Biz, Qazaq elindegi ózbekter ózgeshemiz. Peıilimiz, darhandyǵymyz, aqjúrektigimiz arqyly aıryqshamyz

– deıdi Ońtústik Qazaqstan oblystyq ózbek etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy Ikram HAShIMJANOV О́zbekter men qazaqtar aıtatyn: «Bizdiń, aǵaıyndy qazaq pen ózbektiń, bazarymyz da bir, mazarymyz da bir», «Biz, ózbek pen qazaq bir daraqtyń butaqta­rymyz», «Qazaq pen ózbek bir týǵan» degendeıin júrekjardy, ystyq yqylasty sózder az emes. «Ulystyń uıytqysy», «Altyn qursaqty aımaq» atanǵan Ońtústik Qazaqstan oblysynda júzden astam ulttyń ókilderi tatý-tátti ómir súrip, eseli eńbek etýde. О́ńirde 20 etnomádenı ortalyq bar. Taıaýda osyndaı jaıttardy eskere otyryp Ońtústik Qazaqstan oblystyq ózbek etnomádenı birlestiginiń tór­­­aǵa­sy, oblystyq ózbek drama teat­­­ry­nyń dırek­tory  Ikram HAShIMJANOVPEN áńgime-dúken qurǵan edik. – Ikram baýyrym, oblystyq ózbek mádenı ortalyǵyna jetekshilik jasap kele jatqa­nyńyzǵa biraz jyldar bolǵa­nyn bilemiz. Únemi tynymsyz tir­­­liktiń, qyzǵyn qoǵamdyq ju­mystyń ortasynda júresiz. Osy ortalyqtyń qur­yl­­­ǵanyna da shırek ǵasyr bop qaldy-aý? – Durys shamalap otyrsyz. Oblystyq ózbek mádenı ortalyǵy 1989 jylǵy 29 qarasha kúni Shámshi Qaldaıaqov atyndaǵy oblystyq fılarmonııa ǵımaratynda tuńǵysh quryltaıyn ótkizip, tusaýyn kes­ken. Alla jazsa, bıyl 25 jyldyǵyn atap ótemiz. Altyn kúzdiń aıaǵyna tamanyraq. О́zińiz óte jaqsy bilesiz. Qandaı etnomádenı ortalyq bolsa da Elbasymyz alǵa qoıǵan ultaralyq tatýlyq, birlik pen yntymaq, konfessııaaralyq kelisim jónindegi jasampaz da kemel maqsattar men mindet­ter­di júzege asyrý jolynda eńbek­tenedi. Árıne, bizdiń ortalyqtyń da negizgi atqaratyn jumystary, izdenisteri ózbek tilin, mádenıeti men salt-dástúrin saqtap, damytýǵa baǵyttalatyny belgili. Bul úshin súıikti Otanymyz Qazaqstanda barlyq jaǵdaılar jasalǵan. Respýblıkamyzda jarty mıl­lıonǵa jýyq ózbek turady. Ońtústik Qazaqstan oblysynda qazaqtardan keıingi ekinshi, al elimiz boıynsha úshinshi oryndamyz. Maqtanysh sezimimen aıtýǵa bolady, oblysymyzdaǵy 143 mektepte ózbek balalary óz tilderinde bilim alady. Onyń 57-si – taza ózbek mektebi, 86-sy aralas mektepter. Jyl saıyn, orta eseppen alǵanda, 100 myńǵa jýyq jet­kinshek ózbek tilinde oqıdy, 4,5 myńdaı túlek orta mektep bitirip shyǵady. Oblystyq ózbek mádenı orta­lyǵynyń atqaryp kele jatqan izgi isteri men izdenisterine oraı aby­roı-bedeli de joǵary desek, artyq aıtqandyq emes. Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń kóre­gendigi Qazaqstan halqy Assam­b­leıasyn quryp, onyń jumysyn búkil álemge áıgili ete bilýinen de aıqyn kórinip tur emes pe?! Biz ózimizdiń kúndelikti, júıeli jumysymyzda, jan-jaqty da­ıyndalyp ótkizetin árbir is-sharamyzda Prezıdent ıdeıalary men baǵdar-baǵdarlamalaryn qaltqysyz basshylyqqa alamyz. Elbasymyzdyń ultaralyq máseleler mánisi jónindegi dana saıasatyn dúnıejúzi biledi. – Aıtpaqshy, qaıbir jyldary Avs­trııanyń astanasy Vena qalasyna baryp qaıtqan edińiz ǵoı? – Iá, bizdiń qoǵamdyq birles­tigimiz respýblıkada birinshi bolyp Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy­nyń az ulttar isteri jónindegi joǵary komıssarlary Van de Stýl jáne Knýt Vollebek myrzalarmen kelisimshart arqyly jumys júrgizýdi bastaǵan mádenı ortalyq sanalady. Osylaısha, EQYU tarapynan da bizdiń oblystaǵy ózbek tildi mektepterde birneshe tildi oqytý sapasyn arttyrýǵa qamqorlyq jasalýda. О́zbek mektepterinde qazaq, orys jáne aǵylshyn tilin meńgerýdi zamanaýı talaptar bıigine kóterý Elbasymyzdyń úsh tuǵyrly til saıa­satyna júdá sáıkes keledi. Osy atalǵan baǵdarlama aıasynda 2009 jyly Avstrııanyń astanasy Vena qalasyndaǵy halyqaralyq konferensııaǵa shaqyryldyq. Knýt Vollebek myrza moderatorlyq jasaǵanda tórtinshi kezekte maǵan sóz berdi. Kóptegen qatysý­shylardyń arasynan osylaısha bizge úlken qurmet kórsetildi. Knýt Vollebek myrza – halyqaralyq uıymdar arasynda asa abyroıly kisi. Men, árıne, Ońtústik Qazaqstandaǵy, elimizdegi erek­she jetistikterdi bilim salasymen, ózbek mektepterimen baılanystyra otyryp baıandama jasadym. Sózim­di barlyq qatysýshylar qyzyǵa tyńda­dy. Moderator Vollebek myrza: «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti, Qazaq­stan halqy Assambleıasynyń Tóraǵa­sy Nursultan Nazarbaev ­memleket aýmaǵyndaǵy 130-dan astam ulttar ókilderine jan-jaqty jaǵdaılar jasap otyr. Qazaq mektepterimen qatar orys, ózbek, tájik mektepteri kóp. О́zge ulttar tilderi de jeksenbilik mektepterde oqytylady. Barlyq ulttar ókilderiniń mádenıetin, rýhanııatyn, salt-dástúrin damytýǵa basa nazar aýdarylady», – dep málimdedi. Konferensııaǵa 60-qa jýyq memlekettiń ókilderi qatysyp otyrǵan. Solardyń aldyn­da meniń Qazaqstanyma, meniń Pre­zıdentime bıik baǵa berilip, qurmet kór­setilýi tóbemdi kókke jetkizdi ǵoı sonda. – EQYU tarapynan qar­jy­laı kómekter de bolyp turady dep estımiz, Ikram myrza? – Eki jyl kóleminde Eýropa­daǵy qaýip­sizdik jáne yntymaq­tastyq uıymynan 100 myń eýro kóleminde yqpal jasaldy. Bul qarjy mektep dırektorlary men olardyń oqý isi jónindegi orynbasarlarynyń, muǵalimderdiń bilimderi men biliktilikterin arttyrýǵa, ádistemelik jumysty jetil­dirýge, oqý-ádistemelik qural­dar shyǵarý­ǵa, semınarlar, basqa da oqytý sharalaryn uıym­dastyrýǵa jumsaldy. Qorytyn­dy retinde halyqaralyq konferensııa ótkizdik. Oǵan О́zbekstan, Tájikstan jáne Qyrǵyz­stan ókilderi qatysty. Sondaı-aq, oblys ákimdiginiń basshylary, Par­lamen­t depýtattary, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ókilderi shaqyryldy. Aıta ketken jón shyǵar, EQYU bóletin aqshanyń bir sentin de basqa maqsat-múddege jumsaı almaısyz. Talap ta, esep alý jaǵy da, qarjynyń jumsalýyn qadaǵalaý da asa kúshti. Bizdiń Prezıdentimiz: «Qazaq­stannyń bolashaǵy – ıntegrasııa­da», dedi ǵoı. Sonymen birge, El­basy bilim arqyly ıntegra­sııa­lanýǵa da aıryqsha mán berip keledi. EQYU-men tyǵyz baılanysymyz bilim salasyn ıntegrasııalaýǵa jol ashady. Daryndy jastar kóbeıedi. Talapty, talantty órenderimiz úshin álemdegi eń bedeldi oqý oryndaryna jol ashylady. – О́zińiz qazaq tilinde jaqsy sóıleı­siz. Barlyq jınalys­tar men is-shara­larda sizge sóz berilse, jurt rahattana tyńdaıdy. Memlekettik tildi nasıhattaýda oblystyq ózbek mádenı ortalyǵy nendeı tirlikter jasap jatyr? – Memlekettik tilge memle­keti­mizdiń basshysy «Qazaq­stan-2050» Strategııasynda da, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHI sessııasynda da jańasha ekpin bergenin tereń sezinemiz. О́zbek jáne qazaq tilderiniń túbi, tegi bir. Túrki tektes, túrki tamyrlas tilderimizdi egiz-qatar ustaýdy bizdiń ortalyq basty murat tutady. Memlekettik til jónindegi jumysymyz júıeli júredi. Is-sharalar da óte kóp. Kópten beri «Memlekettik tildi – bilý paryzyń», «Memlekettik til – dostyqtyń dánekeri» atty respýblıkalyq baıqaýlar ótkizý ıgi dástúrge aınaldy. Bul baıqaý­lardy oblystyq bilim, til, mádenıet basqarmalarymen, oblys­tyq Qazaqstan halqy Assambleıasymen birlese uıymdasty­ramyz. Osy baıqaýlarda, ıaǵnı qazaq tili men mádenıeti jáne salt-dástúrleri jarysynda ozyp shyqqan oqýshylarǵa elimizdiń joǵary oqý oryndarynda grant arqyly tegin bilim alýǵa sertıfıkattar beriledi. Máselen, bıyl Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıka ınstıtýtynyń rektory Ońalbaı Aıashev bir sertıfıkat, Qazaqstan ınjenerlik-pedagogıkalyq halyqtar dos­tyǵy ýnıversıtetiniń rektory Ábdimusa Qýatbekov eki ser­tıfıkat, OQO pedagogıka ıns­tıtýtynyń rektory Madııar Iýnýsov eki sertıfıkat bólip otyr. О́tken jyldary osyndaı qujatty Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ, Ońtústik Qazaqstan gýmanıtarlyq ınstıtýty, Shymkent ýnıversıteti jáne basqalar bergen bolatyn. Segiz jylda 84 grant alyppyz. Orta eseppen ár jyl saıyn 10-11 granttan. Oılańyz, árbir túlektiń tórt-bes jyl tegin oqýy – otbasylar bıýdjeti úshin qanshama paıda?! Memlekettik til jónindegi ózge de konkýrstar, baıqaýlar, basqa da yntalandyrý, nasıhat jumystary barshaǵa belgili jáne óte yqpaldy deı alamyz. Qazaq tilin jetik meńgerý memlekettik jáne basqa qyzmetterde, bas­shylyq jumys­tarda keń óristi ekenin bári biledi bizde. – Ikram Akramuly, áńgime­mizdiń áýelgi tusynda atap kór­setkenińizdeı, ózbek baýyr­lar­ halyq sany jóninen oblys kóleminde ekinshi, elimiz boıynsha úshinshi orynda. Bıylǵy jyldyń sońyna qaraı etnomádenı ortalyqtyń 25 jyldyǵyn, aldaǵy jyly Qa­zaqstan halqy Assambleıa­sy­nyń 20 jyldyǵyn merekeleımiz. Daıyndyqtar barysy qalaı? – Qazaqtar men ózbekter dos­tyǵyna, baýyrlastyǵyna bári de aıryqsha qaraıtyny, jaq­sy jaqtarymyzdan ónege úıre­netini ras. Qazaq pen ózbektiń bir týǵa­ny belgili. Ony da biledi. «Osylar qaıter eken...» dep synaı qaraıtyndar da barshylyq. Biz óz tynys-tirshiligimizde osynyń bárin eskerýimiz kerek. Siz qaıtalap eske salǵan eki mereke qarsańynda burynnan qalyptasyp, oblysymyz tur­ǵyndaryna etene bolǵan erekshe, sharalarymyzǵa jańasha mán-mazmun ústeı túspekpiz. «Ofarın», ıaǵnı «Bárekeldi», «Dostyq das­tarqany», «Ba­lalarymyz – baqy­tymyz» sııaqty sharalarda ultaralyq tatýlyq, birlik pen yntymaq, ásirese ózbek-qazaq baýyrlastyǵy tereń nasıhattalady. Qos merekege ázirleıtin jańa, tyń, tosyn syılarymyz da barshylyq. Olardy ázirshe aıtyńqyraı bermeımiz. Kezinde kóresizder. Oblystyq Qazaqstan halqy assambleıasynyń barlyq sharalaryna, oblys ákimi janyndaǵy «Yrys aldy – yntymaq» qoǵamdyq fo­rý­mynyń jumysyna belsene qatysamyz. «Islam jáne qoǵam» atty baǵdarlamamyz jas­tar arasyndaǵy tárbıege, olardyń teris aǵymdardan, sektalardan aýlaq bolýyna aıtarlyqtaı áser etýde. Oblys ımamdary­men, oqý oryndarymen, qoǵamdyq birlestiktermen, jastar uıymdarymen, ata-analar komıtetterimen tyǵyz baılanys­tamyz. Aldaǵy aıtýly datalarǵa da birlese ázirlenýdemiz. Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qurylýyn qýana quptaımyz. Jumysymyzdyń basty bir arnasy baıtaq bazar ashqan osy odaqty nasıhattaýǵa arnalady. – Siz ózbek etnomádenı orta­lyǵynyń tóraǵasy ǵana emes­siz, ári oblystyq ózbek drama teatrynyń dırektory qyzmetin atqarasyz. Teatrdyń tynysy neshik? – Osydan 11 jyldaı ýaqyt buryn Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev sansyz babtar mekeni Saıramǵa kelip, oblystyq ózbek drama teatryn ashqany aıan. Sóz sóılep, quttyqtap, qatty qýanǵan. El-jurt ta erekshe rıza bolǵan. Bul – teńdessiz tartý. Kóshbasshymyz sonda: «Bizdiń kóp ulttylyǵymyz – maqtanyshymyz. Áralýan etnostar mádenıeti – gúl shoǵyndaı. Men ózbek halqynyń ózgeshe eńbekqorlyǵyn joǵary baǵalaımyn. Qazaq pen ózbek – túbi bir baýyrlar, etjaqyn aǵaıyndar. Teatr da tyń tabystarǵa jetetin bolady», degen edi. On jyldan sál ǵana asty, kóptegen jetistikterge ıe boldyq. О́zbek teatry kórermenin tapty, keń tanyldy. Byltyrdan beri gastrolge shyǵa bastadyq. Jambylda, Qyzylordada, Túr­ki­standa, oblystyń basqa da aýdandary men qalalarynda boldyq. Teatr festıvalderinde, baıqaýlarda ozyp, júldeler alyp júrmiz. Dýlat Isabekovtiń «Eskertkish», Iozef Ladanyń «Sı­qyrly alma», Sharaf Bash­bekovtiń «Temir qatyn», Ber­told Brehttiń «Kýraj ana jáne onyń balalary», Saılaýbaı Jumaǵulovtyń «Kúıeýińdi bere tur» deıtin dúnıelerin, taǵy basqa da kóptegen týyndylardy sahnaladyq. Qyrǵyzstannyń mádenıet mınıstri Sultan Raev­tyń «Mekkege barar jol alys» dramasyn daıyndap jatyrmyz. Jaqynda Tashkent saparynan oraldyq. Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy elshisi Bóribaı Jeksenbınniń, О́zbekstan ultara­lyq mádenıet ortalyǵynyń tór­aǵasy Nas­reddın Mu­ham­ma­dıevtiń jáne respýblı­kalyq qazaq mádenı ortalyǵynyń bas­tamasymen uıymdastyrylǵan Áıteke bıdiń 370 jyldyǵyna arnalǵan «Biz – bir halyqpyz» dostyq festıvaline qatysyp qaıttyq. OQO ózbek teatrynyń ujy­my jańasha izdenis ústinde. Re­jısserimiz Hamıd Qulab­dýllaev, aıtýly akterlerimiz Saıdı­karım Mahmýdov, Adyljan Toǵanbaev, Ýlýgbek Nasırov, Rýs­tam Saıdhodjaev, Sabrınısa Rozmetova, Venera Nıshanbaeva, Dılfýza Ibragımjanova, Dılora Halmetova, Zarına Qadırmetova, Zýlkaram Toǵanbaeva, Bahrom Iskandarov, Sherzod Hadjımetov, Abrar Askarov, Akbar Erha­nov, Ahmadbaı Ergeshov, Jav­lan Saıtov, taǵy basqalar kórer­mender kózaıymdaryna aınalǵan. Elbasynyń ózi kelip ashqan ózbek teat­ry, árıne, ózgeshe eńbektenýge tıis. Biz qazaqstandyq ózbek bolǵandyǵymyzdy maqtan etemiz. Qýanamyz. Men Tash­kent­tegi jıyndarda da qazaqsha sóı­ledim. «Qazaq elindegi ózbek­­ter ózgeshemiz, – dedim. – Menta­lıtetimiz, qazaqy peıili­miz, dar­handyǵymyz, ashyq kóńil, aqjúrektigimiz arqyly aıryq­shamyz. Qasıetterimiz qazaq pen ózbektiń berik quımasyndaı. Sol sebepten ózgeshe ózbektermiz». Sóıtip, Tashkenttiń ózbekterine aıshyqty alty qazaqy shapan japtyq. Túsinesiz be, Qazaq­sta­nymyzdy eki-úsh kúnniń ishinde qatty saǵynyp oraldyq. – Baýyrym Ikram, syrly suhba­ty­ńyz úshin kóp rahmet. Yrys aldy – yntymaǵymyz nyǵaıa bergeı. Áńgimelesken Marhabat BAIǴUT, «Egemen Qazaqstan». ShYMKENT.