Qazaqtyń tazysy men tóbetiniń bási artady

Konstıtýsııanyń 57-babyna sáıkes, Parlamenttiń ár palatasy Joǵary aýdı­tor­lyq palatasynyń úsh múshesin bes jyl merzimge qyzmetke taǵaıyndaıdy. Jalpy otyrysta Konstıtýsııanyń 58-baby negizinde úmitkerler tizimi usy­nyl­dy. Depýtattar Mıhaıl Bortnık, Rústem Nurpeıisov, Iýlııa Engeldi Joǵary aýdıtorlyq palatanyń múshesi qyzmetine taǵaıyndaý máselesin qarap, atalǵan kandıdatýralardy bekitti.

Sonymen qatar jalpy otyrysta «Qazaqtyń ıt tuqymdaryn saqtaý jáne ósimin molaıtý máseleleri boıynsha Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zań­namalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy qaraldy. Atalǵan másele jóninde Májilistiń Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń múshesi Ámirhan Rahymjanov baıandama jasady.

«Tazy men tóbet – qazaqtyń baıyrǵy ıt tuqymy, ulttyq maqtanysh, qazaq halqynyń ulttyq qazynasy, onyń mádenı-tarıhı qundylyǵy. Bul tuqymdar tarıhymyzben baılanysty jáne olardyń shyǵý tegi ǵasyrlar boıy qalyptasqan. Qazaq ıt tuqymdaryn saqtaý jáne qorǵaý men damytý salasyn memlekettik retteýdiń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beretin keń quqyqtyq jáne uıymdastyrýshylyq tásilderdi talap etedi. О́ıtkeni qazaq ıt tuqymdarynyń genofondynyń nasharlaý úrdisi ǵana emes, sonymen qatar elimizdiń kóptegen óńirinde tolyq joıylý qaýpi bar. Onyń basty sebepteri – qazaq ıt tuqymdarynyń genofondynyń jaı-kúıin baǵalaý, olardyń genetıkalyq beıinin jasaý boıynsha ǵylymı zertteýler men memlekettik qoldaýdyń bolmaýy», dedi Á.Rahymjanov.

Osy problemalyq máselelerdi sheshý úshin zań jobasynda qazaqtyń ıt tuqym­daryn saqtaý jáne ósimin molaıtý sala­syndaǵy qyzmetti júzege asyrýdyń qu­qyq­tyq, uıymdastyrýshylyq jáne eko­nomıkalyq negizderi belgilenip, ýákiletti organnyń quzyreti bekitiledi.

Qujatta qazaqtyń ıt tuqymdarynyń saqtalýyn, tazalyǵyn qamtamasyz etý, ósimin molaıtý kózdelgen. Osy baǵytta qurylatyn ýákiletti organnyń maman­dan­dyrylǵan uıymy janyndaǵy qazaq ıt tuqymdarynyń ulttyq ortalyǵyna mańyzdy ról berilgen.

«Ortalyqtyń negizgi quzyretine biryń­ǵaı asyl tuqymdy kitap júrgizý, qazaq ıt tuqymdarynyń standarttaryn ázirleý jáne basqa da mindetter kiredi. Sonymen qatar zań jobasy kıno­lo­gııalyq qyzmet uǵymdaryn, qazaq tuqym­dy ıttiń shyǵý tegi týraly kýálikti, biryńǵaı asyl tuqymdy kitapty, qazaq ıt tuqymdary men Ulttyq ańshylyq stan­dartyn aıqyndaıdy. Memlekettik qol­daý qazaqtyń ıt tuqymdaryn, onyń ishinde Ulttyq ortalyqty saqtaý jáne ósimin molaıtý salasyndaǵy qyzmetti qarjylandyrý jolymen júzege asyrylady. Osy salada jumys isteıtin qoǵamdyq bir­lestikter osy baǵyttaǵy qyzmetti ilge­riletýge Memlekettik áleýmettik tapsyrys alady.

Zań jobasynda Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń ǵylymı uıymdary júzege asyratyn qazaq ıt tuqymdaryn saqtaý jáne ósimin molaıtý salasyndaǵy ǵylymı zertteýler jónindegi norma kózdelgen. Ǵylymı uıymdar ýákiletti organ, ulttyq ortalyq, sondaı-aq kınologııalyq qyz­metti júzege asyratyn qoǵamdyq birlestik­termen birlesip, qazaqtyń ıt tuqymdaryn saqtaý jáne ósimin molaıtý salasynda memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq baǵ­darlamalar ázirleýdi júzege asyrady. Zań jobasynyń normalaryn iske asyrý úshin 1,4 mlrd teńge qajet. Bul soma 2022 jylǵy 18 qazanda Respýblıkalyq bıýdjet komıssııasynyń otyrysynda qoldaý tapty», dedi depýtat.

Budan bólek, jalpy otyrysta «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Úkimeti men Shveı­sarııa Konfederasııasynyń Federaldyq Keńesi arasyndaǵy baǵaly metaldardan ja­salǵan buıymdardaǵy cynamalyq tań­bany ózara taný jónindegi kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy qaraldy.

Kelisim Qazaqstan men Shveısarııa Konfederasııasy arasynda baǵaly metaldardan jasalǵan zattardyń saýdasyn damytýǵa, sondaı-aq metaldyń quramyn qaıta tekserý jáne qosarlanǵan tańbalaý rásimin ońtaılandyrýǵa yqpal etedi.

«Qazirgi kezde Qazaqstan zańnamasyna sáıkes zergerlik zattar mindetti túrde eli­miz­diń tańbasymen belgilenedi. Degen­men búkil álemde tanylǵan Shveı­sarııadaǵy zergerlik zattardyń sapasyn nazarǵa ala otyryp, Qazaqstan jaǵy qaıta tań­balaýdy júrgizbeıdi. О́zara qarym-qaty­nas qaǵıdaty boıynsha Qazaqstannan Shveısarııaǵa áketiletin zergerlik zattar da tańbalaýǵa jatpaıdy. Kelisimdi qa­byldaý zergerlik zattardy qaıta tań­balaýdy qajet etpeıdi», dedi Saýda jáne ıntegrasııa birinshi vıse-mınıstri Arman Shakqalıev.

Onyń aıtýynsha, atalǵan qadamdardy eskere otyryp, zergerlik zattardy eksporttaý kezinde ákimshilik júktemeni azaıtýǵa múmkindik beredi. Vıse-mınıstr­diń paıymdaýynsha, rásimderdi jeńildetý eksporttyń ósýine janama áser etýi múm­kin.

Sonymen qatar depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Úkimeti ara­syn­daǵy azamattyq áýe kemelerin avıa­sııalyq izdestirý jáne qutqarý sala­syndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasyn tal­qylady. Atalǵan qujat jóninde In­dýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstriniń mindetin atqarýshy Almaz Ydyrysov baıandama jasady. Vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, Kelisimdi ratıfıkasııalaý Halyqaralyq azamattyq avıasııa týraly konvensııanyń 12-qosymshasyn oryndaý úshin qajet.

«Kelisimniń basty maqsaty – halyq­aralyq azamattyq avıasııa uıymynyń  standartyna sáıkes, apatqa ushyraǵan áýe kemeleriniń jolaýshylary men ekıpajdaryn izdestirý. Qujattyń mindetteri apatqa ushyraǵan áýe kemeleriniń jolaý­shylary men ekıpajdaryn izdestirý-qutqarý úshin memleketterdiń arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý. Avıasııalyq oqıǵalar týraly ózara aqparat almasyp, habarlaý. Apat bolǵan jaǵdaıda izdestirý sharalaryn qabyldaý. Eki taraptyń izdestirý-qutqarý qyzmetteriniń birlesken oqý-jattyǵýlaryn ótkizip, aqparat jáne tájirıbe almasý», dedi A.Ydyrysov.

Kelisim birlesken izdestirý-qutqarý operasııalaryn júrgizýdiń normatıvtik negizin, izdestirý-qutqarý aýdandarynyń shekarasyn belgileıdi. Kelisimdi iske asyrýǵa jaýapty quzyretti organdar anyqtalady. Taraptardyń  avıasııalyq oqıǵa týraly ózara habar almasýy, izdes­tirý operasııasyna kómektesýi qaras­tyrylady.

«Qazaeronavıgasııa» mekeme qaraja­tynan avıasııalyq oqıǵalarǵa 27 qoný alańynda tikushaq kezekshiligi jumys isteıdi. Sonymen qatar qutqarý ju­mystaryna Qorǵanys mınıstrliginiń tikushaq­tary da tartylady. «Qaz­aero­navıgasııa» bazasynda sheteldik bilimi bar jumyskerler, táýlik boıy jumys isteıtin baılanys quraldary bar. Al izdestirý-qutqarýdy úılestirý ortalyǵy burynnan jumys istep keledi. Izdestirý-qutqarý operasııalaryna Qorǵanys mınıstrliginiń parashýttyq-desanttyq toby jáne Tó­ten­she jaǵdaılar mınıstrliginiń izdes­tirý-qutqarý komandasy atsalysady», dedi A.Ydyrysov.

Budan bólek, birqatar qujatty ekin­shi oqylymda maquldady. Olardyń qata­ryn­da «О́simdikter dúnıesi týraly», «Aglo­merasııalardy damytý týraly» zań jobalary bar. Sondaı-aq Májilis depýtattary «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine kólik jáne jer qoınaýyn paıdalaný máseleleri bo­ıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar en­gizý týraly» zań jobasyna Senat en­gizgen ózgeristerdi maquldady.

Jalpy otyrys sońynda Májilis depýtattary tıisti memlekettik mekemeler basshylaryna depýtattyq saýal joldady. Alǵash bolyp sóz alǵan Erlan Saırov Premer-Mınıstr Álıhan Smaıylov pen Bas Prokýror Berik Asylovqa joldaǵan depýtattyq saýalynda birqatar óńirdegi jylý elektr ortalyqtarynyń isten shy­ǵýy­na alańdaýshylyq bildirdi.

«Elimizde jylytý maýsymy bastalmaı jatyp Qazaqstannyń birqatar qalasynda jylý elektr ortalyqtary isten shy­ǵyp, Rıdder, Ekibastuz qalalarynda tehnogendi apat jaǵdaıy qalyptasty. Prezıdent Toqaev jaǵdaıǵa shuǵyl baǵa berip, Úkimetke elimizdiń barlyq jylý obektilerin tekserip, apatty jaǵdaı bolmaýy úshin is-sharalar jasaý jóninde tapsyrma berdi. Osyǵan oraı, Amanat partııasy fraksııasy músheleri Ekibastuz qalasyna baryp, qıyn-qystaý kezeńde halyqpen birge bolyp, jurtshylyqtyń pikirin tyńdady. Máseleni jan-jaqty qarastyrdy», dedi E.Saırov.

Depýtattyń aıtýynsha, energetıka salasyndaǵy basty másele – magıs­traldyq jelilerdiń tozǵany. Máselen, apat bolǵan Ekibastuz qalasynda bul kór­setkish 91 paıyzdy qurap otyr. Sondaı-aq JES-terde kúrdeli jóndeý júrgizilmegen. Bul salaǵa ınvestısııa quıylmaıdy.

«Strategııalyq nysandardy quıtyrqy jolmen ádiletsiz ıemdenip, paıda taýyp otyrǵan olıgarh toptar elimizdiń túkpir-túkpirindegi magıstraldyq jeliler men jylý elektr stansalaryn jańǵyrtýǵa qarjy salǵysy kelmeıdi. Bul memleketke de, azamattarǵa da jasalǵan qysastyq. Olı­­garh toptar bul obektilerdiń paıda­syn súlikteı soryp, endi problemany mem­­leketke, halyqqa ilmekshi», degen E.Sa­ı­rov Úkimetke birqatar usynys joldady.

Atap aıtqanda, energetıka kásiporyn­daryn tolyq tehnıkalyq aýdıtten ótkizý qajet. Jylý elektr ortalyqtary, magıs­traldy qubyrlardyń tozý dárejesin anyqtaı otyryp, halyqtan alynatyn tarıf­terdiń ınvestısııalyq bóligi qaıda ketkendigi anyqtalýǵa tıis. Jylý elektr ortalyqtary men magıstral­dar­dyń tehnıkalyq jaǵdaıy úshin kásiporyn aksıonerleriniń quqyqtyq jaýap­ker­shi­ligin qarastyrý kerek. Ener­getıka salasyna qoǵamdyq baqylaý orna­tý­ǵa jan-jaqty kóńil bóliný qajet.

Depýtat Gaýhar Nuǵymanova Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıarǵa joldaǵan saýalynda órt qaýip­siz­digi máselesin kóterdi. Onyń aıtýynsha, bul saladaǵy jaǵdaıdyń kúrdeli ekenin anyq kórsetken oqıǵalardyń biri – 16 qarashada Astana qalasynyń Baýyrjan Momyshuly dańǵylyndaǵy kópqabatty turǵyn úıde bolǵan órt.

«Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń málimeti boıynsha, bıyl Astana aýma­ǵyn­da 682 órt shyqqan. Sonyń ishinde 105-i kóppáterli turǵyn úılerde bolǵan», degen depýtat turǵyn úılerde órt qaýipsizdigi saq­talmaıtynyn, tehnıkalyq qural­dar­dyń jetispeýin, ǵımarattardyń durys jos­parlanbaýyn atap ótti. Osyǵan baılanysty, Úkimetten mundaı jaǵdaılardy barynsha azaıtý úshin órt qaýipsizdigin qamtamasyz etý boıynsha júıeli sharalar qabyldaýdy surady.