrshydaı aqparaty kóp jahandaný delinetin dárýishteı dáýirde ult urpaǵyn halyqtyq qalybynan taıdyrmaı, adastyrmaı týra jolǵa salý isinde bárin zamanǵa telip, ýaqytqa júktep, qolǵa júgen-noqtany ustap otyra bermeı, álemniń kólikti kóshine olardy qosqanda tizgin-shylbyrdy qoldan shyǵarmaýdy  ortaǵa salý edi. Taıaýda osy oıymyzdyń ústinen túskendeı bolǵan bir ıgilikti iske kýá boldyq. Ol Bilim jáne ǵylym mınıstr­ligi «Daryn» respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy jas urpaqtyń boıyna otanshyldyq pen ulttyqty sińiretin, tildi, ádebıetti jete bilip, sheshendik ónerdiń qudiretin tanyp, sóz maǵynasyn sezip, qazaq jurtynyń keleshegine kerek kemel urpaq qalyptastyrý maqsatynda 5-10 synyp oqýshylary arasynda tuńǵysh ret «Aqberen» respýblıkalyq baıqaýyn ótkizýi edi. Elordada bolǵan ıgilikti sharany ortalyq dırektory Sholpan Qırabaeva ashyp, baıqaýdyń mindetine jan-jaqty toqtalyp, basty baǵyt qabilet-qarymy joǵary tapqyr da talantty ul men qyzdy taýyp, baý­lý ekenin jetkizdi. Qazaq halqynyń atamzamannan ónerden kende emestigin tarata aıtty. Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń «Qazaqstan-2050» Strate­gııasynda kórsetilgen bilim berý salasyndaǵy mindetterdi osyndaı sharalarmen júzege asyrýdy qolǵa alǵanyn, atalǵan baıqaýǵa elimizdiń óńirlerinen 94 oqýshynyń qatysyp otyrǵanyn, olardyń 34 aýyldan kelgen ul-qyzdar ekenin atap ótti. Ǵasyrdan ǵasyrǵa jalǵasyp kele jatqan ult rýhanııatynyń kóshin jalǵastyratyn bul sharanyń ótýine, qalyń jurtshylyqqa teledıdar arqyly jetýine «Qazaqstan» ulttyq telearnasy ujymy men basshylyǵynyń qamqorlyǵyn erekshe atady. Shynynda, osyndaı jas talanttarǵa qamqorlyq jasaý jónindegi jumysqa elimizdiń barlyq óńirlerinen oqýshylar kelgen eken. Biraq, «Meniń pirim – Súıinbaı, Sóz sóılemen syıynbaı», dep jyr jampozy Súıinbaıdy pir tutqan Jambyl men keshegi Muqaǵalı, ózge de aıtýly tulǵalardyń kindik qany tamǵan Almaty oblysynan qatyspaǵany óki­nish­ti ekenin eske sala ketsek deımiz.О́leń oqyp, aıtys týyn kóteretin, óner­diń órisin keńeıtetin oqýshylardyń «Aqberen» baıqaýyna belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, kórnekti ǵalym Myrzataı Joldasbekov bastaǵan aıtys aqyndary, ǵalym-professorlar, óner ıeleri, bilim salasynyń qyzmetkerleri qazylyq jasady. Birinshi kezekti talapker aqyn­dardan pavlodarlyq 7-synyp oqýshysy Marǵulan Janbaý men tarbaǵataılyq (ShQO) 10-synyp oqýshysy Tasqyn Qalıbekov alyp, aıtys ónerin óristetti. Tasqyn: «Urpaǵy amansyń ba saq babanyń, Shyǵystan kelip edim kúndeı kúlip», – dep ózin tanystyrǵanda, Marǵulan sál irkilip baryp: «Adamda jańylmaıtyn jaq bolmaıdy», degen ýájin alǵa tartyp, «Kerekýdiń men de bir qulagerimin», dedi. Aıtys ústinde oqýshylardyń erteńinen úlken úmit kútýge bolatynyn, al­dyń­ǵylardyń ornyn basatyny ań­ǵaryldy. Sonyń dálelindeı ekeýi de til máselesine oıysqanda: «Ana tilin súıelik, baǵalaıyq, Bastalady bári de ózimizden», «Ana tilin bilmeıtin kókeler bar, Ol kókeler apyr-aı, qaıdan kelgen», desti. Bul nomınasııa boıynsha ótken jarysqa 16 oqýshy qatysty. Aldyńǵy ekeýinen keıingiler de ózderiniń shama-sharqyna qaraı birin-biri óleńmen qamshylap baqty. Aıtalyq, qaraǵandylyq Doskeı Botpaı men shymkenttik Aıan Nııazbektiń sóz qaǵystyrýy tartymdy boldy. Sol sekildi Tańnur Álbolsyn (Astana) men Ulan Muhambettiń  (Almaty) sóz jarys­tyrýy unady. Jalpy, aıtysqa talaby bar jastardy mádenıetti sóıleýge, mándi isterdi aıtýǵa baýlysa, kúni erteń óren júırikter shyǵatynyna shúbá keltirýge bolmas. Sheshendik ónerde Aıdana Dos­janova (Jezqazǵan) men Nurdáýlet Bazar­­baev (Mańǵystaý) erekshe este qalsa, kórkemsóz oqýdan Maııa Ornaly (Qos­tanaı), Tolǵanaı Joldybaeva (Al­maty), Yqylas Kópeısinov (Jam­byl), Ámirhan Bóribekov (Jetisaı, OQO) erekshe kózge tústi. Zerek te zerdeli oqý­shy­lardyń oı-tolǵamdary, tereńnen terbegen baılamdary, baıaǵy 13 jasynda sóz ustaǵan babalardy eske túsirýmen bir­ge, sarqyty bar eken-aý degizgeni anyq. Mysaly, Maııanyń óleń oqýdaǵy erek­she maqamy, Tolǵanaıdyń Muhtar Áýezov­tiń «Qarakóz» tra­gedııasyndaǵy Qara­kóz beı­ne­sin berile oınap shyǵýy, orys mek­tebinde oqysa da óz tilin jetik bilip turǵan, uly Muhtardyń «Abaı» dra­masyndaǵy Abaıdyń monologyn qı­myl-qozǵalysymen, túr-túsimen, kıim úlgisimen jetkizgen Ámirhannyń talaby men talanty jıylǵandardy dán rıza etti. Aqyndar músháırasynda Aqsuńqar Tashpolatova (Shymkent), Rýslana Amangeldıeva (Atyraý), Edilbek Dúısenov (Mańǵystaý) erekshe kózge tústi. Qazir oqýshylar arasyndaǵy saýattylyq jaıly ártúrli áńgime bar.  Osy máselede de olardyń ynta-yqylasyn arttyrý, ozyqtaryn ózgege úlgi etý nıetinde shyǵarma jazý boıynsha bolǵan jarysta Mahabbat Zadanova (ShQO), Názken Qaıyrjanova (Mańǵystaý), Jansaıa Satýı (Almaty), taǵy basqa oqýshylar ozyq sanaldy. Halqymyzben birge jasasyp, qol-qanatyndaı bolyp kele jatqan ulttyq aspaptarda oınaý nomınasııasynan qazylar alqasyn súısindirgen Shabaı Ázirbaev (Aqtóbe), Aqtoty Qadyrbek (Kókshetaý), Arys Serikuly (Almaty) sekildi oqýshylar barshylyq. Eki kún boıy taban aýdarmaı otyryp, oqýshylar ónerine qazylyq etken ult rýhanııatynyń aıtýly ókili Myrzataı Joldasbekov baıqaý qorytyndysynda óz ómirinen az-kem dáıekter keltire otyryp, «Táýelsiz el ul-qyzynyń arqa tósinde, Astana tórinde osyndaı óner báıgesin ótkizýi baqyt ekenin aıtyp, tili joq, tarıhy joq ult – ol joq ult. Bizdiń tasqa basqan tarıhymyz da, sózdik qorymyz da bar. Tolqyn-tol­qyn talantty urpaqtarymyz da jetip ar­tylady. Sonyń dálelindeı, eldiń erteńgi tiliniń ıesi biz, ónerdiń kıesin túsinetin de biz,  dep kelgen, tegin kelmeı bárin oqyp-toqyp kelgen senderge dán rızamyn. Erteńgi ult rýhanııatynyń temirqazyǵymyz dep talabyn tulpar etip jetken senderge shyn jolymdy berdim. El úmiti, Elbasy úmiti senderdeı jastarda. Qoǵamdyq oı-sananyń altyn arqaýy bola berińder. Osyndaı ozyq ul-qyz ósirgen ata-anaǵa, halyqtyq dástúrdi úıretip júrgen ustazdarǵa, senderdeı urpaqtyń kindik qany tamǵan kıeli baıtaǵymyzǵa rahmet! Osyndaı baıqaýǵa qatysyp, jeńimpaz bolǵandardy da, solarmen qatar shapqan bárińdi de men jeńis tuǵyrynda tur dep esepteımin. Átteń, osyndaı jas daryndardyń ónerin bıliktegi sheneýnikter kelip kórse ǵoı. Bolashaqta olar oqýshylardyń mundaı óner jarysyn qoldap, kózben kórip, qulaqpen estip, qamqorlyq kórsetedi degen senimdemin. Eger jurt bolyp jumylyp, osy oqýshylardyń jetistigin asyryp, kem jerin toltyryp jatsaq, ataly sózimizdi aıtyp, ana­lyq iltıpatymyzdy tanytyp baýlysaq, qazaq halqynyń kóginen bir shoǵyr talantty jas kórineıin dep otyr eken. Endeshe, qanattaryn qaqqan oqýshylarǵa sáttilik tileıik!», dep túrli nomınasııa boıynsha óner báıgesine túskenderdiń arasynan oza shapqan 7 oqýshyǵa óziniń 7 tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn, qazaq jurtynyń arystaryna arnalǵan «Eltutqa» atty kitapty tabystap, ǵasyrlar tereńinen, ıaǵnı Kúlteginnen bastaý alyp, búgingi 12 jasar Jambyl Dúısenulyna deıingi jyraýlar men aqyndardyń jaýharynan jınap qurastyrǵan «Kindigimdi kesken jurt» atty ádemi jınaqty 94 balanyń qolyna ustatty. Qazaq jurtynyń ólmes óneriniń týyn kóterip kelgen 94 oqýshynyń boılaryndaǵy qarym-qabiletin, talanttaryna kýá bolǵanyn kórgende orys jazýshysy A.Chehovtyń izin qýǵan qalamger V.Korolenkonyń alǵashqy áńgimelerimen tanysqanda: «Mundaı jaspen (paren) qatar júrý túgili, sońynan erip júrýdiń ózi qýanysh», degen sózin eske túsirip, jalyndy jastardy kózden tasa etpeıik degen túıin sózin bildirdi. Sol sekildi qazylar alqasynyń mú­she­­leri ár nomınasııa boıynsha baı­qaý­ǵa qatysqandarǵa dıplomdar men maq­­taý qaǵazdaryn berip, belgili aqyn, ǵa­l­ym Amanjol Áltaı men Janat Ás­ker­­­bekqyzy óz kitaptaryn syıǵa tartty. Al «Baldáýren» respýblıkalyq oqý-saýyqtyrý ortalyǵynyń dırekto­ry Muhıtdın Tólepbaev aýyldan kelgen 34 ónerli oqýshyǵa jazǵy kanıkýlda de­malyp qaıtýlary úshin tegin joldama berdi. Sóıtip, ult rýhanııatynyń búgingi balapan býyny 94 ul men qyz elordany eki kún boıy óleń-jyrǵa bóledi. Eger bul oqýshylardy bıik parasat deńgeıine jetelep, pendelikten alys ustap, kisilikke tárbıelesek, bular da ultymyzdyń uly qasıetin aldaǵy ýaqytta jańǵyrta otyryp, ózinen keıingilerge ári men nárin buzbaı tapsyrary haq. Sońǵy jyldary «Nur Otan» partııasy ult rýhanııatyna, ásirese, otanshyldyqqa uıytyp, eldik iske jumyldyratyn aıtys ónerine erekshe mán berýde. Byltyrǵy jyly Astanada ondaı alaman báıgeni eki ret ótkizgeni belgili. Sol úırener úrdis qazir oblystarda júrip jatyr. Jaqynda ǵana Taldyqorǵan men Mańǵystaýda ótse, endi ózge jerlerde de jalǵasyn tappaq. Osy ádemi isti partııanyń oń qanaty sanalatyn «Jas Otan» ilip áketip, sátimen bastalǵan sabaqty jumysty óńirlerde, mektep oqýshylarynyń arasynda jalǵastyryp, týma talanttardyń baǵyn ashyp, aldyńǵy tolqynnyń izbasary etip qalyptastyrýǵa nıet bildirse, nur ústine nur bolar edi. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan». ASTANA.
Sońǵy jańalyqtar