Abyroı

Akademık Málik-Aıdar Hantemiruly – ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryn­daǵy surapyldan aman qalǵan qazaq shańy­raqtarynyń sońǵy úmitterin aqta­ǵan aıtýly tulǵa. Demek, búginde qart Qarataýdaı bolyp ortamyzda júrgen Málik-Aıdar Hantemirulynyń balalyq shaǵy asharshylyq náýbetiniń yzǵaryna qaryldy, bozbala shaǵy Uly Otan soǵy­sy­nyń jalynyna sharpyldy. Abzal aza­mat «Qazaqstan tarıhy» jýrnalyna ber­gen suhbatynda: «Men qazaqtyń keń dala­synyń ońtústik túkpirinde jatqan, 1924 jylǵa deıin Túrkistan respýblıkasyna qaraǵan, keıin Qazaqstanǵa ótken Qyzylqum aýdanynda, Jaýshyqum bolysy, Qataǵan toǵaı degen Syrdarııa bo­ıyn­daǵy (qazirgi Shardara aýdany) qazaq aýylynda týǵanmyn. Baı­lardy tárkileý, ujymdastyrý, 1931-1933 jyldardaǵy asharshylyq, saıası qýǵyn-súrgindi ata-analarymyzdan estip óstik. Ákem – Asylbekov Hantemir qazaqsha saýatty, ujymdastyrý bastalǵanda «Qyzyl partızan» ujymsharynyń bastyǵy, keıin Birlik, Jańa Shardara jáne basqa aýyldyq keńester tóraǵasy, maıdanǵa ketkenge deıin (1942, maýsym) aýdandyq mal daıyndaý mekemesiniń (zagotskot) meńgerýshisi bolyp istedi», – deıdi. Asqar taýdaı ákesi qandy qyrǵynda sheıit boldy. Qalaı desek te, qaharly taǵdyr jas jigitti ýaqytynan erte eseıtti. Áke­den qalǵan qara shańyraqtyń tútinin óshir­meý, ańyrap qalǵan anasynyń úmitin úzbeý, jaýtańdaǵan qamkóńil baýyrlaryn jetkizý úshin soǵys taýqymetiniń aýyr beınetiniń bárine de tózip baqty, bir múshelden endi ǵana asqan jasynda beınet qamytyn kıdi. Qaıran, qamsyz tátti kúnder sonymen kózden bul-bul ushty. Sóıte júrip, bilim alýǵa degen qushtarlyǵyn da joǵaltqan joq, 1945 jyly Shymkent qalasyndaǵy №7 qazaq orta mektebin bitirip, 16 jas­­t­a­ǵy bozbala shaǵynda 1945-1946 jyl­dary ózi týǵan aýdandaǵy A.S. Pýsh­kın atyndaǵy jetijyldyq mektepte muǵalimdik qyzmet atqardy. О́tken men búgingi ómirdi salystyrsaq, qazirgi 16 jas­taǵylardyń oıy da, isi de áli balań sııaqty kórinedi maǵan. Ol kezdegi boz­ba­lalardyń qaı-qaısysy da tylda ákeleriniń, aǵalarynyń – jalpy maı­dan­gerlerdiń ornyn almastyryp, egis dalasynda, shahtalarda, zaýyttarda, bilim oshaqtarynda shyńdalǵany ras. Uly Jeńisten soń da osy tolqynnyń janqııarlyǵynyń, jańasha, jaqsy ómir súrýge degen umtylysynyń arqasynda elimizdiń bilimi men ǵylymy órkendegeni, ekonomıkamyzdyń ilgerilegeni aqıqat. Osy qatal ýaqyttyń synynan ótken ótkir de ójet býyn beıbit ómirdiń múmkindigin qalt jibermeı, bar ynta-jigerin bilim men ǵylymǵa baǵyttaı aldy. Ol jaıynda Málik-Aıdar Hantemiruly joǵarydaǵy suhbatynda bylaı deıdi: «Soǵystan keıingi qıyn jaǵdaıǵa qaramastan, bilimge degen qushtarlyq sol kezdegi bizdiń urpaqta óte kúshti boldy. Biz bala jigitter soǵystan qaıtqan eresek aǵa­larymyzben birge oqyp, olardan kóp nárseni úırendik. Úzdik oqýyma, bálkim, osy máseleler sebep bolǵan shyǵar». Ustaz-ǵalymnyń ómirbaıanyna zer sal­saq, 1946-1948 jyldary burynǵy N.Krýp­­skaıa atyndaǵy Shymkent muǵalim­der ınstıtýtynyń stýdenti bolypty. Suhbattaǵy derekke qaraǵanda, ol kezde Shymkenttegi 2 jyldyq muǵalimder ıns­tıtýty – ońtústik oblystarynyń orta jáne ortalaý (7 jyldyq) mektepterine muǵalimder daıyndaıtyn iri joǵary oqý orny bolǵan. Málik-Aıdar Hantemiruly osy oqý ornynyń qazaq tili men áde­bıeti bóliminde ınstıtýttyń dırektory Á.Ermekovten, oqytýshylary M.Al­tyn­bekova, Á.Baıtanaev, M.Sársen­baev, Q.Bektaev jáne basqa ustazdardan sol zamannyń deńgeıine saı bilim men tárbıe alǵan. Biraz ysylyp, tájirıbe jınaqtaǵan soń, bilimin tereńdetý maqsatynda, 1949 jyly Almatydaǵy QazMÝ-dyń tarıh fakýltetine túsip, munda da úzdik oqyp, 1954 jyly oıdaǵydaı bitirip shyǵady. Jalpy, jany taza jaısańdar ómirdegi órkendeý jolyna kómegin kórsetip, aǵalyq aqyl-keńesin berip, demeý bol­ǵan adamdardy eshqashan umytpaıdy. Qashan­da qurmet tutyp, eske alyp júre­di. «Ýnı­versıtet basshysy akademık T.Táji­baev keshigip kelgenime qaramastan kómektesip, jaqsy oqy dep aqylyn aıtty. Tarıh fakýltetinde E.Bekmahanov, B.Súleımenov, A.Núsipbekov, S.Pokrov­skıı, N.Kıikbaev, A.Lozınskıı, M.Bogýslovskıı, Iа.Serovaıskıı, L.Frısh­­man, N.Daýylbaev, N.Ka­lıst­ratov, M.Aqynjanov, A.Gorıacheva, K.Korjeva, A.Nurqanov jáne basqa bel­gili tarıhshy-ustazdar dáris berdi. Men Qazaqstan tarıhy úıirmesine qatysyp, B.Súleımenovpen, V.Shah­matovp­en, E.Bekmahanovpen aralasa bas­tadym» degen esteliktegi joldar sonyń dáleli dep bilemiz. Málik-Aıdar Hantemirulynyń ózin­dik aıtary bar, oń men solyn tanyǵan, bilimdi maman bolyp qalyptasýyna oǵan dáris bergen E.Bekmahanov, B.Súleı­menov, S.Pokrovskıı, t.b. kórnekti ǵa­lym­dardyń yqpaly kúshti bolǵany esh kúmánsiz. О́kinishtisi sol, ol 1950-1953 jyldary qazaq ǵylymy men bilimine qııa­nat jasalǵan zulmat jyldardy óz kózi­­men kórdi. «Qaıyra soqqan jaý jaman» demekshi, B.Súleımenov, E.Bek­ma­hanov sııaqty tarıhshy ustazdary da jaltarma saıasattyń, japqan jalanyń kesirinen 25 jylǵa sottalyp, jer aýdaryldy. Onyń ózi de qyraǵylardyń qýǵynynan tys qalmaı, «ultshyl» atanyp, ýnıversıtettiń komsomol komı­tetinen qatań sógis aldy. Sóz joq, «jyly­myq» bastalyp ketpegende, ondaı jas­t­yń bolashaǵy bulyńǵyr bolatyn edi. Alaıda, Málik-Aıdar Hantemiruly ata qanymen sińgen qaısarlyǵyn tanytty. Aýyldaǵy otbasynyń jaǵdaıyna alań­daǵan ol qolda turǵan arnaıy jol­damaǵa qaramastan aspırantý­rada qa­la almady. Elge kelip muǵalimdik ju­mysyn jalǵastyrdy. Oqýdyń uıym­dastyrylý jaıyn jetik biletin jigit kóp uzamaı-aq mektep dırektory bolyp taǵaıyndaldy, sodan keıin Qyzylqum aýdandyq oqý bólimin basqardy, aýdan­dyq partııa komıtetiniń múshesi boldy. Depýtat retinde el máselesin sheshýge atsalysty. Osylaısha, isker, azamat retinde elge erte tanyldy. Degenmen, talapty jasty ǵylymǵa aparar jaýapty sapar kútip turǵan bolatyn. Almatydaǵy ustazdary zerdeli shákirtin umytpaı, ol A. Núsipbekov, B.Súleımenov syndy tarıhshy-ǵalymdardyń shaqyrýymen Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh, arheo­logııa jáne etnologııa ınstıtýtyna kishi ǵylymı qyzmetker bolyp ornalasty. Osylaısha ol endi ǵylym jolyna birjolata bet burady. 1960 jyldan bastap óziniń tyrnaqaldy ǵylymı maqalalaryn jarııalaıdy. Máselen, arhıvten alǵash ret alynǵan materıaldarǵa negizdelgen «Patsha ókimetine qarsy qazaq tilindegi úndeý-óleń týraly (1905)» atty maqalasy «Qazaq KSR Ǵylym akademııa­sy habarshysy» ǵylymı jýrnalynyń Tarıh, arheologııa jáne etnografııa serııasynda jarııalandy. Jas ǵalymnyń belgili ǵylymı basylymdaǵy salmaqty oılary-aq onyń myqty zertteýshi bolatynyn ańǵartty. Sodan beri 55 jyldan astam ýaqyt ǵylym jolynda keledi. Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna, azattyq qozǵalysyna, respýblıkadaǵy ónerkásip pen temirjoldyń damýyna, jumysshy taby men ulttyq kadrlardyń qalyptasýyna, Táýelsiz Qazaqstannyń damýyna, Uly Otan soǵysy kezindegi Qazaqstan jaǵdaıyna, t.b. máselelerge qatysty tarıhı prosesterdi jan-jaq­ty zerttedi. 1963 jyly «HIH ǵa­syr­dyń aıaǵy – HH ǵasyrdyń basyn­daǵy Qazaqstan temirjoldarynda jumysshy kadrlardyń qalyptasýy» atty taqyrypta kandıdattyq, 1974 j. «Qazaqstan temirjolshy kadrlarynyń qalyptasýy jáne damýy (1917-1970)» atty taqyrypta doktorlyq dıssertasııalar qorǵady. 1983 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademııasyna korrespondent-múshe, al 2003 jyly QR UǴA-nyń akademıgi bolyp saılandy. Málik-Aıdar Hantemirulyn izdený­den talmaıtyn belsendi zertteýshi deý­ge bolady. Olaı deıtinimiz, ǵalym ǵylymı kadrlar daıarlaýǵa zor úles qosyp, 12 ǵylym doktoryn, 50 ǵylym kandıdatyn daıyndady, 15 monografııasy, 250-deı maqalasy jaryq kórdi. Oǵan qosa, 5 tomdyq «Qazaq KSR tarıhy», 5 tomdyq «Qazaqstan tarıhy», ózge de kúr­deli eńbekterdi jazýǵa qatysty. Ǵyly­mı izdenis barysynda ol Máskeý, Lenıngrad, Tashkent, Almaty, Orynbor, Omby qalalaryndaǵy túrli arhıvterden kóptegen mańyzdy materıaldardy taýyp, ǵylymı aınalymǵa túsirdi. Arhıv materıaldarynyń ǵylymı negizi salmaqty bolatyny, olardy izdep-taýyp, durys baılam jasaý zertteýshiden tereń ıntellektýaldy qajet etetini málim. Bul turǵydan alyp qaraǵanda da, ǵalymnyń tabandylyǵyn, eńbekqorlyǵyn, ańǵar­ǵyshtyǵyn anyq baıqaımyz. Kórnekti memleket qaıratkeri T.Rys­qulovtyń ómiri men qyzmetin, Alash qaıratkerleriniń kósemi Á.Bó­keı­­hanovtyń, M.Tynyshbaevtyń qoǵam­d­yq-saıası qyzmetin, akademık T.Tájibaevtyń ómiri men murasyn, Reseı ımperııasynyń Qazaqstandy otarlaý saıasatynyń saldarlaryn, sondaı-aq Qazaqstan tarıhyn qazirgi ýaqyt turǵysynan zerttedi. Aldyńǵy tolqyn aǵalardyń qaıratkerligi, ǵylymı izdenisteri urpaq esinde júrsin dep ǵalym-ustazdar A.Pankratova, P. Galýzo, S.Báıishev, A.Núsipbekov, B.Súleımenov, T.Tájibaev, B.Tólepbaev, G.Dahshleıger, t.b. murasy men qyzmetine arnalǵan dıssertasııalyq zertteýler júrgizýge muryndyq boldy. Ǵylymı zertteýlermen aınalysa júrip, jaýapty laýazymdyq qyzmet­terdi de abyroımen atqardy. Máselen, kishi ǵylymı qyzmetkerden kórnekti ǵalym deńgeıine kóterilip, alda aıt­qanymyzdaı eldegi ǵylym shyńy sanalatyn UǴA-nyń akademıgi boldy. Sondaı-aq ǵalym hatshy, bólim meńgerýshisi, ınstıtýt dırektorynyń orynbasary, bas ǵylymı qyzmetker kezinde de tarıh ǵylymyn ilgeriletetin jumystardy júzege asyrdy. Akademık Málik-Aıdar Asylbekov Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh, arheologııa jáne etnologııa ınstıtýtynda atqarǵan ǵylymı qyzmetiniń súbeli kezeńiniń biri – 80-jyldardyń basynda Keńestik Qazaqstan mádenıeti tarıhy, Qazaq KSR tarıhı jáne mádenı eskertkishter jınaǵy bólimderin quryp, basqarǵan jyldary edi. Instıtýtta rýhanı-mádenı salanyń tarıhyn zertteýge arnalǵan bólimderdiń jumysyna basshylyq jasap, bolashaq baǵyt-baǵdaryn anyqtap, zertteýshi jas ǵalymdardy ǵylymı jumysqa tartyp, olardyń izdenisterine jol ashty. Sol jyldary osy bólimderdiń ǵylymı qyzmetkerleriniń kúshimen birneshe ekspedısııalar qurylyp, respýblıkanyń ár aımaqtarynan júzdegen tarıhı jáne mádenı eskertkishter esepke alynyp, ár eskertkishtiń qujaty, ǵylymı túsiniktemeleri jasaldy. Ol 1979 jyldan beri Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ıns­tı­týtynyń doktorlyq dıssertasııa qor­ǵaý jónindegi dıssertasııalyq keńe­siniń múshesi. Qazaqstanda jáne odan tys memleketterde túrli deń­geı­de uıymdastyrylǵan ǵylymı konfe­rensııalarǵa qatysyp, kókeıkesti taqy­ryptar boıynsha baıandamalar da jasady. Máselen, 1972 jyly Donesk, 1975 jy­ly Máskeý, 1976 jyly Mınsk, 1984 jy­ly Tashkent, 1997 jyly Berlın qa­la­larynda bolýy soǵan dálel bolady. Tipti, 1992 jyly Qazaqstannyń qoǵamtanýshy ǵalymdarymen birge AQSh-ta ǵylymı saparda bolyp, Berklı, San-Fransısko ýnıversıtetterinde tarıhı demografııa jáne áleýmettik tarıh­tyń ózekti máselelerinen dárister de oqy­dy. Máselen, 1997 jyly Berlınde ót­ken «Ortalyq Azııadaǵy mıgrasııa: onyń damý men turaqtylyqqa áseri», al 2008 jyly Máskeýde «KSRO-da bolǵan jappaı asharshylyqtyń tarıhı jáne saıası máseleleri (30-jyldar)» atty halyqaralyq ǵylymı konfe­ren­sııalarǵa qatysty. Munyń bári, shyn­týaıtynda, izdenimpaz ǵalymnyń ǵyly­mı belsendiligi óz ómir belesiniń qaı kezeńinde de óte joǵary bolǵanyn bildirse kerek. Akademık Málik-Aıdar Hantemir­uly ǵylymı-pedagogıkalyq qyz­metten de áli qol úzgen joq. Uzaq jyldar boıy Abaı atyndaǵy QazUPÝ-de professor retinde tarıhshy mamandardy daıyndaýǵa úlken úles qosyp keledi. Ol júzdegen jas tarıhshylardyń ustaz bolýyna jáne ǵylym jolyna túsýine joldama berdi. Búkil sanaly ǵumyryn qazaq ǵyly­mynyń qara shańyraǵy – Qazaq Ulttyq ǵylym akademııasynyń qabyrǵasynda eńbekpen ótkizgen akademık Málik-Aıdar Asylbekov aǵamyz Qazaq eliniń táýelsizdigin kóre almaı ketken aǵa býyn tarıhshylar tobynyń ǵylymı ıgi dástúrin búgingi tarıhshylar qaýymyna jetkizýshi bolyp tabylady. Ol, shyn máninde, eńbegi elenip, el qurmetine bólengen, eline ólsheýsiz eńbek sińirgen abyroıly tulǵa. Amangeldi QUSAIYNOV, Eýrazııa gýmanıtarlyq ınstıtýtynyń rektory, akademık. ALMATY.