Zańǵar kórki – ilbis: taý taǵysyn baqylaý qalaı júrgiziledi?

Ile-Alataý memlekettik ult­tyq tabıǵı parki 1996 jyly aqpan aıynda el Úkimetiniń №228 qaýlysymen quryldy. Ulttyq parktiń mindetteriniń birine elimizdegi Qyzyl kitapqa engen jan-janýarlardy saqtaý, qorǵaý, monıtorıng júrgizý, zertteý ju­mystary jatady. Sondaı mo­nıtorıng jumystarynyń birinde, ıaǵnı Aqsaı fılıaly Qaskeleń ormanshylyǵyndaǵy shatqaldardyń birine 2018-2022 jyldary turaqty baqylaý júrgizýdiń nátıjesinde birneshe ret ilbisterdiń fotoqaqpanǵa túsýi tirkeldi.

Ilbis negizinen bıik qyrattar men tasty quzdardy meken etedi. Zertteý negizinde bıiktigi teńiz deńgeıinen 2700 metr joǵary aımaqtardaǵy tańdalǵan saıǵa monıtorıng alańdaryn belgilegen edik. О́ıtkeni atalǵan shatqaldan jyldyń belgili bir maýsymynda, qarasha-sáýir aılary aralyǵynda turaqty kezdesetini belgili boldy. Baqylaýdy júrgizý úshin ilbistiń júrý múmkindigi bar jerlerge fotoqaqpandar ornatyp,

3 birdeı monıtorıng alańy bel­gilendi. Ilbisterdiń, ásirese, si­bir taýeshkileriniń maýsymdyq qo­nys aýdarýymen olardyń da ere kóshetini anyqtaldy. So­nymen qatar dál osy soqpaqta Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna kiretin túrkistan sileýsini, tıan-shan qońyr aıýy da tirkeldi. Sonymen birge qorek jaǵynan básekeles qasqyr úıiri de birneshe ret ótip, túz taǵylarynyń da turaqty joly ekeni belgili boldy. Sibir taýeshkilerimen birge maral, gımalaı ulary, elik, qabandar da tirkeldi. Ilbis úshin jemtik qory mol bolǵandyqtan atalǵan saıǵa qoıylǵan foto­qaqpandar jemisin berip, jaqsy ǵylymı materıaldar alynyp jatyr. Máselen, 2018-2019 jyldardaǵy málimetter bo­ıyn­sha, taýtan (analyq) eki alanymen (kúshigi) túsip, jalǵyz bizdiń mekeme emes, el aýmaǵynda jarysa súıinshilegen habar bolǵan edi. Al 2020-2021 jyldary úsh alanymen birneshe ret tirkelip, úlken jumystyń nátıjesin kórsetti. Zoologııa ınstıtýtynyń derekterine súıen­sek, ulttyq park tarıhyn­da erekshe ári sol jyly Respýblıka aýmaǵy boıynsha úsh alanymen júrgeni tek úsh aýmaqta tirkelgeni (Almaty qoryǵy, Ile-Alataý MUTP, Altyn-Emel MUTP) anyqtaldy. Bul ulttyq parkte qorǵaý jumystarynyń júıeli júrgiziletinin, tuıaqtylar men taýyqtárizdi qustardyń da ósimi molaıyp jatqanyn bil­diredi. Janýarlar men atalǵan qustarǵa qosymsha qorek (tuz, arpa, butalardan daıyndalǵan tuzdalǵan sypyrtqylar, úımeli shópter) daıyndalyp beriledi. Ilbistiń qorek kózderiniń ne­gizgi túri sibir taýeshkileri dál osy shatqalda tabynymen jú­redi. Ásirese kúz, qys pen kók­tem mez­­gilderinde kezdesedi. Keıbir esh­kiler tólderimen osy shat­qalda jyl boıy meken etedi. Bul shatqaldyń bir bóligi shyrsha ormany bolsa, ekinshi jaǵy quz jartasty ári qalyń jataǵan arsha ósken. Jalpy, barlyq jan-janýarǵa qolaıly jer. Negizinen taýdyń ortańǵy beldemi, ıaǵnı orman jáne sýbalpi aýmaq sanalady. Biraq jaz mezgilinde orman bıleti negizinde úı janýarlary jaıylady. Jyl saıynǵy dástúr men baqylaýda 2021-2022 jyldardaǵy kórsetkish bo­ıynsha atalǵan shatqalda izderi kezdeskenimen, fotoqaqpan ar­qyly tek bir ret qana túsirilim jasaldy. Fotoqaqpan ornatý úshin kezekti dalalyq ju­mys kezinde jańadan oljasyna aınalǵan taýeshkiniń óleksesine kez boldyq. Aınala­sy shıyrshyqtalǵan barys izderi eken. Múmkin bizdi kórip turǵan da bolar. Biraq kún lezde sýy­typ tuman basty. Tas­ty qýys­qa fotoqaqpan or­natyl­dy. Ná­tıjesinde, óleksege ymyrt úıi­rile kelgen úsh birdeı byl­tyrǵy alandardyń úlken jyrt­qyshqa aınalǵanyn kórdik. О́lek­sege tas sýsary men túlki de kezek­tesip kelip otyrdy. Fo­to­qaq­pan­­nyń jumys istegen ýa­qyty – qarashanyń bas kezi men jel­­­toq­san aıynyń alǵashqy on­kún­digi.

Jalpy, monıtorıng barysynda shatqalǵa ornatylǵan foto­qaqpandardan alynǵan máli­metterdi qaraı otyryp, keıbir qyzyqty jaıttardy baıqadyq. Bir ilbistiń atalyǵy tek jalqy túrde birneshe ret ótip júrdi. Atalǵan soqpaqqa olar qarasha aıynda kelip, sáýir aıyna deıingi ýaqyttarda baıqaldy. Jappaı belsendi kezdeskeni – aqpan-naýryz aılarynda. Sonymen qatar quıryǵyn kóterip, tasqa zárin shashyp mekendeý aýmaǵyn belgilep otyrady. Ketip bara jatyp artqy aıaǵymen qı kómetin kezderi de bar. Olar jaz mezgilinde dál osy soqpaqtan maýsym aıynda bir ret tirkelip, ózge ýaqytta kezdespedi. О́ıtkeni taýeshkilermen birge ári urpaq órbitý maqsatynda taýdyń bıik beldemderine, ıaǵnı alpi aımaǵynan joǵary quz-jartasty aımaqqa kóterilip ketedi. Olar ońaılyqpen kórinbeıdi. Túsi­rilgen beınelerine qaraı otyryp, sol jerdegi tabıǵı nysandarǵa óte uqsas bolyp keletini baıqaldy.

Il­bis­ter­diń eko­logııasy men bıo­logııasy áli de zert­­teýdi qajet etedi. Osy ýa­qytta elimizdegi belgili terıolog mamandarmen birlesip, ǵylymı materıaldardy óńdeý jumystary júrgizilip jatyr. Qazir ulttyq park aýmaǵyndaǵy 22 daraq ilbiske A.Grachıov je­tekshilik etetin zoologııa ınstıtýty mamandary syrttaı jeke kod (de­nesindegi tańbalaryna qaraı) jasalyp, keıbirine laqap at berildi. Zoologııa ınstıtýtymen ǵylymı áriptestik kelisimsharty negizinde birlesken jumys boıyn­sha ID – jeke tólqujaty, SLM – barystyń erkegi, SLF– urǵashysy, SLJ – kúshigi, 8AKS – Aqsaı saıynan tirkelgen №8 barys de­gendi bildiredi. Bul la­qap at berý is-sharasyna mek­tep oqýshylary, stýdentter, tabıǵat janashyrlary da  qatysty. Atalǵan is-shara «Aıýsaı vızıt ortalyǵynda» jáne ulttyq parktiń bas keńsesinde ótti. So­ny­men qatar «Zoologııa ıns­tı­týty» mamandary Birikken ult­­tar uıymynyń Damý baǵ­dar­lamasynyń qoldaýymen «Spýt­nıktik telemetrııa» (qar­ǵybaý) ornatý maqsatynda aǵymdaǵy jyldyń aqpan-naýryz aılarynda dalalyq zertteý jumystaryn júrgizip, Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi ko­mıtetiniń ruqsatymen qaýipsiz tu­zaq qurý arqyly ilbisterdi ustaı almady. Degenmen jyrt­qysh­­tardy mamandarǵa kórý ba­qyty buıyrdy. Aragidik olar baı­qalǵanymen, tuzaqqa túspeı sytylyp ketti.

Qaskeleń ormanshylyǵyna qarasty monıtorıng alańy belgilengen saılarda 6-8 ilbis­tiń bar ekeni naqtylandy. Ult­tyq park aýmaǵynda 40-qa jýyq barystyń meken etetini resmı qujattarda jazylýda. Eli­miz­degi sırek kezdesetin Qazaq­stan Respýblıkasynyń qy­zyl kitabyna kiretin jáne halyq­aralyq deńgeıde aıryq­sha qor­ǵalatyn, Almaty qa­la­synyń sımvoly bolyp otyr­ǵan il­bis­terdi qorǵaý, zertteý óte ma­ńyzdy. Sondaı-aq jyl saıy­n zańǵar taýdyń epti de batyl, symbatty da kórkem, erekshe jaratylys ıesi ilbisterdi qysqy mekeninde baqylaý jalǵasady. Olardy qatań kúzetý júrgiziledi. Barysty kórý árkimge qyzyq-aq. Al tynys-tirshiligin zertteý tipti tamasha.

Tuńǵyshbaı JAPARQULOV,

Ile-Alataý MUTP ǵylymı qyzmetkeri

Almaty oblysy