Táýelsizdik deıtin uǵym jurt jadynda jeltoqsan oqıǵasymen qatar atalady. Olaı bolýy zańdy da. Qaıǵy ýyn ishkizgen qııampurys dáýirge qosh aıtqyzyp, qapas kúnniń qara bultyn ydyratqan hám erkin ómirge jol ashqan osy bir tarıhı silkinis edi. Degenmen qylqalam sheberleriniń táýelsizdik taqyrybyna arnalǵan týyndylaryn tizbelesek, jasampaz otan, jańa jetistikter degen syńaıdaǵy jarqyn palıtraǵa toly jumystardy kóp kezdestiremiz. Ár jyldary egemendiktiń mereıli belesterine oraı ótkizilgen sýretshiler baıqaýynda top jarǵan týyndylardyń deni de eldiktiń eńseli nyshandaryn, jańa tabystardy jyrlaǵan týyndylar. Al naqty jeltoqsan kóterilisin bederlegen dúnıeler júz sýretshiniń birinde ǵana kezdesedi. Birdi-ekili sheberler kenepke qaharman Qaırat Rysqulbekovtiń beınesin salýmen shektelgeni bolmasa, bul taqyrypqa tereńdep bara qoımaǵanyn baıqaımyz. Já, áńgime ol týraly emes.
Ár talpynys óz ýaqytynda qundy. Qazaqstandyq sýretshilerdiń ishinde oqıǵaǵa ádiletti baǵa bere otyryp, der shaǵynda óz kózqarasyn tanytqan Evgenıı Sıdorkın edi. Ol óziniń «Jeltoqsan» dep atalǵan kartınasynda otarshyl kúshtiń ozbyrlyǵyn ońdyrmaı synap, ádiletsiz júıeniń áreketin áshkereleıdi. Avtor biz aıtyp otyrǵan grafıkalyq eńbegi týraly: «Meniń bul týyndyny beınelemeýime negiz joq, men osy eldiń azamatymyn, sol sebepti bul tarıhty elemeı ótýim ádiletsizdik bolar edi, meıli ol Aral máselesi bolsyn, meıli «Nevada-Semeı» qozǵalysy bolsyn, zaman shyndyǵyn beıneleýge tyrystym», dep tolǵanady.
Týyndyda azattyq ańsaǵan azamattardy soqqyǵa jyqqan óktem kúshtiń óreskel qateligi birden kózge urady. Sýretshi negizgi fondaǵy qyp-qyzyl tús arqyly jazyqsyz eldiń jan daýysyn elemeı ezgige salǵandardyń bassyzdyǵyn synǵa alady. О́nertanýshy Jarylqap Nurqanat: «Sýretshi eńbeginiń tómengi bóligine nazar aýdarar bolsaq, azamattyń jan azabyna túsip jatqan sáti júrekti aýyrtpaı qoımaıdy. Týyndy avtory sol jaqtan jaryq berý arqyly qoıý qyzyl túske basymdyq bere otyryp, ondaǵy keıipkerlerdiń bet-álpetine, onyń ishinde basty keıipker júzine sary tús túsirgen. Avtor osy eńbeginde kereǵar tústi qoldana otyryp, ondaǵy qantógisti odan ári aıqyndaı túsý úshin sýrettiń astyńǵy bóligine qara tústi kóp bergen», dep qyzyl tústi oınatý arqyly – ashý men qatygezdiktiń, aıýandyqtyń deńgeıin aıqyndaǵanyn alǵa tartady.
О́ner ultqa bólinbeıtinin, onyń uly muraty ádilet pen tazalyqqa, izgilikke úndeıtinin pash etken týyndyger qıly kezeńniń qyspaǵynan qaımyqpaı, aıaýsyz soqqyǵa jyǵylǵan órimdeı jastardyń taǵdyryna alańdaıdy. Jabyq taqyrypqa jan aýyrtýǵa ekiniń biriniń dármeni jete bermeıtin kezeńde, azamattyq únin kenep betine jaıyp salǵandardyń biri sýretshi Aıdarhan Sıhaev bolatyn. Onyń «Kóterilis» dep atalǵan kartınasy kópshiliktiń kókeıindegi kermek oıdyń tamyryn tap basty. Bul kartına týraly Jarylqap Nurqanat bylaı deıdi: «Týyndy negizi kontrast tústerden quralǵan. Aq jáne qara tús. Nazar aýdarǵan janǵa, oqıǵa ortasyndaǵy qarasha halyqtyń ashyq túspen erekshelengeni birden kózge túsedi. Aq tús – halyq danalyǵy boıynsha ádildikke, jaqsylyq uǵymdaryna sáıkes keledi. Kartınanyń joǵary bóliginde perishteler beınelengen. Bul kóteriliste halyqtyń óz elinde ádildik ornaýyn, odan basqa ózge aram pıǵyldyń joǵyn dál osy perishteler beınesi dáleldep turǵandaı. Sıhaev halyqtyń aq nıetin beıneleýge qulshynǵan. Jeltoqsan oqıǵasynyń negizgi keıipkeri Gorbachevty anyq ári aıqyn beıne etip kórsetken. Sıýjetke úńilip qaramasaq ta onyń oqıǵa ornynan qashyp bara jatqany aıqyn».
Táýelsizdik dáýiriniń basynda jeltoqsan kóterilisin arqaý etken keń tynysty shyǵarma Baqythan Myrzahmetovtiń qylqalamynan órildi. Qyzyl tús kómkergen en dalada tulparǵa minip shaýyp kele jatqan jas jigittiń sulbasy qasıet pen qasirettiń arpalysyn kórsetedi. Qoldan ushqan dombyra ulttyń minezi, ǵasyrlar boıy qalyptasqan salt-dástúri aıaqqa taptalyp bara jatqanyn aıtyp ah urady. Azattyqty ańsaý, erkindikke umtylý, aspanǵa qarap Alladan medet tilegen azamattyń beınesi arqyly kórinis taýyp, aqadal halyqtyń aq peıilin, armanyn basty keıipkerdiń ústindegi aq tústi kıim arqyly kórsetkisi keledi. Qushtarlyq, senim, úmit – ekpini daýyldaı arǵymaqtyń tuıaǵymen birge shyr aınalyp, aldan týar araı tańǵa asyǵady. Sýretshi aq jáne qyzyl tús arqyly ádildik pen ozbyrlyqtyń, jaqsy men jamannyń, aq pen qaranyń qaıshylyǵyn beıneleıdi. Sıdorkın men Myrzahmetov shyǵarmasyndaǵy tústerdiń uqsastyǵy olardyń oqıǵaǵa kózqarasy bir arnada toǵysqanyn baıqatady. Belgili sýretshi Serikbaı Áljanovtyń, jańa tolqynnyń basy – Almas Nurǵojaevtyń jeltoqsan kóterilisine arnaǵan jumystary da ýaqyt únin ádil tarazylaǵan týyndylar sapynda.
Táýelsizdik jyldary dúnıege kelgen jańa býyn osy kúnniń op-ońaı ornaı salmaǵanyn biledi. Tutas zamandastarymyzdyń atynan bulaı senimdi sóıleý qanshalyqty qısyndy ekenin bilmeımin, bir biletinimiz óz ultynyń ótkenine ógeı kózben qaraı almaıtyn urpaqty bul taqyryp tolǵandyrmaı qoımaıdy. Qıly kezeńniń qyspaǵyn óz kózimen kórmese de, júreginen ótkize jyrlaǵan jas sýretshilerdiń shyǵarmashylyǵynda táýelsizdik-jeltoqsan taqyryby jańa qyrynan kórinis tapqan. Zaman ozǵan saıyn óner de túrlenedi. О́nerge óz órnegin salýdy murat tutqan Shattyq Batannyń abstraksııalyq baǵytta kenepke túsken «Kúndi kútý» kartınasy jeltoqsan taqyrybyna arnalypty. «Biz qalaı degende de tamyrdan ajyramaýymyz qajet» degen sýretshi ózimizdegi qundylyqtardy qazyp alyp shyǵyp, qazirgi kózqarasqa sáıkestendirip aıta bilýimiz kerek dep esepteıdi.
«1986 jyldyń qarly boranyn kózimizben kórgen joqpyz. Alaıda jeltoqsan jańǵyryǵyn ultymyzdyń taǵdyryna áser etken oqıǵa retinde qabyldaımyz. Bizge deıingi birqatar sýretshiler taqyrypty ashyp kórsetýge tyrysty. Biz óz kezeginde táýelsizdikke serpin bergen sol bir sáttiń únin ózimizshe jetkizgimiz keledi. Kenep aldynda uzaq oıǵa shomatyn kezder bolady. Jan-jaqqa jaltaqtamaı qundylyqty óz tamyryńnan, óz dińińnen, tegińnen izdeıtin tusqa keldik. Halyqtyń oı tanymyn, bizdiń túp sanamyzdy qytyqtaıtyn, jan dúnıemizge jaqyn dúnıelerdi búgingi suranysqa saı etip bere alsaq ıgi», deıdi Shattyq Batan.
Avtordyń «Kúndi kútý» kartınasy jaryqty izdeý, sáýlege umtylý, ótkennen sabaq alý, Táýelsizdiktiń qadir-qasıetin janymyzben uǵyný, jeltoqsan qurbandarynyń, jalpy azattyq jolyndaǵy kúreskerlerdiń oı tanymyn, eńbegin sana turǵysynan baǵalaý degen saýaldarǵa jaýap beretindeı. Adam sulbasyna salynǵan ımprovızasııalyq pıhtagrammalardyń ár tarmaǵynda ulttyń qıly taǵdyry, táýelsizdikke jetelegen shıyr joldardyń tizbegi jatqandaı.
Qazaq beıneleý óneriniń has sheberi Moldahmet Kenbaev erkindik rýhyn asqaqtata jyrlaǵan «Asaýǵa quryq salý» dep atalǵan áıgile kartınasynda, tulpar tektes ulttyń boıyndaǵy alapat órlikti óshirý múmkin emes ekenin eskertedi. Araǵa jyldar salyp jeltoqsanda bostandyq dep bulqynǵan qazaq jastarynyń órligin kórgen shaqta, kenep betinde ózi somdaǵan aqbozattyń armany aqıqatqa aınalýǵa az qalǵanyn sezip, has talant janaryna jas almady dep aıta almassyz...
Táýelsizdikke qol jetken bederli jyldar belesinde jeltoqsan taqyrybyn pash etken shyǵarmalardyń saýsaqpen sanarlyq ekenin óner qaıratkerleri de moıyndaıdy. Belgili sýretshi-ǵalym Baıtursyn О́mirbekov gazetimizge bergen suhbatynda: «Jeltoqsan oqıǵasyna tikeleı taqyryptyq shyǵarma jasalmaǵany belgili dárejedegi saıası ahýaldarǵa da baılanysty. Bizdiń sanamyzda atyp, asý, sottaý, repressııa degen uǵym shegedeı qaǵylyp, úreı qorqynysh retinde atadan balaǵa mıras bolyp qalǵan joq pa? Ekinshi sebep, tapsyrystyń joqtyǵy. Qazirgi naryqtyq qatynas sýretshini ondaı taqyrypqa barǵyzbaıdy. Oǵan búgin satylyp ketetin sýret kerek. Aıdarynan jel esip turǵan sýretshiler bar shyǵar, biraq olardyń azamattyq deńgeıi jeltoqsanǵa qalam tartýǵa jetpeıtin bolar», dep óz paıymyn bildirip edi.
Byltyr almatylyq jas sýretshi Ásel Sabyrjanqyzy Jeltoqsan oqıǵasynyń batyrlary Túgelbaı Táshenov, Jambyl Taıjumaev, Qaırat Rysqulbekovtyń portretin bir mezette salyp kópshiliktiń yqylasyna bólendi. Qarshadaı qyzdyń «Meniń búgingi keıipkerlerim sýretin salýǵa laıyq tulǵalar. Olardyń erlikteri nasıhattalýy kerek» dep aıtqan bir aýyz sózi kóńilge kóp oı salady.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda: «Azattyqtyń alǵashqy qarlyǵashtary – Jeltoqsan qaharmandarynyń azamattyq erligi laıyqty baǵasyn alyp, josparly túrde nasıhattalýy kerek» degen bolatyn.
Álem tarıhynda oryn alǵan kez kelgen oqıǵanyń máni men mańyzyn sol taqyrypta salynǵan bir ǵana óner týyndysy sóıletýi múmkin. Jeltoqsan jaıyn arqaý etken shyǵarmalardyń ózeginde ulttyń minezi, tarıhy men taǵdyry órilip jatyr. Sóz basynda aıtyp ótken, Qaırat, Erbol, Lázzat syndy qaharman ul-qyzdardyń keneptegi beınesi erkindiktiń eskertkishindeı qasterli. Olaı bolsa, ultynyń taǵdyry men tarıhyna tolǵana qaraıtyn týyndygerler bul taqyrypqa tym bolmasa bir kartınasyn arnaýdy azamattyq ar-ojdanym dep qabyldasa, jeltoqsanda muz qursanǵan qyz-jigitterdiń erligine kórsetilgen qurmet bolar edi.
Qylqalamdaǵy Jeltoqsan jańǵyryǵy...
ALMATY
