Jeńil atletıkaǵa tyń serpin qajet

Joǵarydaǵy jańalyqty estip kádimgideı qýanyp qaldyq. Sebebi sport ataýlynyń arasynda eń kóp júlde jıyntyǵy dál osy jeńil atletıkada sarapqa salynatynyn jurt jaqsy biledi. Máselen, soń­ǵy Olımpııa oıyndarynda – 48, al álem chempıonatynda 50 medal jıyntyǵy taratyldy. Basqa baıraqty básekelerde de dál solaı. Iаǵnı keshendi ja­rystardyń jalpy esebinde jeke-dara kósh bastaýdy maqsat tutqan komandalarǵa, eń birinshi kezekte, «sport padıshasy» degen ataýǵa ıe jeńil atletıkaǵa ba­rynsha kóńil aýdarý qajet. Tek sonda ǵana dúbirli dodalarda aldyńǵy lekten kórinýge tamasha múmkindik týady.

Eger tarıhqa úńilsek, Qazaq­stannyń jeńil atletteri de jar­qyn jeńisterimen san márte óz jan­kúıerlerin qýantqanyna kýá bolamyz. Alǵash ret osydan 71 jyl buryn, ıaǵnı 1952 jyldyń jazynda Helsınkıde alaýy tu­tanǵan Olımpııa oıyndarynyń 4h100 estafetalyq saıysynda quramynda Borıs Tokarev, Lev Kalev, Levan Sanadze jáne Vla­dımır Sýharev syndy jelaıaqtary bar KSRO quramasy kúmis medal oljalady. Sýomı elinde eń sońǵy bolyp júgirgen Sýharev Jambyl oblysy Qordaı aýdanynyń týma­sy ekenin bireýler bilse, bireý­lerdiń bilmeýi de múmkin. Ara­da tórt jyl ótken soń ol sol nátı­jesin Melbýrnde qaıtalady. Jasyl qurlyqta jerlesimizden bólek, Leonıl Bartenev, Borıs Tokarev jáne Iýrıı Konovalov óner kórsetti. Osy Olımpıadanyń ekeýinde de KSRO quramasy AQSh-tyń jelaıaqtarynan qalyp qoıdy. Sonymen qatar Sýharevtiń Eýropa chempıony jáne sol jarystyń qola júldegeri degen ataqtary bar. Ol 1997 jyldyń kókteminde 73 jasqa qaraǵan shaǵynda Máskeýde qaıtys boldy.

1956 jyly Melbýrn Olımpıa­­da­synda balǵa laqty­rýdan qola medal oljalaǵan Anatolıı Samo­svetov jaıynda eki túrli aq­paratty kózimiz shaldy. Keıbir derek kózderi ony Irkýtskide tý­dy dese, keıbireýi qazirgi Jetisý oblysyna qarasty Sarqan aýdanynyń Qarǵaly aýy­lynda dúnıege kelgen desedi. Qalaı bol­ǵanda da, onyń balalyq jáne jastyq shaǵy Taldyqorǵanda ótti. Sol jerde júrip, jeńil at­le­tı­kanyń qyr-syryna qany­ǵyp, kásibı sportshy retinde qa­lyptasty. Keıinnen Máskeýge qo­nys aýdardy. Jasyl qurlyqta Samosvetov amerıkalyq Garold Konnallı men óziniń komandalyq áriptesi Mıhaıl Krıvonosovtan ǵana qalyp qoıdy. Keıinnen ol Dúnıejúzilik ýnıversıadada kú­mis medaldy moınyna ildi. Sa­mosvetov 2014 jyldyń tamy­zyn­da 82 jasqa qaraǵan shaǵynda ja­ryq dúnıemen qosh aıtysty.

1960 jyly Rımde alaýy tu­tanǵan Olımpııa oıyndarynda KSRO-nyń jelaıaqtary taǵy da tamasha óner kórsetti. Bul joly olar estafetada nemisterdi alǵa jiberip, kúmispen kúpteldi. Atalǵan komandanyń sapynda poltavalyq Leonıd Bartenev, bakýlik Iýrıı Konovalov jáne lenıngradtyq Edvın Ozolınmen birge semeılik Ǵusman Qosanov ta jarys jolyna shyqty. Osy­laısha, Qosanovtyń esimi tórt­jyldyqtyń basty dodasynda jeńis tuǵyryna kóterilgen tuń­ǵysh qazaq sportshy­sy retinde tarıhta qaldy. Qan­dasymyz 1964 jyly Tokıo Olım­pıadasyna da qatysty. Biraq Kúnshyǵys elinde KSRO-nyń órenderi besinshi orynnan asa almady. Esesine Qosanov basqa jarystarda ta­bysty óner kórsetip, mol ol­jaǵa keneldi. О́kinishke qaraı, Ǵus­man jelaıaqtyń ǵumyry kelte boldy. Ol 1990 jyly 55 jasynda fánıden baqıǵa attandy.

1972 jyly Mıýnhendegi oıyndarda KSRO óz tarıhynda tuńǵysh ret jeńil atletter arasyndaǵy jarystyń jalpykomandalyq esebinde AQSh-ty tuǵyrdan taıdyryp, birinshi oryndy oljalady. Nemis jerinde jasyndaı jarqyldaǵan sportshylardyń biri – Venıamın Soldatenko. Sol­tústik Qazaqstan oblysy Aq­qaıyń aýdanynyń týmasy sport­tyq júris saıysynda kúmis me­dal enshiledi. 50 shaqyrymdyq qa­shyqtyqty ol 3 saǵat 58 mınýt 24 sekýndta júrip ótti. Otandasymyz bas júldeni oljalaǵan jergilikti jeńil atlet Bernd Kannenbergten nebári eki mınýt qana qalyp qoıdy. Keıinnen Soldatenko álem jáne Eýropa chempıony atandy. 4 qańtarda 84 jasqa tolǵan Venıamın Vasılevıch bul kúnderi Almatyda turyp jatyr.

1976 jyly Monreal Olım­pıa­dasynyń 4h100 estafetalyq saıysynda Aleksandr Aksının, Iýrıı Sılov jáne dańqy jer jar­ǵan Valerıı Borzovpen birge Nıkolaı Kolesnıkov ta jú­girdi. Ol – Almatynyń týmasy. Ko­les­nıkovtiń Olımpıadanyń qola júldesinen bólek, Eýropa chem­pıony degen ataǵy bar. Bıyl kúzde Nıkolaı Vasılevıch 70 jyl­dyq mereıtoıyn atap ótkeli otyr. Ol Neva jaǵalaýynda tu­rady.

О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary Vladımır Mýravevtiń teńdessiz ónerine tamsandyq. 1959 jyly Qaraǵandy qalasynda shahterlar otbasynda dúnıege kelgen ol bala kezinen sportty serik etip, ýaqyt oza kóptegen bıik belesti baǵyndyrdy. Atap aıtsaq, álem chempıonatynda kúmis pen qola medaldar ıelendi, Eýropa chempıony atanyp, «Dostyq» oıyn­darynda eki ret top jardy. Bul tabystardyń barlyǵyna Mý­ravev estafetada qol jetkizdi. Al onyń sporttyq mansabyndaǵy eń zor tabysy – 1980 jyly Más­keý jáne 1988 jyly Seýl Olım­pıadalarynyń bas júldesi. Qazirgi kezde Vladımır Pavlovıch Germanııada ǵumyr keshýde.

Máskeýdegi oıyndarda taǵy bir jerlesimiz Tatıana Lesovaıa da kópshilik nazaryn ózine aýdardy. Taldyqorǵannyń týmasy dıskini 67 metr 40 santımetrge laqtyryp, qola medal ıelendi. Ol tek GDR-dyń ókili Evelın Iаl (69,96 m.) men Bolgarııanyń betkeustary Marııa Petkovaǵa (67,90 m.) ese jiberdi.

1988 jyly Seýl Olımpıa­dasynda Vladımır Mýravevpen birge Jezqazǵannyń týmasy Vı­talıı Savın de jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildi. Dál sol jarysta syryqpen seki­rýshi Grıgorıı Egorov qola me­dal­ǵa qol sozdy. Shymkentte dúnıe­ge kelgen daryndy jigit 5 metr 80 santımetrlik mejeni ba­ǵyndyrdy. Ol ataǵy alysqa jaıylǵan Sergeı Býbka (5,90 m.) men Radıon Ga­taýllınnen (5,85 m.) ǵana qalyp qoıdy.

Keńes odaǵy dáýirinde Ámın Tuıaqovtyń da tuǵyry bıik boldy. Qysqa qashyqtyqtarǵa júgirýde jáne estafetalyq saıystarda ol aldyna jan salmaı, san márte rekord jańartty. Mańǵystaý obly­synyń Shaıyr aýylynda dú­nıege kelgen dúldúl 1965 jyly Shtýtgartta Eýropa kýbogi jáne 1966 jyly Eýropa chempıo­natynda teńdessiz dep tanyldy. KSRO men AQSh-tyń matchtyq kezdesýiniń jeńimpazy atandy. Biraq sol kezderi ishtarlyq ta­nytqan máskeýlik mamandar Tuıaqovty Olımpııa oıyndary men álem chempıonattarynan shet­tetti. Sonyń kesirinen jelmen jarysqan asyl aǵamyzǵa atalǵan jarystardyń jeńis tuǵyrynda marqaıyp turý baqyty buıyr­mady. Kelesi aıda 86 jasqa tol­ǵaly otyrǵan Ámın Elemesuly Almatyda turyp jatyr.

Táýelsizdik alǵannan keıingi kezeńge toqtalsaq, 2000 jyly Sıdneıde 100 metrge kedergiler arqyly júgirgen Olga Shıshıgına shashasyna shań juqtyrmaı, altynnan alqa taqty. 2004 jyly Afınada onsaıysshy Dmıtrıı Karpov qola medal enshiledi. Úsh qarǵyp sekirýshi Olga Rypakova aıtýly jarysta úsh ret jeńis tuǵyryna kóterildi. Tarqatyp aıtsaq, 2008 jyly Beıjińde jer­lesimiz tórtinshi orynǵa ta­ban tiregen edi. Alaıda júlde alǵan qos sportshynyń dopıng qoldanǵandary anyqtalyp, olar barlyq ataqtarynan aıyryldy. Sonyń arqasynda Olgaǵa kúmis júlde tabys etildi. Al 2012 jyly Londonda Rypakova altyn alsa, 2016 jyly Rıo-de-Janeıroda qola medaldy moınyna ildi.

Jeńil atletıkadan álem chem­pıonaty alǵash ret 1983 jyly uıymdastyryldy. Helsınkıde ótken jarystyń 4h100 metrlik estafetasynda Vladımır Mý­ravev qola medaldy ıelendi. Kelesi jarys 1987 jyly Rımde ótti. Apennın túbeginde odaqtyń jelaıaqtary amerıkalyqtardan ǵana qalyp qoıyp, kúmis medal enshiledi. Sol komandanyń sa­pynda Mýravev ta óner kórsetti. Sondaı-aq qyzyljarlyq mara­fonshy Zoıa Ivanova kúmis alsa, úsh qarǵyp sekirýde shymkenttik Oleg Sakırkın qolaǵa qol sozdy. Al 1991 jyly Tokıoda ja­laýy jel­biregen jarysta jer­les­te­ri­mizge jalqy júlde de buıyr­mady.

Táýelsizdik alǵannan keıin Qazaqstan 15 álem chempıonatyna qatysyp, barlyǵy segiz júldege qol jetkizdi. Alǵashqy bolyp Grıgorıı Egorov bizdiń jan­kúıer­lerge medaldyń syń­ǵy­ryn estirtti. Syryqpen 5 metr 90 santımetrge sekirgen ol kúmisti enshileýmen qatar, Azııa­nyń rekordyn jańartty. Bul básekede ataqty Sergeı Býbka otan­dasymyzdyń aldyn orap ketti. Ýkraına maqtanyshynyń kór­setkishi – týra 6 metr.

1995 jyly Geteborgta 100 metrge kedergiler arqyly jú­girgen Olga Shıshıgına ekin­shi oryn alsa, 2001 jyly Edmon­tonda úshinshi satyǵa taban tiredi. Skandınavııa túbeginde almatylyq arý AQSh-tyń jelaıaǵy Geıl Dıversten oza almady. Úıeńki japyraqtar elinde Dı­vers kúmis alsa, bas júlde taǵy bir amerıkalyq Andjanet Kır­klendke buıyrdy. 2003 jyly Sen-Denı jáne 2007 jyly Osakadaǵy onsaıysshylardyń báse­kesinde Dmıtrıı Karpov úshin­­shi tuǵyrǵa taban tiredi.

Sońǵy 12 jylda álemdik dodada daralanýǵa kúsh-jigeri men shama-sharqy jetken Qazaq­stannyń bir ǵana jeńil atleti bar. Ol – úsh qarǵyp sekirýshi Olga Rypakova. Olımpıadada tolyq júlde jıyntyǵyn jeńip alǵan О́skemen qalasynyń ókili atalǵan jarysta da úsh ret jeńis tuǵyryna kóterildi. Olga 2011 jyly Tegýde 14,89 metrlik kórsetkishpen kúmis medal ıe­lendi. Birinshi oryndy olja­laǵan Olga Saladýha odan bes santımetr ozdy. 2015 jyly Beı­jiń jáne 2017 jyly Lon­donda jalaýy jelbiregen jarys­tardy Rypakova úshinshi orynmen qory­tyndylady. Mine, álem chem­pıonattarynyń qysqasha tarıhy osyndaı.

О́zderińiz baıqaǵandaı, Qazaq­stannyń órenderi sporttyń bul túrinde biraz tabysqa qol jet­kizdi. Biraq osy kórsetkishke «kó­ńilimiz tolady» dep aıta al­­maımyz. Olaı deýge negiz, ózge memleketterdiń ókilderi me­dal­dardy «kúrep» alyp jat­­qanda, jerlesterimiz anda-sanda ǵana úzdikter sapynan kó­rinip júr. Onyń ústine, sońǵy 12-13 jyl aralyǵynda Olga Rypakova ǵana óreli ónerimen óz jankúıerlerin qýantty. Biz uzaq ýaqyt boıy tek sol sportshyǵa senim arttyq. 37 jasqa deıin baby men baǵy qatar shapqan ol byltyr Tokıo Olımpıadasy aıaqtal­ǵannan keıin úlken sport­pen qosh­tasatynyn resmı túrde málimdedi.

Qarap otyrsaq, qazirgi kezde sol ataqty sportshynyń ornyn basatyn eshkim joq. El namy­syn qorǵap júrgen otandas­ta­rymyzdyń shama-sharqy tek qurlyqtyq deńgeıdegi jarys­tarda júlde alýǵa ǵana jetedi. Al álemdik dodalarda daralanatyn eshbir asqan daryn ıesin kórip turǵan joqpyz. Al endi sol olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin ne isteý kerek? Elimizdiń sport basshylary men jeńil at­letıkanyń basy-qasynda júr­gen mamandar tyǵyryqtan shyǵý­dyń jolyn izdep, qorda­lanyp qal­ǵan osy máseleniń sheshimi men túıinin tabýǵa tıis. Olaı bol­maǵan jaǵdaıda, erteńgi kúni bar­maq tistep qalatynymyz anyq. Legıonerler problemany túp­kilikti sheshpeıtini anyq.