05 Maýsym, 2014

Túrkitildes, túgel bol!

273 ret
kórsetildi
8 mın
oqý úshin
04-06-01Gazetimizde budan buryn habarlanǵanyndaı, Túrkııanyń Bodrým qalasynda Túrkitildes memleketter basshylarynyń tórtinshi sammıti ótpek. Sammıtke qatysýǵa kelgen Qazaqstan memleketiniń basshysy Nursultan Nazarbaev keshe, ıaǵnı sammıt qarsańynda Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıevpen kezdesti. Kezdesý barysynda memleketter basshylary ekijaqty yn­ty­maqtastyqtyń basymdyqqa ıe baǵyttaryn, sondaı-aq halyq­aralyq kún tártibindegi ózekti máselelerdi talqylady. Atap aıtqanda, Nursultan Na­zarbaev pen Ilham Álıev saý­da-ekonomıka, munaı-gaz jáne kólik-logıstıka salalaryndaǵy qarym-qatynasty kúsheıtý perspektıvalaryna toqtaldy. Bul rette taraptar ekono­mı­­­kalyq áleýetti júzege asyrý maq­satynda ózara saýda kólemin ulǵaıtýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Budan bólek, eki el basshylary halyqaralyq jáne óńirlik uıymdardyń, Túrkitil­des memleketter Parlamenttik Assam­bleıasynyń aıasyndaǵy ózara is-qımyl barysyn qarastyrdy. Kezdesý barysynda Memleket basshylary aldaǵy tórtinshi sammıttiń kún tártibindegi negiz­gi máselelerdi talqylady, son­daı-aq halyqaralyq jáne óńir­lik qurylymdar aıasyndaǵy kóp­jaqty yntymaqtastyqtyń bas­ty baǵyttary jóninde pikir al­masty. Jalpy, Qazaqstan-Ázer­baı­jan qatynastarynyń tarıhynan áńgime qozǵaıtyn bolsaq, eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynas 1992 jyldyń 27 tamyzynda ornaǵandyǵyn eske alamyz. Kópjaqty formatta taraptar halyqaralyq jáne aımaqtyq uıymdar aıasynda (BUU, EQYU, EYU, IYU, AО́SShK, TMD, TÚRKSOI, TMYK jáne taǵy bas­qa) belsendi túrde ózara áreket­te­sýde. Jalpy, Qazaqstan men Ázer­baıjan arasynda joǵary deń­geı­degi kezdesýler men kelissózder únemi ótkizilip turady. Sonyń ishinde, ásirese, Elbasynyń 2005 jylǵy mamyrda Bakýge jasaǵan resmı saparynyń mańyzy zor bolǵandyǵyn atap kórsete ketsek artyq bolmas. Osy sapar qorytyndysynda qol qoıylǵan Strategııalyq seriktestik pen odaqtastyq qatynastar týraly shart yntymaqtastyqtyń munan keıingi damý aıasyn aıqyndap bergen bolatyn. Sodan keıin 2009 jyl­ǵy 2-3 qazanda Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti N.Na­zarbaevtyń Ázerbaıjan Res­pýb­lıkasyna resmı sapary bolyp ótti. 2009 jylǵy 3 qazan­da Qazaqstan Prezıdenti N.Na­zar­baev Nahchyvan qalasynda (Ázer­baıjan Respýblıkasy) Túrkitildes memleketter basshy­larynyń sammıtine qatysty. 2010 jylǵy 18-19 qarashada Pre­zıdent N.Nazarbaev Baký qala­synda ótken Kaspıı jaǵalaýy mem­leketteri úshinshi sammıtiniń ju­mysyna qatysty. 04-06-02 04-06-03 2011 jylǵy 19-21 qazanda Ázer­­baıjan Prezıdenti I.Álıev­tiń Qazaqstanǵa resmı jaýap sapary ótti. Sapar sheńberin­de Ázerbaıjan basshysy Túr­kitildes memleketter yntymaq­tas­tyq keńesiniń birinshi sammıtiniń jumysyna qatysty. 2013 jylǵy 16 tamyzda Qa­­zaqstan Prezıdenti N.Na­zar­baev Gabala qalasynda (Ázer­baıjan Respýblıkasy) ótken Túr­kitildes memleketter ynty­maq­tastyq keńe­siniń úshinshi sam­mıtiniń jumy­syna qatysty. Saýda-ekonomıkalyq qa­ty­nastar jaıyna keletin bolsaq, 2012 jyly ózara saýda kólemi 390 mln. 662,1 myń AQSh dollaryn qurasa, 2013 jylǵy qańtar-qyrkúıek aılarynda Qazaqstan men Ázerbaıjan arasyndaǵy syrt­qy saýda aınalymynyń kóle­mi 325,7 mln. dollardy qurap (eksport – 275,2 mln. dollar, ım­port – 50,5 mln. dollar), 2012 jyl­dyń osy kezeńindegi kórset­kishpen salystyrǵanda 3,9 paıyzǵa óse tústi. Qazaqstannan Ázerbaıjanǵa eksportqa shyǵarylyp jatqan negizgi zattar – mıneraldy re­sýrs­tar (munaı jáne gaz), hı­mııa­lyq shıkizat, bıdaı, arpa, temeki ónimderi, kómirtekti bolat prokaty, elektr jabdyqtary. Ázerbaıjannan Qazaqstanǵa bı­týmdyq materıaldardan alyn­ǵan munaı ónimderi, etılen po­lımerleri, mashınalar jáne me­ha­nızmderdiń qosalqy bólshekteri, qurama qurylys konstrýksııalary ımporttalýda. Ekonomıka salasyndaǵy eki­jaqty qatynastardyń damýyna Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi Qazaqstan-Ázer­baı­jan úkimetaralyq komıssııa­synyń jumys isteýi qolaıly múm­kindikter týǵyzýda. Qazaqstannyń Munaı jáne gaz mınıstri U.Ka­raba­lın men Ázerbaıjannyń Ener­ge­tıka mınıstri N.Álıev osy komıs­sııanyń teń tóraǵalary bolyp tabylady. Úkimetaralyq komıssııanyń onynshy kezekti otyrysy 2013 jylǵy 10-11 jeltoqsanda Ba­ký qalasynda ótken bolatyn. Oty­rys barysynda energetıka, tasymaldaý men kólik júıe­leri, aýyl sharýashylyǵy, bilim men týrızm salalaryndaǵy qa­rym-qatynastardy jáne ınves­tısııalyq baılanystardy keńeıtý baǵytyndaǵy ekijaqty ynty­maqtastyq týraly máseleler talqylandy. Qazirgi tańda munaı-gaz salasynda iri jobalar – Transkaspıı baǵyty boıynsha qazaq munaıyn álemdik rynoktarǵa tasymaldaý múmkindikterin jaqsartýdy kózdeıdi. Al aýyl sharýashylyǵy salasynda qazaq bıdaıyn qabyl­daý jáne odan ári jóneltýge ar­nalǵan «Baký astyq termınaly» Qazaqstan-Ázerbaıjan birlesken kásiporny bazasyndaǵy jobalar iske asyrylýda. Azamattyq avıasııa sala­syn­daǵy yn­tymaqtastyq turaqty damý ústinde. Baký qalasynda Bakýdi Astana, Almaty, Aqtaý jáne Aty­­raýmen baılanystyratyn tu­raqty áýe reısterin jasaı­tyn qa­zaq­standyq «Eır Astana» jáne «Skat» áýe kompanııa­larynyń ókildikteri jumys istep tur. Son­daı-aq, Baký-Aqtaý-Baký baǵyty boıynsha parom baılanysy ornatylǵan. Aqtaý men Baký ha­lyqaralyq porttary arasyn­daǵy qarym-qatynas jolǵa qoıylǵan. Mádenı-gýmanıtarlyq yn­ty­maqtastyq salasynda Ba­ký qalasynda Qazaqstan men Ázer­baı­jannyń memleket qaıratkerleri men belgili óner qaıratkerlerinen turatyn «Ázerbaıjan-Qazaqstan» dostyq qoǵamy 1994 jyldan beri belsendi qyzmet etýde. Bul qoǵam bıylǵy jyly óziniń 20 jyldyǵyn atap ótpek. Sondaı-aq, Aqtaý qalasynda jyl saıyn ótkiziletin «Kaspıı – dostyq teńizi» halyqaralyq fes­tıvaline Ázerbaıjannyń máde­nıet jáne óner qaıratkerleri, sport­tyq delegasııalary turaqty qatysyp keledi. Baký qalasynda G.Alıev qory­nyń qoldaýymen jyl saıyn ót­ki­ziletin balalar úıi men ınternat tárbıe­lenýshileriniń «Dan ýldýzý» kór­kemóner shyǵarmashylyǵy ha­lyq­aralyq festıvaline Qazaq­­stannan (Almaty, Aqtaý, Taraz, Oral qalalaryndaǵy) balalar úı­leri­niń tárbıelenýshileri belsendi qatysady. 2010 jyly 11 mamyrda As­tana qalasyndaǵy L.N.Gý­mı­lev atyn­daǵy Eýrazııa ult­tyq ýnı­ver­sı­tetinde Baký mem­le­kettik ýnı­versıtetiniń (BMÝ) 90 jyl­dy­ǵyn merekeleýdiń sheńberinde Ázerbaıjannyń bu­ryn­ǵy pre­zı­denti G.Alıevke kabınet ashyldy. 2011 jyly 13 mamyrda Baký mem­­lekettik ýnıversıtetinde Abaı atyndaǵy qazaq tili, tarıhy men mádenıeti ortalyǵynyń resmı ashy­lý rásimi boldy. 2011 jylǵy 1 jeltoqsanda Baký qalasynyń 7-shaǵyn aýda­nyn­da Abaı Qunanbaev atyndaǵy kósheniń saltanatty ashylý rásimi ótti. 2012 jyldyń 29 naýryzy men 3 sáýiri aralyǵynda Baký qalasynda Qazaqstan kınosynyń kúnderi ótse, 2012 jyldyń 6-9 maýsym ara­lyǵynda Astana men Almaty qalalarynda Ázerbaıjannyń Qa­zaqstandaǵy mádenıet kúnderi bolyp ótti. Al 2012 jyldyń 18-21 qarashasy aralyǵynda Ba­ký qa­­la­synda Qazaqstannyń Ázer­baı­­jan­daǵy mádenıet kúnderi uıym­dastyryldy.   Mine, osylaısha ynty­maq­tas­tyq arnasy san túrli máseleler boıynsha órbip kele jatqan Kas­pııdiń eki jaǵalaýyndaǵy týys­tas elder basshylarynyń bul jolǵy kezdesýinde osy qarym-qatynastardy odan ári óristetýdiń múmkindikteri jaıynda áńgime qozǵaldy. Sondaı-aq, osy kúni Bodrým qalasynda Túrkitildes elder Syrtqy ister mınıstrleri keńe­siniń tórtinshi otyrysy bolyp ótti. Oǵan Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysov qatysty. E. Ydyrysov óz só­zin­de uıym aıasyndaǵy ynty­maq­tastyqtyń jyl ótken saıyn damý ústinde ekendigin atap kórsetti. Degenmen uıym áleýetin ashýda áli de paıdalanylmaı otyrǵan múmkindikter az emes. Osy basqosý ótip jatqan kezde jýrnalısterge málim bolǵan taǵy bir jaǵdaı Túrkitildes memleketter basshylarynyń bul jolǵy basqosýyna Túrikmenstan Prezıdenti Gýrbangýly Ber­di­muhamedov te kelgen eken. Bul jaıynda Syrtqy ister mınıstr­leriniń basqosýyn ashqan Túr­kııanyń Syrtqy ister mınıstri de aýyzǵa alyp, búgin ótetin sammıtke Túrikmenstan basshysynyń qonaq esebinde qatysatyndyǵyn jetkizdi. Bul jaıynda ınternette de qysqasha habarlar bar eken. Sodan málim bolǵanyndaı, Túrikmenstan taraby ózderinde qory mol bolyp otyrǵan kógildir otyndy Eýropaǵa shyǵaryp saýdalaýǵa erekshe mán berip, osy maqsatqa qol jetkizýde túbi bir týysqan Túrkitildes elder uıymynyń geografııalyq ornalasý múm­kindikterin paıdalanýdy kózdep otyrǵanǵa uqsaıdy. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan» – Bodrým (Túrkııa).  Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.