Gazetimizde budan buryn habarlanǵanyndaı, Túrkııanyń Bodrým qalasynda Túrkitildes memleketter basshylarynyń tórtinshi sammıti ótpek. Sammıtke qatysýǵa kelgen Qazaqstan memleketiniń basshysy Nursultan Nazarbaev keshe, ıaǵnı sammıt qarsańynda Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıevpen kezdesti.
Kezdesý barysynda memleketter basshylary ekijaqty yntymaqtastyqtyń basymdyqqa ıe baǵyttaryn, sondaı-aq halyqaralyq kún tártibindegi ózekti máselelerdi talqylady.
Atap aıtqanda, Nursultan Nazarbaev pen Ilham Álıev saýda-ekonomıka, munaı-gaz jáne kólik-logıstıka salalaryndaǵy qarym-qatynasty kúsheıtý perspektıvalaryna toqtaldy.
Bul rette taraptar ekonomıkalyq áleýetti júzege asyrý maqsatynda ózara saýda kólemin ulǵaıtýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Budan bólek, eki el basshylary halyqaralyq jáne óńirlik uıymdardyń, Túrkitildes memleketter Parlamenttik Assambleıasynyń aıasyndaǵy ózara is-qımyl barysyn qarastyrdy.
Kezdesý barysynda Memleket basshylary aldaǵy tórtinshi sammıttiń kún tártibindegi negizgi máselelerdi talqylady, sondaı-aq halyqaralyq jáne óńirlik qurylymdar aıasyndaǵy kópjaqty yntymaqtastyqtyń basty baǵyttary jóninde pikir almasty.
Jalpy, Qazaqstan-Ázerbaıjan qatynastarynyń tarıhynan áńgime qozǵaıtyn bolsaq, eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynas 1992 jyldyń 27 tamyzynda ornaǵandyǵyn eske alamyz.
Kópjaqty formatta taraptar halyqaralyq jáne aımaqtyq uıymdar aıasynda (BUU, EQYU, EYU, IYU, AО́SShK, TMD, TÚRKSOI, TMYK jáne taǵy basqa) belsendi túrde ózara árekettesýde.
Jalpy, Qazaqstan men Ázerbaıjan arasynda joǵary deńgeıdegi kezdesýler men kelissózder únemi ótkizilip turady. Sonyń ishinde, ásirese, Elbasynyń 2005 jylǵy mamyrda Bakýge jasaǵan resmı saparynyń mańyzy zor bolǵandyǵyn atap kórsete ketsek artyq bolmas. Osy sapar qorytyndysynda qol qoıylǵan Strategııalyq seriktestik pen odaqtastyq qatynastar týraly shart yntymaqtastyqtyń munan keıingi damý aıasyn aıqyndap bergen bolatyn. Sodan keıin 2009 jylǵy 2-3 qazanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń Ázerbaıjan Respýblıkasyna resmı sapary bolyp ótti. 2009 jylǵy 3 qazanda Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev Nahchyvan qalasynda (Ázerbaıjan Respýblıkasy) Túrkitildes memleketter basshylarynyń sammıtine qatysty.
2010 jylǵy 18-19 qarashada Prezıdent N.Nazarbaev Baký qalasynda ótken Kaspıı jaǵalaýy memleketteri úshinshi sammıtiniń jumysyna qatysty.
2011 jylǵy 19-21 qazanda Ázerbaıjan Prezıdenti I.Álıevtiń Qazaqstanǵa resmı jaýap sapary ótti. Sapar sheńberinde Ázerbaıjan basshysy Túrkitildes memleketter yntymaqtastyq keńesiniń birinshi sammıtiniń jumysyna qatysty.
2013 jylǵy 16 tamyzda Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev Gabala qalasynda (Ázerbaıjan Respýblıkasy) ótken Túrkitildes memleketter yntymaqtastyq keńesiniń úshinshi sammıtiniń jumysyna qatysty.
Saýda-ekonomıkalyq qatynastar jaıyna keletin bolsaq, 2012 jyly ózara saýda kólemi 390 mln. 662,1 myń AQSh dollaryn qurasa, 2013 jylǵy qańtar-qyrkúıek aılarynda Qazaqstan men Ázerbaıjan arasyndaǵy syrtqy saýda aınalymynyń kólemi 325,7 mln. dollardy qurap (eksport – 275,2 mln. dollar, ımport – 50,5 mln. dollar), 2012 jyldyń osy kezeńindegi kórsetkishpen salystyrǵanda 3,9 paıyzǵa óse tústi.
Qazaqstannan Ázerbaıjanǵa eksportqa shyǵarylyp jatqan negizgi zattar – mıneraldy resýrstar (munaı jáne gaz), hımııalyq shıkizat, bıdaı, arpa, temeki ónimderi, kómirtekti bolat prokaty, elektr jabdyqtary. Ázerbaıjannan Qazaqstanǵa bıtýmdyq materıaldardan alynǵan munaı ónimderi, etılen polımerleri, mashınalar jáne mehanızmderdiń qosalqy bólshekteri, qurama qurylys konstrýksııalary ımporttalýda.
Ekonomıka salasyndaǵy ekijaqty qatynastardyń damýyna Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi Qazaqstan-Ázerbaıjan úkimetaralyq komıssııasynyń jumys isteýi qolaıly múmkindikter týǵyzýda. Qazaqstannyń Munaı jáne gaz mınıstri U.Karabalın men Ázerbaıjannyń Energetıka mınıstri N.Álıev osy komıssııanyń teń tóraǵalary bolyp tabylady.
Úkimetaralyq komıssııanyń onynshy kezekti otyrysy 2013 jylǵy 10-11 jeltoqsanda Baký qalasynda ótken bolatyn. Otyrys barysynda energetıka, tasymaldaý men kólik júıeleri, aýyl sharýashylyǵy, bilim men týrızm salalaryndaǵy qarym-qatynastardy jáne ınvestısııalyq baılanystardy keńeıtý baǵytyndaǵy ekijaqty yntymaqtastyq týraly máseleler talqylandy.
Qazirgi tańda munaı-gaz salasynda iri jobalar – Transkaspıı baǵyty boıynsha qazaq munaıyn álemdik rynoktarǵa tasymaldaý múmkindikterin jaqsartýdy kózdeıdi. Al aýyl sharýashylyǵy salasynda qazaq bıdaıyn qabyldaý jáne odan ári jóneltýge arnalǵan «Baký astyq termınaly» Qazaqstan-Ázerbaıjan birlesken kásiporny bazasyndaǵy jobalar iske asyrylýda.
Azamattyq avıasııa salasyndaǵy yntymaqtastyq turaqty damý ústinde. Baký qalasynda Bakýdi Astana, Almaty, Aqtaý jáne Atyraýmen baılanystyratyn turaqty áýe reısterin jasaıtyn qazaqstandyq «Eır Astana» jáne «Skat» áýe kompanııalarynyń ókildikteri jumys istep tur. Sondaı-aq, Baký-Aqtaý-Baký baǵyty boıynsha parom baılanysy ornatylǵan. Aqtaý men Baký halyqaralyq porttary arasyndaǵy qarym-qatynas jolǵa qoıylǵan.
Mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyq salasynda Baký qalasynda Qazaqstan men Ázerbaıjannyń memleket qaıratkerleri men belgili óner qaıratkerlerinen turatyn «Ázerbaıjan-Qazaqstan» dostyq qoǵamy 1994 jyldan beri belsendi qyzmet etýde. Bul qoǵam bıylǵy jyly óziniń 20 jyldyǵyn atap ótpek.
Sondaı-aq, Aqtaý qalasynda jyl saıyn ótkiziletin «Kaspıı – dostyq teńizi» halyqaralyq festıvaline Ázerbaıjannyń mádenıet jáne óner qaıratkerleri, sporttyq delegasııalary turaqty qatysyp keledi.
Baký qalasynda G.Alıev qorynyń qoldaýymen jyl saıyn ótkiziletin balalar úıi men ınternat tárbıelenýshileriniń «Dan ýldýzý» kórkemóner shyǵarmashylyǵy halyqaralyq festıvaline Qazaqstannan (Almaty, Aqtaý, Taraz, Oral qalalaryndaǵy) balalar úıleriniń tárbıelenýshileri belsendi qatysady.
2010 jyly 11 mamyrda Astana qalasyndaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde Baký memlekettik ýnıversıtetiniń (BMÝ) 90 jyldyǵyn merekeleýdiń sheńberinde Ázerbaıjannyń burynǵy prezıdenti G.Alıevke kabınet ashyldy.
2011 jyly 13 mamyrda Baký memlekettik ýnıversıtetinde Abaı atyndaǵy qazaq tili, tarıhy men mádenıeti ortalyǵynyń resmı ashylý rásimi boldy.
2011 jylǵy 1 jeltoqsanda Baký qalasynyń 7-shaǵyn aýdanynda Abaı Qunanbaev atyndaǵy kósheniń saltanatty ashylý rásimi ótti.
2012 jyldyń 29 naýryzy men 3 sáýiri aralyǵynda Baký qalasynda Qazaqstan kınosynyń kúnderi ótse, 2012 jyldyń 6-9 maýsym aralyǵynda Astana men Almaty qalalarynda Ázerbaıjannyń Qazaqstandaǵy mádenıet kúnderi bolyp ótti. Al 2012 jyldyń 18-21 qarashasy aralyǵynda Baký qalasynda Qazaqstannyń Ázerbaıjandaǵy mádenıet kúnderi uıymdastyryldy.
Mine, osylaısha yntymaqtastyq arnasy san túrli máseleler boıynsha órbip kele jatqan Kaspııdiń eki jaǵalaýyndaǵy týystas elder basshylarynyń bul jolǵy kezdesýinde osy qarym-qatynastardy odan ári óristetýdiń múmkindikteri jaıynda áńgime qozǵaldy.
Sondaı-aq, osy kúni Bodrým qalasynda Túrkitildes elder Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń tórtinshi otyrysy bolyp ótti. Oǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysov qatysty. E. Ydyrysov óz sózinde uıym aıasyndaǵy yntymaqtastyqtyń jyl ótken saıyn damý ústinde ekendigin atap kórsetti. Degenmen uıym áleýetin ashýda áli de paıdalanylmaı otyrǵan múmkindikter az emes.
Osy basqosý ótip jatqan kezde jýrnalısterge málim bolǵan taǵy bir jaǵdaı Túrkitildes memleketter basshylarynyń bul jolǵy basqosýyna Túrikmenstan Prezıdenti Gýrbangýly Berdimuhamedov te kelgen eken. Bul jaıynda Syrtqy ister mınıstrleriniń basqosýyn ashqan Túrkııanyń Syrtqy ister mınıstri de aýyzǵa alyp, búgin ótetin sammıtke Túrikmenstan basshysynyń qonaq esebinde qatysatyndyǵyn jetkizdi. Bul jaıynda ınternette de qysqasha habarlar bar eken. Sodan málim bolǵanyndaı, Túrikmenstan taraby ózderinde qory mol bolyp otyrǵan kógildir otyndy Eýropaǵa shyǵaryp saýdalaýǵa erekshe mán berip, osy maqsatqa qol jetkizýde túbi bir týysqan Túrkitildes elder uıymynyń geografııalyq ornalasý múmkindikterin paıdalanýdy kózdep otyrǵanǵa uqsaıdy.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan» –
Bodrým (Túrkııa).
Sýretterdi túsirgender
S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.
