Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Uly Qazaq handyǵy, qazaq eldiginiń altyn qazyǵy qaǵylǵan tustan bizdiń ulttyń ishki kúıi men hal-ahýaly da bastalmaı ma? Joshy hanǵa tıesili, ákesi uly Shyńǵys qaǵan bólip berdi deıtin Deshti Qypshaq dalasynyń da san taraýly sheksiz tarıhynyń basynda osy kúı turǵanyn aıtqymyz keledi. Bolashaq qazaq ulysynyń altyn qazyǵy alǵash qaǵylǵanda sarnap qoıa bergen qasıetti áýenniń ishinde ne joq deısiz? Bul jerde mynany eskerýimiz kerek, bizdińshe, qypshaq dalasynda qurylǵan Qazaq ordasynyń negizi Joshy ulysynan bastaý alady. Joshy han ákesi shaqyrtqan uly mońǵol quryltaıyna barmaı qoıýynan bastalmaı ma? Munda da sumdyq syrlar bar. Myń taraýly ańyz áńgimelerge jalǵas. Solardyń eń mańyzdysy atalǵan kúımen shegendeledi. Jańadan qurylǵan Joshy ulysynyń basyndaǵy eń azaly kúıdi jetkizgen uly saryn. Bir jaǵynan Joshynyń ólimin estirtse, ekinshi jaǵynan onyń eldik jolyndaǵy asyl armany men muratyn, asqaq erligin, aıbyndy aqylyn, ózekti órter ókinishin beıneleıtindeı elesteıdi. Demek bul Joshynyń ólimin ǵana emes, odan qalǵan uly handyq úshin joryqtardy kúı tilinde áıgileıdi.
Siz qazir tyńdap kórińiz, áıgili «Aqsaq qulan – Joshy han» kúıi búgingi zamannyń sumdyqtarynan habar beredi. Eger yqylas qoıyp, qazaq kúılerin tyńdap júrgen bolsańyz, qazirgi qazaq dalasynda shertilip júrgen kóptegen tolǵaýly kúı osy shyǵarmadan jan tartatynyn anyq sezinesiz. Túbirles, mándes, tórkindes bolyp shyǵady. Nurǵısa Tilendiniń «Aqqýy» men «Aqsaq qulandy» qatar tyńdańyz. Daýys qudireti egiz óredi.
Kúıdiń bastapqy úniniń ózi baýrap ala jóneledi ǵoı. Ol óz aldyna, birazdan soń soǵan japsar nemese qaptal qosalqy ún estiledi. Birazdan soń qanat bitkendeı bir qudiret bıleı bastaıdy. Zar kúıine keledi bir ýaqta. Túısikpen ańǵaryp otyrsaq, álgi kúıdirip-jandyryp bara jatqan manaǵy bastapqy ún emes, sonyń aldy-artyn ustap turǵan álgi qosalqy dybys jáne sol ókinish pe, muń ba, áldebir sezim birnesheý bolyp qubylyp shyǵady. Ana bastapqy áýen ádepki saryn ne sulba retinde qalady da, sol saryndy kóterip turǵan ekinshi, úshinshi dybys ekeni anyq baıqalady. Sondaı ǵajapqa qalyp otyrǵanyńyzda, negizgi maqamǵa qanat bolyp bitken jańaǵy sumdyq únder ishki kúıińmen úılesip, esińe áldeneler túsip, dybystyń túpki ǵajaptary arqyly óz kúıińizge eligip ketýińiz ábden múmkin. Tipti tyńdaı bastaǵan kúıińiz dalada qalýy kádik. Qulaǵyńa sonyń bastapqy bir saryndary ǵana estilip tur, biraq esildertiń basqada. О́ıtkeni álgi kórkem dybystar ishki kúıińmen sáıkesip, tym aýlaqqa alyp ketken janyńdy. Nemese soǵan oraılas áldebir shym-shytyryqtardyń sońyna túsip alyp «laǵyp» kettińiz. Bizdińshe, kúıdiń bir sıpaty osy bolsa kerek. Tyńdarmannyń ishki kúıi áýenmen úılesim taýyp, adamnyń óz ishi qobyz ne dombyra bolyp tartylǵanda baryp janyń bir jasap qalmaı ma? «Aqsaq qulandy» toqsan taraýly, myń tolǵaýly deıtinimiz, sondyqtan.
Atalǵan kúıdi búgingi kúnge jetkizýshi Qambar Medetov ekenin jazady ólketanýshy Jaqsat Qarlyǵashov. Zataevıch «Qazaq halqynyń 1000 áni» kitabynda «Eki ishekke arnalsa da, orkestrge suranyp turǵan osynaý keremet sımfonııalyq poemany Medetov tamasha oryndaıdy. Ásirese meni tań-tamasha etetin tusy – negizgi sazdyń úshinshi qaıtara joǵarǵy regıstrge oralatyn sátinde, shynymdy aıtaıyn, kúıshiniń áýenge adam daýsyna nemese úrlemeli aspapqa tán áýezdilik pen uzaqtylyq berip, al shertip otyrǵan ekinshi ishekte pizzicato oınap turatyn sheberligine tipti meniń aqylym jetpeı qoıdy», deıdi eken (A.V.Zataevıch. «1000 pesen kazahskogo naroda». Mýzgız, 1963 g.- 484 str.).
Akademık A.Jubanov óziniń «О́sken óner» degen kitabynda: «Qanshama toptan ozǵan dombyrashylar bolsa da, Qurmanǵazy atyndaǵy orkestrge jınalǵandardyń birde-biri Qambardyń aplıkatýrasyn (saýsaq basý tártibin) ala alǵan joq» dep jazady.
«Qazaq halqynyń 1000 áni» kitabymen tanysqan fransýz jazýshysy Romen Rolan 1926 jyldyń sáýirinde Shveısarııadan A.Zataevıchke hat jazyp: «Kitaptaǵy «Aqsaq qulan» kúıiniń sonshama qarapaıym ádispen kóńil kúıińdi baýraıtyn áserine qaıran qaldym» dep tańdanysyn bildiredi. «Aqsaq qulan» kúıiniń A.V.Zataevıch jasaǵan óńdeý nusqasyn G.P.Lıýbımovtyń memlekettik kvarteti Eýropa saparynda gastrolderde oryndap, 1925 jyly Parıjde bolǵan dúnıejúzilik kórmeniń, 1927 jyly Maındaǵy Frankfýrtte ótken «Mýzykalyq djaz» konsertiniń baǵdarlamasyna kirgizgen. Sondaı-aq «Aqsaq qulan» kúıi bul ujymnyń sol jyldary Shvesııa, Norvegııa, Danııaǵa barǵan shyǵarmashylyq saparlarynda halyq nazaryna usynylady.
Ataqty Evgenıı Brýsılovskıı: «Medetovtiń dombyra tartýy men tyńdap kórip júrgen basqa dombyrashylardan múlde bólek, áldebir aıryqsha tásilmen tartady. Ásirese «Aqsaq qulandy» oryndaǵany tilmen aıtyp jetkize almaıtyn qubylysqa tán. Bul kúıdi Medetov oınaǵandaı notaǵa jazyp alý óte qıyn», dep jazypty «Dúıim dúldúlder» kitabynda. Demek bizdiń tyńdap júrgenimiz qupııa men jumbaqqa toly kóne sarynnyń jurnaǵy men juqanasy ǵana bolyp shyǵady.
